❌

Reading view

There are new articles available, click to refresh the page.
↗

NATO, BE dhe Furia Epike

✇Telegrafi
By: Leonard Demi


Ka vetëm një gjë më të keqe se të punosh me aleatët, ajo është të punosh pa ta - Winston Churchill

Parafjalë

TĂ« mĂ«rkurĂ«n, mĂ« 1 prill, Presidenti Trump u tha amerikanĂ«ve se Shtetet e Bashkuara kanĂ« arritur njĂ« fitore vendimtare dhe dĂ«rrmuese kundĂ«r Iranit, regjimi i tĂ« cilit kĂ«rcĂ«nonte AmerikĂ«n prej 47 vjetĂ«sh. Presidenti tha se forcat e armatosura amerikane kanĂ« shkatĂ«rruar flotĂ«n, forcat ajrore iraniane, aftĂ«sinĂ« e tyre pĂ«r tĂ« lĂ«shuar raketa dhe dronĂ«, kanĂ« dĂ«mtuar rĂ«ndĂ« fabrikat e prodhimit tĂ« armatimeve, komandĂ«n dhe kontrollin e GardĂ«s Revolucionare Islamike dhe shumica e udhĂ«heqĂ«sve nuk rrojnĂ« mĂ«. MĂ« tej, ai vĂ«rejti se Irani nuk Ă«shtĂ« mĂ« nĂ« gjendje tĂ« pĂ«rgatisĂ« armĂ«n bĂ«rthamore dhe çmimet e naftĂ«s do tĂ« bien sĂ« shpejti. TĂ« gjitha, objektivat ushtarake tĂ« AmerikĂ«s do tĂ« pĂ«rfundojnĂ« nĂ« dy-tri javĂ«t e ardhshme. ShBA-ja do ta godasĂ« Iranin “jashtĂ«zakonisht fort” sa tĂ« kthehet nĂ« epokĂ«n e gurit, aty ku e ka vendin.

Thirrje liderëve evropianë

NĂ« veprimtari tĂ« ndryshme apo intervista nĂ« tĂ« pĂ«rditshme, si “The Financial Times”, “The Telegraph”, “Fox News” etj., presidenti Trump u ka bĂ«rĂ« thirrje liderĂ«ve evropianĂ« tĂ« ndihmojnĂ« ShBA-nĂ« pĂ«r tĂ« siguruar lirinĂ« e lundrimit nĂ« NgushticĂ«n Hormuz. EvropianĂ«t ngurojnĂ« tĂ« bashkohen nĂ« njĂ« fushatĂ« ushtarake, e cila do tĂ« rrezikonte t’i tĂ«rhiqte nĂ« njĂ« luftĂ«, qĂ« ata nuk e zgjodhĂ«n, nuk u konsultuan dhe paqartĂ«sia e objektivave, mund tĂ« provokonte njĂ« “zgjerim strategjik”. Disa prej tyre po shikojnĂ« mundĂ«sinĂ« e njĂ« koalicion ndĂ«rkombĂ«tar pĂ«r tĂ« liruar transportin detar, por vetĂ«m pasi tĂ« kenĂ« mbaruar luftimet.

Presidenti amerikan i ka kritikuar ashpĂ«r udhĂ«heqĂ«sit evropianĂ« se, nĂ« kĂ«tĂ« mĂ«nyrĂ«, ata nuk po vlerĂ«sojnĂ« gjithçka qĂ« Amerika ka bĂ«rĂ« pĂ«r tĂ« mbrojtur kontinentin, dhe mĂ« tej ka deklaruar: “Nuk kemi nevojĂ« pĂ«r askĂ«nd. Ne jemi kombi mĂ« i fuqishĂ«m nĂ« botĂ«. Siguria e NgushticĂ«s sĂ« Hormuzit ishte njĂ« provĂ«, sepse, kam thĂ«nĂ« prej vitesh, se nĂ«se do tĂ« kishim ndonjĂ«herĂ« nevojĂ« pĂ«r ta (aleatĂ«t evropianĂ«), ata nuk do tĂ« ishin aty”.

QĂ«ndrimi evropian

EvropianĂ«t thonĂ«: “Operacioni Furia Epike [Epic Fury] nuk Ă«shtĂ« lufta jonĂ«â€ dhe e kundĂ«rshtojnĂ« pĂ«rfshirjen nĂ« tĂ«. PĂ«rgjigja e tyre ka qenĂ« e pĂ«rzier, e heshtur dhe e ngatĂ«rruar. Vendet aleate e konsiderojnĂ« tĂ« vĂ«shtirĂ« koordinimin e mbĂ«shtetjes sepse ShBA-ja nisi sulmet kundĂ«r Iranit pa u konsultuar me ta. Nuk bĂ«nĂ« asnjĂ« pĂ«rpjekje pĂ«r tĂ« thirrur ndonjĂ« lloj “koalicioni” ose pĂ«r tĂ« paraqitur ndonjĂ« argument ndĂ«rkombĂ«tar pĂ«r luftĂ«. MegjithatĂ«, ushtritĂ« evropiane heshturazi kanĂ« lejuar pĂ«rdorimin e bazave tĂ« tyre pĂ«r tĂ« lehtĂ«suar operacionet. Bombarduesit, dronĂ«t dhe anijet amerikane ose kanĂ« nisur sulme, ose janĂ« furnizuar me karburant apo janĂ« riarmatosur nga vende tĂ« ndryshme tĂ« NATO-s, pĂ«rveç SpanjĂ«s, qĂ« e ka kundĂ«rshtuar luftĂ«n qĂ« nĂ« krye tĂ« herĂ«s.

Sot, lĂ«vizja detare nĂ« NgushticĂ«n e Hormuzit Ă«shtĂ« e pasigurt sepse edhe njĂ« motoskaf i armatosur iranian mund tĂ« shkatĂ«rrojĂ« njĂ« anije cisternĂ« nafte. Marina amerikane nuk e ka mĂ«njanuar kĂ«tĂ« kĂ«rcĂ«nim dhe disa udhĂ«heqĂ«s evropianĂ« nuk e kuptojnĂ« se si do tĂ« munden ta ndryshojnĂ« situatĂ«n. SidoqoftĂ«, evropianĂ«t kanĂ« sinjalizuar se mund tĂ« mbĂ«shtesin potencialisht misionet e ardhshme ushtarake tĂ« shoqĂ«rimit nĂ« NgushticĂ«n e Hormuzit pĂ«r tĂ« mbrojtur pikĂ«n kritike detare sapo tĂ« pushojnĂ« luftimet. Ata kanĂ« interesa tĂ« mĂ«dha nĂ« tregtinĂ« e naftĂ«s, tĂ« gazit dhe pesticideve, si dhe t’u tregojnĂ« shteteve tĂ« Gjirit se janĂ« aleatĂ« tĂ« besueshĂ«m.

Presidenti Trump shënjestron NATO-n

Pos kritikave ndaj aleatëve, që refuzuan të bashkohen me valën fillestare të sulmeve përkrah ShBA-së dhe nuk bënë më shumë për të ndihmuar në rihapjen e Ngushticës së Hormuzit, Presidenti Trump ka diskutuar me këshilltarët e vet mundësinë e tërheqjes nga NATO ose gjetjen e mënyrave për të dobësuar angazhimin e ShBA-së ndaj Aleancës.

NĂ« njĂ« intervistĂ« nĂ« gazetĂ«n “The Financial Times”, tha se do tĂ« jetĂ« shumĂ« keq pĂ«r tĂ« ardhmen e NATO-s nĂ«se kombet evropiane nuk i bashkohen ShBA-sĂ« nĂ« pĂ«rpjekjet pĂ«r tĂ« rihapur rrugĂ«n ujore pĂ«r tankerĂ«t qĂ« transportojnĂ« naftĂ«, gaz dhe plehra. NdĂ«rsa, tĂ« pĂ«rditshmes “The Telegraph” i tha se po e shqyrtonte me kĂ«mbĂ«ngulje tĂ«rheqjen e ShBA-sĂ« nga NATO-ja. Kurse, nĂ« njĂ« takim tjetĂ«r nĂ« Majami vĂ«rejti: “Ne shpenzojmĂ« qindra miliarda dollarĂ« nĂ« vit pĂ«r NATO-n, duke i mbrojtur ata, dhe do tĂ« kishim qenĂ« gjithmonĂ« aty pĂ«r ta, por tani, bazuar nĂ« veprimet e tyre, mendoj se nuk kemi pse tĂ« jemi.”

Presidenti amerikan ka venë në pikëpyetje qëndrueshmërinë e aleatëve dhe se nuk ka nevojë për ndihmë nga NATO, megjithëse për 77 vjet me radhë, Aleanca ka qenë gur themeli i sigurisë euroatlantike dhe ka promovuar interesat ushtarake të ShBA-së. Sidoqoftë, presidenti Trump nuk ka marrë asnjë vendim përfundimtar në lidhje me të ardhmen e rolit të ShBA-së në Organizatën e Traktatit të Atlantikut të Veriut.

Aleanca

NATO u themelua si një Aleancë mbrojtëse dhe të gjitha nenet e Traktatit të Uashingtonit janë të orientuara drejt mbrojtjes. Kësisoj, ajo nuk është një aleancë që kur një nga anëtarët e vet vendos të shkojë në luftë (jo të domosdoshme apo të pashmangshme), të detyrojë të gjithë të tjerët ta ndjekin. Neni 5 i Traktatit të Uashingtonit i detyron aleatët të mbrojnë njëri-tjetrin në rast sulmi dhe u zbatua kur Shtetet e Bashkuara u sulmuan nga terroristët më 11 shtator 2001. Të nesërmen, më 12 shtator, NATO aktivizoi dispozitat e vetëmbrojtjes kolektive të parashikuara në Nenin 5.

Ky vendimi u mor me iniciativĂ«n e vetĂ« NATO-s, pa ndonjĂ« kĂ«rkesĂ« nga Shtetet e Bashkuara dhe Ă«shtĂ« e vetmja herĂ« nĂ« historinĂ« e vet qĂ« Aleanca aktivizoi dispozitat e mbrojtjes kolektive si shprehje e fuqishme e solidaritetit dhe unitetit transatlantik. Kjo frymĂ« solidariteti dĂ«shmon qĂ«ndrueshmĂ«rinĂ« e komuniteteve tona dhe tĂ« vlerave tona themelore pĂ«rballĂ« kĂ«rcĂ«nimeve tĂ« drejtpĂ«rdrejta. Ajo u mundĂ«son anĂ«tarĂ«ve tĂ« vet nĂ« tĂ« dy anĂ«t e Atlantikut tĂ« konsultohen dhe tĂ« bashkĂ«punojnĂ« nĂ« fushĂ«n e mbrojtjes dhe tĂ« pengojnĂ« agresionin nga kundĂ«rshtarĂ«t e mundshĂ«m. TĂ«rheqja e ShBA-sĂ« nga NATO do t’i shĂ«rbente vetĂ«m RusisĂ«, Iranit dhe KinĂ«s. ShkatĂ«rrimi i NATO-s ka qenĂ« qĂ«llimi kryesor i strategjisĂ« ruse qĂ« nga formimi i aleancĂ«s nĂ« vitin 1949. Rusia dhe Irani po punojnĂ« sĂ« bashku kundĂ«r PerĂ«ndimit, ndajnĂ« armĂ«, veçanĂ«risht dronĂ« dhe raketa. Rusia po i ofron Iranit inteligjencĂ« kundĂ«r objektivave amerikane.

NĂ« kĂ«tĂ« situatĂ« tĂ« pĂ«shtjelluar, kur kĂ«rcĂ«nohet elementi thelbĂ«sor i AleancĂ«s: “uniteti”, misioni i sekretarit tĂ« pĂ«rgjithshĂ«m Ă«shtĂ« ta mbajĂ« NATO-n tĂ« sigurt, prandaj kĂ«to ditĂ«, ai do tĂ« udhĂ«tojĂ« pĂ«r nĂ« Uashington, ku do tĂ« takohet me presidentin Trump. Çdo veprim i vendit mĂ« tĂ« fuqishĂ«m tĂ« NATO-s pĂ«r t’u larguar nga Aleanca ose pĂ«r tĂ« ulur marrĂ«dhĂ«nien e tij me 31 anĂ«tarĂ«t e tjerĂ« do t’i jepte goditjen strategjike mĂ« tĂ« madhe qĂ« ka pĂ«suar ndonjĂ«herĂ« NATO qĂ«, pĂ«r tetĂ« dekada, ka qĂ«ndruar si Aleanca ushtarake mĂ« e madhe, mĂ« e fuqishme dhe mĂ« e suksesshme nĂ« botĂ«. Kjo do tĂ« trondiste themelet e rendit tĂ« pas LuftĂ«s sĂ« DytĂ« BotĂ«rore dhe do tĂ« pĂ«rshkallĂ«zonte krizĂ«n midis ShBA-sĂ« dhe EvropĂ«s, e cila do tĂ« ndikonte nĂ« luftĂ«n e UkrainĂ«s pĂ«r pavarĂ«si dhe te pĂ«rpjekjet e DanimarkĂ«s pĂ«r tĂ« mbrojtur GrenlandĂ«n nga pĂ«rpjekjet aneksioniste.

Pas njĂ« interviste qĂ« sekretari i pĂ«rgjithshĂ«m Rutte i dha stacionit televiziv CBS, e cila po e pĂ«rball me reagime negative, njĂ« sĂ«rĂ« personalitetesh politike dhe ushtarake euroatlantike shprehen se Rutte po bĂ«n atĂ« qĂ« duhet tĂ« bĂ«jĂ«, prania e Shteteve tĂ« Bashkuara nĂ« NATO Ă«shtĂ« thelbĂ«sore dhe puna e tij Ă«shtĂ« tĂ« forcojĂ« unitetin, edhe pse Kongresi amerikan nĂ« vitin 2023 miratoi njĂ« ligj qĂ« ndalon presidentin tĂ« tĂ«rheqĂ« nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« njĂ«anshme ShBA-nĂ« nga NATO. Por, pavarĂ«sisht nĂ«se presidenti Trump do t’i zbatojĂ« ndonjĂ«herĂ« kĂ«rcĂ«nimet e tij ndaj NATO-s, vĂ«rejtjet e tij janĂ« njĂ« tjetĂ«r paralajmĂ«rim se Evropa duhet tĂ« pĂ«rshpejtojĂ« investimet e saj nĂ« mbrojtje.

NATO dhe Bashkimi Evropian mbështesin ShBA-në

NdĂ«rsa shumĂ« udhĂ«heqĂ«s evropianĂ« kanĂ« kritikuar publikisht sulmet e ShBA-sĂ« ndaj Iranit, bazat e tyre ushtarake po luajnĂ« njĂ« rol mbĂ«shtetĂ«s vendimtar: po lehtĂ«sojnĂ« njĂ« nga operacionet mĂ« komplekse logjistike, ku ushtria amerikane Ă«shtĂ« pĂ«rfshirĂ« pĂ«r dekada. Komandanti suprem i NATO-s, gjenerali Alexus Grynkewich, i tha Senatit se shumica e aleatĂ«ve evropianĂ« “kanĂ« qenĂ« jashtĂ«zakonisht mbĂ«shtetĂ«s”. Evropa Ă«shtĂ« themeli i projektimit tĂ« forcĂ«s amerikane nĂ« botĂ« dhe çdo veprim pĂ«r tĂ« prerĂ« kĂ«to lidhje “do tĂ« ishte njĂ« humbje e madhe pĂ«r SHBA” vlerĂ«sojnĂ« ekspertĂ«t nĂ« Kolegjin MbretĂ«ror tĂ« LondrĂ«s.

Kryeministri Starmer ka pohuar se MbretĂ«ria e Bashkuar nuk do tĂ« tĂ«rhiqej nĂ« njĂ« luftĂ« nĂ« shkallĂ« tĂ« plotĂ« nĂ« Iran, por do tĂ« bashkĂ«punonte me aleatĂ«t pĂ«r njĂ« “plan kolektiv tĂ« qĂ«ndrueshĂ«m” pĂ«r tĂ« rihapur NgushticĂ«n e Hormuzit. Britania e Madhe i ka lejuar ShBA-sĂ« tĂ« pĂ«rdorĂ« bazat e veta [RAF Fairford, Akrotiri dhe Diego Garcia], nga ku bombarduesit e rĂ«ndĂ« B-1 dhe B-52 kanĂ« ngarkuar municione, karburant dhe kanĂ« kryer veprimtari taktike me rreze tĂ« gjatĂ« veprimi. AeroplanĂ« luftarakĂ« britanikĂ« kanĂ« kryer patrullime mbrojtĂ«se mbi vendet e Gjirit, duke rrĂ«zuar dronĂ« dhe raketa iraniane, qĂ« synonin aleatĂ«t e ShBA-sĂ« nĂ« rajon. Po kĂ«shtu, Ushtria britanike dĂ«rgoi njĂ« ekip tĂ« vogĂ«l planifikuesish nĂ« KomandĂ«n Qendrore tĂ« ShBA-sĂ« nĂ« MekDill, Tampa, FloridĂ«, pĂ«r tĂ« ndihmuar nĂ« planifikimin e rihapjes sĂ« NgushticĂ«s sĂ« Hormuzit, qĂ« mendohet se Ă«shtĂ« e minuar.

Gjermania ka ndjekur një linjë të kujdesshme dhe pragmatike. Kancelari Friedrich Merz lejoi forcat amerikane të përdorin bazat e tyre të shumta në Gjermani që nga fillimi i luftimeve. Baza Ajrore Ramstein është një qendër kritike e të gjithë operacionit në Lindjen e Mesme: nyje qendrore për komandën, komunikimet dhe transmetimin e të dhënave. Ramstein është kthyer në një urë ajrore të pandërprerë ndërmjet ShBA-së, Evropës dhe Gjirit, nga ku aeroplanë C-17 dhe C130J transportojnë personel, municione dhe pajisje. Instalime të tjera amerikane në Gjermani, si Baza Ajrore Spangdalem dhe Shtutgarti luajnë role mbështetëse strategjike.

Franca lejoi pĂ«rdorimin e BazĂ«s Ajrore Istres-Le TubĂ© pĂ«r furnizim me karburant, por nuk lejoi tĂ« fluturonin mbi territorin e vet aeroplanĂ«t tĂ« ngarkuar me furnizime ushtarake, qĂ« shkonin pĂ«r nĂ« Izrael. NjĂ« numĂ«r anijesh detare franceze, pĂ«rfshirĂ« aeroplanmbajtĂ«sen bĂ«rthamore “Charles de Gaulle” po qĂ«ndrojnĂ« nĂ« Mesdheun lindor me mision mbrojtĂ«s qĂ«, sapo tĂ« mbarojnĂ« luftimet, Franca tĂ« ketĂ« mundĂ«si tĂ« ndihmojĂ« nĂ« mbrojtjen e lundrimit. Po kĂ«shtu, presidenti Macron po punon pĂ«r njĂ« “mision tĂ« pĂ«rbashkĂ«t ndĂ«rkombĂ«tar pĂ«r tĂ« rihapur NgushticĂ«n e Hormuzit dhe pĂ«r tĂ« shoqĂ«ruar anijet” pas paqĂ«ndrueshmĂ«rive tĂ« konfliktit.

Në bazën ajrore në Aviano qëndrojnë aeroplanë furnizimi me karburant, të cilët lehtësojnë misionet e bombardimit me rreze të gjatë kundër Iranit, ndërsa një fregatë raketore italiane po shoqëron aeroplanmbajtësen franceze. Edhe Italia refuzoi aeroplanët luftarakë amerikanë të ulen në bazën Sigonella në Sicili, pasi nuk arriti të marrë miratimin e parlamentit.

Gjiri i SudĂ«s, KretĂ«, Ă«shtĂ« njĂ« nga bazat e pakta nĂ« Mesdhe, nga ku ngrihen aeroplanĂ« spiunĂ« amerikanĂ« pĂ«r tĂ« mbledhur inteligjencĂ« nĂ« Iran. Po kĂ«shtu, aeroplanmbajtĂ«sja mĂ« e madhe nĂ« botĂ«, “USS Gerald R. Ford”, Ă«shtĂ« ankoruar nĂ« njĂ« bazĂ« detare nĂ« KretĂ«. Baza Ajrore Portugeze Lajes, nĂ« Ishullin Terceira ka shĂ«rbyer si njĂ« qendĂ«r e madhe logjistike pĂ«r operacionet amerikane dhe kohĂ«t e fundit ka pritur dhjetĂ«ra aeroplanĂ« amerikanĂ« pĂ«r furnizim me karburant.

Spanja, qysh në krye të herës, ka refuzuar të autorizojë aeroplanët ushtarakë amerikanë të përdorin bazat ose hapësirën e vet ajrore për operacione që lidhen me konfliktin në Iran: ne nuk duhet të bëjmë asgjë që shton tensione të mëtejshme, përshkallëzim të mëtejshëm, thonë liderët spanjollë.

Ish-ambasadori amerikan nĂ« NATO, Burns, vĂ«ren se njĂ« nga gabimet themelore tĂ« Trumpit Ă«shtĂ« mĂ«njanimi i aleatĂ«ve: “NĂ«se e pĂ«rgatit terrenin diplomatikisht, edhe nĂ«se nuk duan tĂ« luftojnĂ« pĂ«rkrah teje, ata e kuptojnĂ« strategjinĂ« tĂ«nde dhe do tĂ« marrĂ«sh shumĂ« mĂ« tepĂ«r mbĂ«shtetje”. Kurse disa analistĂ« vĂ«rejnĂ« se Evropa mund tĂ« kontribuonte pĂ«r tĂ« hapur ngushticĂ«n me minapastrues ose anije tĂ« tjera luftarake. NĂ« kĂ«tĂ« rast asetet ushtarake tĂ« EvropĂ«s janĂ« dytĂ«sore nĂ« krahasim me vlerĂ«n e mbĂ«shtetjes politike.

Epilog

ËshtĂ« krejtĂ«sisht normale tĂ« kesh mendime tĂ« ndryshme kur formon njĂ« familje tĂ« madhe prej 32 anĂ«tarĂ«sh tĂ« dallueshĂ«m. NdonjĂ«herĂ« shkĂ«mbehen fjalĂ«, mund tĂ« ketĂ« konfrontime, si nĂ« çdo familje. Por fakti Ă«shtĂ« se pĂ«r shtatĂ«dhjetĂ« e shtatĂ« vjet, askush nuk ka guxuar tĂ« sulmojĂ« ndonjĂ«rin prej tyre. ËshtĂ« krejtĂ«sisht e qartĂ« se kushdo qĂ« sulmon njĂ« nga anĂ«tarĂ«t tanĂ« do tĂ« kishte shumĂ« mĂ« tepĂ«r pĂ«r tĂ« humbur sesa pĂ«r tĂ« fituar.

↗

Furia Epike dhe Gjiri Persik

✇Telegrafi
By: Leonard Demi


Operacioni Furia Epike [Epic Fury] kundër regjimit diktatorial të Iranit godet kundërshtarin kryesor të vende të Gjirit Persik dhe, në të njëjtën kohë, shoqërohet me përshkallëzime shumë të rëndësishme afatgjata, që përfshijnë sigurinë dhe qasjen e tyre ushtarake, gjeopolitikën e energjisë, dinamikat e aleancave, implikimet gjeopolitike afatgjata, etj. Mbyllja e Ngushticës së Hormuzit, nga ku kalon gati 20 përqind e naftës globale, 25 përqind e gazit natyror të lëngshëm dhe 33 përqind e eksporteve globale të plehrave, si dhe sulmet ndaj aeroporteve të Emirateve të Bashkuara Arabe (Emiratet) i ka dëmtuar pa masë shumicën e vendeve të Gjirit.

Breshër dronësh

Kompania daneze “Risk Intelligence”, lider botĂ«ror nĂ« vlerĂ«simin dhe planifikimin e riskut bĂ«n tĂ« ditur se brenda tri javĂ«ve, Irani goditi 140 herĂ« Bahrejnin, 132 herĂ« Katarin dhe 218 herĂ« Kuvajtin. Emiratet u goditĂ«n mĂ« shumĂ« se 300 herĂ«, ndĂ«rsa Arabia Saudite 31 herĂ«. Irani i shĂ«njon objektivat e veta me dronĂ«, tĂ« cilĂ«t janĂ« tĂ« lirĂ« dhe mĂ« tĂ« vĂ«shtirĂ« pĂ«r t’u interceptuar. KĂ«sisoj, qĂ« nga fillimi i luftĂ«s, mĂ« 28 shkurt, shifrat janĂ« edhe mĂ« tronditĂ«se: Katari Ă«shtĂ« shĂ«njestruar, afĂ«rsisht nga 70 dronĂ«, Bahreini nga 210-310, Arabia Saudite nga 500-550, ndĂ«rsa Emiratet nga mĂ« shumĂ« se 1 700. EkspertĂ«t venĂ« nĂ« dukje se ky sulm Ă«shtĂ« njĂ«si e strategjisĂ« iraniane: goditje me breshĂ«ri dronĂ«sh dhe modele tĂ« vjetra raketash pĂ«r tĂ« mbingarkuar sistemet mbrojtĂ«se tĂ« vendeve tĂ« Gjirit, tĂ« zvogĂ«lojĂ« stoqet e interceptorĂ«ve tĂ« tyre pĂ«rpara se tĂ« pĂ«rdorĂ« raketa mĂ« tĂ« pĂ«rparuara.

Bllokimi i Ngushticës të Hormuzit transporti i naftës

Sipas kësaj pasqyre, drejtori ekzekutiv i Agjencisë Ndërkombëtare të Energjisë (IEA), Fatih Birol, i cili është një prej mbikëqyrësve kryesorë të tregjeve të energjisë, paralajmëron se kjo që po ndodh përbën kërcënimin më të madh historik për sigurinë globale të energjisë. Ai vëren se, para konfliktit, në Ngushticën e Hormuzit kalonin tranzit, afërsisht, 20 milionë fuçi naftë çdo ditë. Bllokimi i kësaj arterie detare nga sulmet me raketa dhe dronë të ushtrisë iraniane i ka detyruar vendet prodhuese të naftës dhe gazit në Gjirin Persik të ulin në mënyrë drastike ose edhe të ndërpresin prodhimin e tyre, pasi nuk janë në gjendje ta transportojnë me rrugë detare. Sipas vlerësimit të kreut të IEA-s, shkurtimi i detyruar i prodhimit, tashmë po i mënjanon tregut 11 milionë fuçi naftë bruto dhe produkte të rafinuara të naftës në ditë. Kjo sasi nafte është më e madhe sesa shkurtimet e viteve 1970 (më 1973 Lufta e Jom Kipurit dhe më 1979 Revolucioni Islamik Iranian).

NĂ« kĂ«tĂ« periudhĂ« humbjet arritĂ«n nĂ« pesĂ« milionĂ« fuçi nĂ« ditĂ« pasi OAPEC vendosi njĂ« embargo nafte si kundĂ«rpĂ«rgjigje ndaj mbĂ«shtetjes qĂ« PerĂ«ndimi i dha Izraelit. Kjo embargo katĂ«rfishoi çmimin e naftĂ«s bruto dhe solli ndryshime ekonomike afatgjata nĂ« Shtetet e Bashkuara dhe EvropĂ«, kurse Revolucioni Islamik Iranian nxiti pasiguri politike dhe rĂ«nien e prodhimit tĂ« naftĂ«s (rreth katĂ«r pĂ«rqind). Paniku qĂ« pushtoi tregjet bĂ«ri qĂ« çmimet tĂ« rriteshin nĂ« mĂ«nyrĂ« dramatike, por nĂ« vitet 1970 konsumi global i naftĂ«s ishte shumĂ« mĂ« i ulĂ«t: 50 deri nĂ« 60 milionĂ« fuçi nĂ« ditĂ«, kurse tani Ă«shtĂ« mbi 100 milionĂ«. AnalistĂ«t vazhdojnĂ« tĂ« paralajmĂ«rojnĂ« pĂ«r rritje tĂ« çmimeve nĂ«se ngushtica nuk rihapet shpejt. NĂ« njĂ« raport pĂ«r investitorĂ«t, “Goldman Sachs” paralajmĂ«roi se çmimet e Brent (pikĂ« reference nĂ« nivel global pĂ«r çmimin e naftĂ«s bruto) mund tĂ« tejkalojnĂ« nivelin rekord tĂ« vitit 2008, 147 dollarĂ« pĂ«r fuçi, nĂ«se brenda 10 javĂ«sh nuk rifillon transporti i naftĂ«s pĂ«rmes NgushticĂ«s Hormuz. LuhatshmĂ«ria ka tĂ« ngjarĂ« tĂ« mbetet e lartĂ«, thotĂ« Patrick De Haan, kreu i analizĂ«s sĂ« naftĂ«s pĂ«r aplikacionin e çmimeve “Gas Buddy”. TregtarĂ«t, vĂ«ren ai, do tĂ« peshojnĂ« jo vetĂ«m besueshmĂ«rinĂ« dhe kohĂ«zgjatjen e pauzĂ«s, por edhe rrezikun nĂ«se negociatat dĂ«shtojnĂ«.

Transporti i gazit dhe plehrave

Pos naftës, është ndërprerë edhe tregtia e gazit natyror. Nëpërmjet Ngushticës së Hormuzit para luftës kalonte, gjithashtu, një e katërta e prodhimit global të gazit natyror të lëngshëm (LNG) të prodhuar nga Katari dhe, në një masë më të vogël, nga Emiratet. Situata është bërë më e rëndë pas sulmeve të Iranit në kompleksin masiv të gazit Ras Lafan të Katarit si kundërpërgjigje ndaj goditjes në fushën e gazit Parsi Jugor të Iranit. Këtu duhet thënë se Katari prodhon edhe një të tretën e sasisë botërore të heliumit, një gaz i rrallë, i cili përftohet gjatë nxjerrjes ose lëngëzimit të gazit natyror. Ky vëllim i konsiderueshëm, që aktualisht nuk mund të shfrytëzohet, është thelbësor për prodhimin e gjysmëpërçuesve dhe pajisjeve mjekësore.

Të gjitha këto trazira, paralajmërojnë ekspertët, mund të kenë implikime strukturore për ekonominë globale, veçanërisht për vendet në zhvillim, Azia, p.sh., klienti kryesor i naftës dhe gazit të Gjirit, është në vijën e parë, por asnjë rajon nuk pritet të kursehet. Përveç hidrokarbureve, është ndërprerë edhe furnizimi me plehra kimike. Vendet e Gjirit prodhojnë një të tretën e nevojave globale për plehra, gjë që rrezikon rritjen e çmimeve të produkteve bujqësore dhe ushqimore. Drejt ndërprerjes është edhe furnizimi me produkte petrokimike si polimeret ose metanoli, të cilat shfrytëzohen nga shumë industri deri te sektori i ndërtimit.

PĂ«rmbajtje dhe angazhim

NĂ« kĂ«to kushte disa nga vendet e Gjirit, si Arabia Saudite, do tĂ« donin qĂ« lufta tĂ« vazhdonte pĂ«r ta degraduar Iranin sa mĂ« shumĂ« qĂ« tĂ« ishte e mundur, edhe pse nĂ« krye tĂ« herĂ«s, bashkĂ« me Emiratet lobuan kundĂ«r luftĂ«s, por tani besojnĂ« se lĂ«nia e regjimit iranian me arsenalin e tij tĂ« raketave dhe dronĂ«ve do t’i japĂ« mundĂ«si ta rimarrĂ« peng rajonin. KĂ«tĂ« mendim e ndajnĂ« edhe disa kryeqytete tĂ« tjerĂ« tĂ« Gjirit. Shpresa e tyre Ă«shtĂ« qĂ« sulmet ajrore tĂ« ShBA-sĂ« dhe Izraelit t’i shkatĂ«rrojnĂ« Iranit aftĂ«sinĂ« pĂ«r tĂ« goditur me raketa dhe dronĂ«, edhe pse kjo mund tĂ« jetĂ« njĂ« dĂ«shirĂ« e paarritshme, pasi ky Ă«shtĂ« njĂ« vend rreth 1 745 150 kilometra katrorĂ«, pothuajse sa Evropa PerĂ«ndimore dhe pĂ«r kĂ«tĂ« nevojiten muaj sulmesh dhe trupa ushtarake nĂ« terren.

Kësisoj, shtetet e Gjirit po shqyrtojnë lidhje më të ngushta me Perëndimin dhe bashkimin me të në luftë kundër Iranit. Mbyllja e spitalit iranian në Dubai është një tregues domethënës. Ky spital u hap në vitin 1972 kur Shahu ishte ende në pushtet dhe qëndroi i hapur gjatë gjithë Revolucionit Iranian të vitit 1979, pavarësisht ndryshimeve në marrëdhëniet e Iranit me shtetet arabe të Gjirit Persik. Madje, në vitin 2014 u zgjerua akoma më shumë, ndërsa vendet e Gjirit lobonin në Uashington kundër marrëveshjes bërthamore me Iranin. Por, këtë muaj, Emiratet, nën sulmin e raketave dhe dronëve iranianë, urdhëruan mbylljen e tij. Spitali ishte projeksioni më i dukshëm i Iranit për të ndikuar tek Emiratet. Nëpërmjet ofrimit të shërbimeve jetësore dhe cilësore përpiqej të krijonte një imazh dashamirës dhe human në sytë e popullsisë vendase.

KĂ«shtu, ndikimi i Teheranit u thellua dhe Emiratet u kthyen nĂ« njĂ« qendĂ«r financiare pĂ«r asetet iraniane, pĂ«rfshirĂ« ato tĂ« GardĂ«s Revolucionare Islamike, duke i siguruar regjimit iranian njĂ« shteg shpĂ«timi nga sanksionet. Mbyllja e papritur e spitalit dĂ«shmon se politikĂ«s tĂ« drejtpeshimit tĂ« Emirateve midis rivalĂ«ve tĂ« mĂ«dhenj, si: Shtetet e Bashkuara, Rusia, edhe Kina mund t’i ketĂ« ardhur fundi; megjithatĂ«, Emiratet mbeten njĂ« partner i besuar sigurie i ShBA-sĂ« dhe Izraelit. Pos bazave ushtarake amerikane, nĂ« Abu Dabi ka njĂ« ambasadĂ« izraelite dhe njĂ« iraniane. Studiuesit mendojnĂ« se kjo politikĂ« nuk mundi t’i mbrojĂ« nga njĂ« luftĂ« rajonale dhe, nĂ« njĂ« farĂ« mĂ«nyre, ata do tĂ« rikthehen nĂ« politikĂ«n e vitit 2016: pĂ«rmbajtje dhe angazhim i kufizuar. Tani, Emiratet po shqyrtojnĂ« mundĂ«sinĂ« tĂ« kontrollojnĂ« qasjen e Iranit nĂ« sistemin financiar ndĂ«rkombĂ«tar nĂ«pĂ«rmjet aseteve tĂ« veta miliarda dollarĂ«she tĂ« depozituara nĂ« bankat e Emirateve. JavĂ«n e kaluar, Emiratet njoftuan arrestimin e pesĂ« individĂ«ve pĂ«r krime financiare, qĂ«, sipas tyre, ishin tĂ« lidhur me njĂ« rrjet terrorist tĂ« drejtuar nga Hezbollahu dhe Irani.

Më pranë Shteteve të Bashkuara

Edhe pse Emiratet nuk i kanĂ« shpallur luftĂ« financiare Iranit, lufta mund t’i afrojĂ« mĂ« shumĂ« me ShBA-nĂ« dhe ndoshta do tĂ« qĂ«ndrojnĂ« mĂ« larg RusisĂ« dhe fuqive tĂ« tjerĂ«, qĂ« nuk arritĂ«n t’i ndihmonin. KĂ«tĂ« parashikim bĂ«n edhe think-tenku ORF (Observer Research Foundation) pĂ«r Lindjen e Mesme: Mbrojta ajrore, p. sh., do tĂ« jetĂ« njĂ« pĂ«rparĂ«si pĂ«r Emiratet dhe shtetet e tjera tĂ« Gjirit, qĂ« do tĂ« thotĂ« koordinim mĂ« i ngushtĂ« me ShBA-nĂ« dhe aleatĂ« si Franca dhe Britania; megjithĂ«se ata i druhen paparashikueshmĂ«risĂ« tĂ« Uashingtonit, qĂ« mund tĂ« arrijĂ« ndonjĂ« marrĂ«veshje me Iranin dhe t’i lĂ«rĂ« ata tĂ« pĂ«rballen me njĂ« regjim tĂ« fuqizuar dhe triumfues. KĂ«to shqetĂ«simet rrjedhin nga precedenti i vitit tĂ« kaluar me rebelĂ«t Huthi tĂ« mbĂ«shtetur nga Irani: ShBA-ja pasi u shpalli luftĂ«, duke kĂ«rkuar dorĂ«zimin e tyre pa kushte gjatĂ« njĂ« fushate bombardimi njĂ«mujore, papritur shpalli fitoren dhe, sipas vendeve tĂ« Gjirit, i la huthit pak a shumĂ« tĂ« paprekur. Disa shtete tĂ« tjerĂ« tĂ« Gjirit, qĂ« kanĂ« banka iraniane, si dhe forca ushtarake perĂ«ndimore, do tĂ« dĂ«shirojnĂ« tĂ« qĂ«ndrojnĂ« neutralĂ« dhe tĂ« ofrojnĂ« ndĂ«rmjetĂ«si.

Epilog

I pafuqishĂ«m pĂ«r t’iu kundĂ«rpĂ«rgjigjur ShBA-sĂ«, strategjia e Iranit gjatĂ« konfliktit ka synuar t’u prishĂ« reputacionin vendeve tĂ« Gjirit dhe tĂ« ndalojĂ« eksportet e tyre tĂ« naftĂ«s, gazit dhe plehrave kimike derisa rritja e çmimit tĂ« naftĂ«s tĂ« ushtrojĂ« trysni tĂ« mjaftueshme mbi Presidentin Trump pĂ«r t’i dhĂ«nĂ« fund luftĂ«s. Por, pĂ«r vendet e Gjirit, pĂ«rfundimi i luftĂ«s pĂ«rpara çmontimit tĂ« aftĂ«sive ofensive tĂ« Iranit, pĂ«r regjimin e tij do tĂ« ishte njĂ« fitore e barabartĂ« me triumfin e Presidentit Nasser tĂ« Egjiptit kundĂ«r BritanisĂ« sĂ« Madhe, FrancĂ«s dhe Izraelit gjatĂ« krizĂ«s sĂ« Kanalit tĂ« Suezit nĂ« vitin 1956 dhe rĂ«ndom pĂ«rmendin njĂ« shaka, qĂ« po qarkullon kĂ«to javĂ«: SHBA dhe Izraeli bombarduan Ajatollah Khamenei-n vetĂ«m pĂ«r ta bĂ«rĂ« 30 vjet mĂ« tĂ« ri. Kjo seri ngjarjesh ngjall shqetĂ«simin e madh tĂ« njĂ« pĂ«rshkallĂ«zimi tĂ« mĂ«tejshĂ«m tĂ« konfliktit, i cili nĂ« mĂ« pak se tri javĂ« trazoi tregjet globale tĂ« energjisĂ« dhe rriti çmimet e gazit dhe tĂ« naftĂ«s. Tom MarzecManser, drejtor i gazit evropian dhe LNG-sĂ« nĂ« firmĂ«n amerikane tĂ« konsulencĂ«s “Wood Mackenzie”, vĂ«ren se edhe pasi tĂ« rihapet Ngushtica e Hormuzit, mund tĂ« duhet shumĂ« mĂ« tepĂ«r kohĂ« qĂ« tĂ« kthehet normaliteti. NĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ«, nĂ«se disa objekte dĂ«mtohen rĂ«ndĂ«, prodhimi mund tĂ« ketĂ« vĂ«shtirĂ«si tĂ« rifillojĂ« edhe pasi tĂ« mbarojĂ« konflikti. /Gazeta “Panorama”/

↗

Samiti i NATO-s në Ankara

✇Telegrafi
By: Leonard Demi


“AnĂ«tarĂ«t janĂ« tĂ« vendosur tĂ« bashkojnĂ« pĂ«rpjekjet e tyre pĂ«r mbrojtje kolektive dhe pĂ«r ruajtjen e paqes dhe sigurisĂ«â€ (Traktati i Atlantikut tĂ« Veriut, Uashington, 1949)

Parafjalë

Sivjet, Samiti i NATO-s do tĂ« mbahet nĂ« Ankara, por, pas zotimeve nĂ« samitin e HagĂ«s, shumica e udhĂ«heqĂ«sve evropianĂ« kanĂ« bĂ«rĂ« pak pĂ«r tĂ« rritur shpenzimet e mbrojtjes nĂ« pesĂ« pĂ«rqind tĂ« PBB-sĂ«. Edhe sot, qĂ« janĂ« tĂ« shqetĂ«suar nga luhatjet nĂ« retorikĂ«n gjeopolitike, nuk janĂ« tĂ« gatshĂ«m ta pranojnĂ« plotĂ«sisht kĂ«tĂ« çmim. Debatet e tyre, qĂ« shkojnĂ« nga njĂ« ushtri evropiane deri te zĂ«vendĂ«simi i NATO-s nga Bashkimi Evropian e detyruan Sekretarin e PĂ«rgjithshĂ«m, Mark Rutte, t’u thoshte parlamentarĂ«ve evropianĂ« tĂ« Komisioneve tĂ« Mbrojtjes dhe tĂ« PunĂ«ve tĂ« Jashtme: “NĂ«se dikush kĂ«tu mendon se Bashkimi Evropian ose Evropa nĂ« tĂ«rĂ«si mund tĂ« mbrohet pa Shtetet e Bashkuara, le tĂ« vazhdojĂ« tĂ« Ă«ndĂ«rrojĂ«â€.

Pentagoni ka lënë të nënkuptohet se do të donte që Evropa të merrte përsipër mbrojtjen e vet që vitin e ardhshëm, pa qartësuar rolin që do të kishte ShBA-ja atëherë. Skenarët sillen nga një zvogëlim gradual i mbështetjes amerikane, ku ombrella bërthamore mbetet e paprekur dhe shumica e rreth 85 mijë trupave amerikanë do të vazhdojnë të qëndrojnë të rreshtuar në Evropë; deri tek një partneritet rrënjësisht i reduktuar në të cilin Uashingtoni kufizohet vetëm në shitjen e armëve.

Të shtrënguar për të mos rënë viktima të rendit të ri

PĂ«r 70 vjet, Evropa PerĂ«ndimore krijoi lidhje tregtare dhe sigurie shumĂ« tĂ« ngushta me Shtetet e Bashkuara, tĂ« cilat nuk mund tĂ« zhbĂ«hen shpejt dhe pa kosto. PĂ«r momentin, po pĂ«rpiqen tĂ« shmangin njĂ« luftĂ« tregtare tĂ« dĂ«mshme ose pĂ«rballje nĂ« çështjet e sigurisĂ«. “PavarĂ«sisht frustrimit dhe zemĂ«rimit tonĂ«, nuk duhet ta mĂ«njanojmĂ« nxitimthi partneritetin transatlantik”, tha kancelari gjerman Friedrich Merz nĂ« Davos. KĂ«shtu, vendet evropiane po thellojnĂ« lidhjet e mbrojtjes dhe tĂ« sigurisĂ« me vendet demokratike aziatike, si: me JaponinĂ«, KorenĂ« e Jugut, Singaporin, AustralinĂ« dhe ZelandĂ«n e Re, tĂ« cilat ndajnĂ« tĂ« njĂ«jtat kĂ«rcĂ«nime nga Rusia dhe Kina; MbretĂ«ria e Bashkuar, Italia dhe Japonia po bashkĂ«punojnĂ« pĂ«r njĂ« aeroplan luftarak tĂ« gjeneratĂ«s sĂ« gjashtĂ«; Polonia po blen tanke nga Koreja e Jugut; vendet baltike artileri dhe Norvegjia raketa me rreze tĂ« gjatĂ« veprimi. NdĂ«rsa, BE-ja po pĂ«rparon me marrĂ«veshjet e tregtisĂ« sĂ« lirĂ« me IndinĂ«, vendet e Mercosur-it dhe me AustralinĂ«. “Po bĂ«jmĂ« njĂ« zgjedhje tĂ« qĂ«llimshme: hapje kundĂ«r proteksionizmit, bashkĂ«punim kundĂ«r copĂ«zimit dhe tregti tĂ« bazuar nĂ« rregulla kundĂ«r tĂ« papriturave”, thotĂ« Komisioneri i BE-sĂ«, MaroĆĄ Ć efčovič.

A mundet Rusia të jetë gati të sulmojë më shpejt sesa pritet?

Rusia, sot, ka kaluar nĂ« njĂ« ekonomi lufte dhe po pĂ«rqendron burimet kombĂ«tare nĂ« njĂ« program riarmatimi dhe rekrutimi ushtarak, qĂ« shkon pĂ«rtej nevojave tĂ« fushatĂ«s nĂ« UkrainĂ«. Deri pak kohĂ« mĂ« parĂ«, kryeqytetet evropiane mendonin se Rusia nuk do tĂ« ishte nĂ« gjendje tĂ« kĂ«rcĂ«nonte NATO-n deri nĂ« vitin 2029 ose mĂ« vonĂ«, por tani po rritet konsensusi se njĂ« krizĂ« e tillĂ« mund tĂ« vijĂ« shumĂ« mĂ« shpejt, mĂ« parĂ« se Evropa tĂ« jetĂ« nĂ« gjendje t’i kundĂ«rpĂ«rgjigjet. “VlerĂ«simi ynĂ«â€, thotĂ« ministri i Mbrojtjes i HolandĂ«s, â€œĂ«shtĂ« se Rusia do tĂ« jetĂ« nĂ« gjendje tĂ« lĂ«vizĂ« njĂ« numĂ«r tĂ« madh trupash brenda njĂ« viti”. Planifikuesit ushtarakĂ« tĂ« NATO-s nuk po shqetĂ«sohen vetĂ«m pĂ«r vendet baltike, por edhe pĂ«r planet e mundshme ruse nĂ« ishujt suedezĂ«, finlandezĂ« dhe danezĂ« nĂ« Detin Baltik; pĂ«r pjesĂ« tĂ« PolonisĂ« dhe tĂ« veriut tĂ« lartĂ« norvegjez dhe finlandez; si dhe pĂ«r njĂ« fushatĂ« sulmesh nĂ« infrastrukturĂ«n strategjike evropiane qĂ« shkon deri nĂ« Roterdam.

Debati mbi shpejtësinë e kërcënimit rus përcakton natyrën e planifikimit ushtarak evropian. Skeptikët theksojnë ritmin e ngadaltë të përparimeve ruse në Ukrainë, ku Putini ka humbur më shumë se një milion trupa. Presidenti finlandez, Alexander Stubb, beson se Putini ka dështuar, praktikisht, në gjithçka që ka ndërmend të bëjë, pra nuk duhet mbivlerësuar kapaciteti rus. Personalitete të tjera evropiane vërejnë se Rusia, ndërsa rekruton rreth 35 mijë 000 trupa në muaj, humbet çdo muaj rreth 30 mijë në fushat e betejës.

Strategjia e re e mbrojtjes kombĂ«tare amerikane vĂ«ren se Rusia “do tĂ« mbetet njĂ« kĂ«rcĂ«nim i vazhdueshĂ«m, por i menaxhueshĂ«m” pĂ«r anĂ«tarĂ«t lindorĂ« tĂ« NATO-s dhe shton se Rusia “nuk Ă«shtĂ« nĂ« gjendje tĂ« bĂ«jĂ« pĂ«rpjekje pĂ«r hegjemoni evropiane”, sepse aleatĂ«t evropianĂ« e tejkalojnĂ« nĂ« aspektin e popullsisĂ«, ekonomisĂ« dhe fuqisĂ« ushtarake latente. Kjo Ă«shtĂ« arsyeja pse Rusia nuk do tĂ« pĂ«rpiqej tĂ« bĂ«nte kundĂ«r NATO-s llojin e luftĂ«s shkatĂ«rruese, qĂ« po praktikon nĂ« UkrainĂ«. Nga ana tjetĂ«r, ekspertĂ«t e luftĂ«s tokĂ«sore dhe doktrinĂ«s nĂ« Kolegjin Universitar tĂ« Mbrojtjes Norvegjeze mendojnĂ« se lufta e zgjatur do tĂ« ishte e dĂ«mshme pĂ«r RusinĂ« sepse Evropa do ta tejkalonte nĂ« prodhim ushtarak dhe mobilizim.

Copëzimi

EvropianĂ«t optimistĂ« vĂ«nĂ« nĂ« dukje superioritetin dĂ«rrmues tĂ« EvropĂ«s ndaj RusisĂ«: mĂ« shumĂ« trupa nĂ«n armĂ«, 1 850 000 kundrejt 1 130 000; dy herĂ« mĂ« shumĂ« tanke dhe automjete luftarake kĂ«mbĂ«sorie; disa herĂ« mĂ« shumĂ« shpenzime pĂ«r mbrojtjen, 404 miliardĂ« euro kundrejt 121 miliardĂ«; tri herĂ« mĂ« shumĂ« transportues aeroplanĂ«sh dhe katĂ«r herĂ« mĂ« shumĂ« anije luftarake. Por, ata nuk thonĂ« se kjo forcĂ« Ă«shtĂ« thellĂ«sisht e fragmentuar dhe se problemi nuk qĂ«ndron tek armĂ«t dhe aftĂ«sia e EvropĂ«s pĂ«r t’i grumbulluar, por tek autoriteti pĂ«r t’i lidhur kĂ«to njĂ«si sĂ« bashku. Pos kĂ«saj, evropianĂ«t kanĂ« mungesa tĂ« madha armatimesh bazĂ«, si: municione, interceptorĂ« tokĂ«-ajĂ«r, dronĂ«, raketa me rreze tĂ« gjatĂ« veprimi, madje edhe pajisjet, qĂ« duken mbresĂ«lĂ«nĂ«se nĂ« letĂ«r, nganjĂ«herĂ« mirĂ«mbahen aq keq sa janĂ« mĂ« shumĂ« pengesĂ« sesa aset. SidoqoftĂ«, shumĂ« nga problemet, qĂ« lidhen me kapacitetet e sotme mund tĂ« zgjidhen, por mangĂ«sitĂ«, qĂ« mbizotĂ«rojnĂ« nĂ« katĂ«r fusha kryesore: nĂ« hapĂ«sirĂ«, mbrojtjen ajrore, armĂ«t bĂ«rthamore dhe uniteti i komandĂ«s janĂ« tepĂ«r tĂ« vĂ«shtira pĂ«r t’u zgjidhur.

Satelitët

Ushtritë moderne mbështeten te satelitët jo vetëm për inteligjencë, mbikëqyrje dhe zbulim (ISR), por edhe për sistemet e komunikimit, navigimit, udhëzimit dhe për paralajmërimin e hershëm të lëshimeve të raketave nga armiku. Në këtë fushë, Evropa është e varur nga ShBA-ja: më shumë se 80 përqind e raporteve ISR janë amerikane. Pranverën e kaluar, kur Uashingtoni papritur ia preu të dhënat satelitore Ukrainës, evropianët vunë re se jo vetëm raketat e shumëfishta Himars dhe Atacms me goditje të thellë pushuan së funksionuari, por ukrainasit e kishin shumë të vështirë të identifikonin dhe të godisnin objektivat.

SatelitĂ«t evropianĂ« janĂ« tĂ« pamjaftueshĂ«m dhe tĂ« cenueshĂ«m ndaj sulmit rus. Ata ofrojnĂ« vetĂ«m njĂ« pamje tĂ« ngadaltĂ« dhe tĂ« kufizuar tĂ« lĂ«vizjeve tĂ« trupave, larg kĂ«rkesave tĂ« njĂ« lufte mbrojtĂ«se kundĂ«r RusisĂ«. Kjo do t’i detyrojĂ« evropianĂ«t tĂ« hartojnĂ« njĂ« strategji krejtĂ«sisht tĂ« re ushtarake, qĂ« nuk do tĂ« mbĂ«shtetej mĂ« nĂ« aftĂ«sinĂ« pĂ«r tĂ« gjetur dhe eliminuar me saktĂ«si nyjat e komandĂ«s dhe logjistikĂ«s thellĂ« pas vijave tĂ« armikut. LĂ«shuesi Ariane 6, i udhĂ«hequr nga francezĂ«t, pritet tĂ« ofrojĂ« vetĂ«m dhjetĂ« fluturime nĂ« vit. SidoqoftĂ«, ekspertĂ«t ushtarakĂ« mendojnĂ« se amerikanĂ«t do ta kishin tĂ« vĂ«shtirĂ« tĂ« pĂ«rjashtonin evropianĂ«t nga sistemi i tyre i navigimit GPS edhe nĂ«se do tĂ« donin, pasi shĂ«rbimi alternativ i ofruar nga Sistemi Satelitor i Navigimit Global i BE-sĂ« po pĂ«rmirĂ«sohet vazhdimisht. Po kĂ«shtu, njĂ« firmĂ« finlandeze, ICEYE, po ndĂ«rton mikrosatelitĂ« tĂ« klasit botĂ«ror. GjatĂ« pesĂ« viteve tĂ« ardhshme, Gjermania do tĂ« investojĂ« 35 miliardĂ« euro pĂ«r mbrojtjen hapĂ«sinore. NĂ« krahasim me shpenzimet amerikane, shuma nuk Ă«shtĂ« e madhe, por sidoqoftĂ«, Ă«shtĂ« njĂ« fillim.

Mbrojtja ajrore

VlerĂ«sime nga brenda NATO-s venĂ« nĂ« dukje se Evropa ka vetĂ«m pesĂ« pĂ«rqind tĂ« sistemeve tĂ« mbrojtjes ajrore, qĂ« i nevojiten pĂ«r tĂ« mbrojtur krahun e saj lindor. Kjo dobĂ«si ra nĂ« sy vjeshtĂ«n e kaluar, kur mĂ« shumĂ« se njĂ« duzinĂ« dronĂ« rusĂ« mundĂ«n tĂ« fluturonin mĂ« shumĂ« se njĂ«qind e pesĂ«dhjetĂ« kilometra nĂ« hapĂ«sirĂ«n ajrore polake. KĂ«tu, varĂ«sia nga amerikanĂ«t Ă«shtĂ« pak mĂ« delikate: arkitektura qendrore e komandĂ«s dhe kontrollit tĂ« NATO-s Ă«shtĂ« kryesisht amerikane dhe mbrojtja evropiane kundĂ«r sulmeve me raketa balistike Ă«shtĂ« e pamjaftueshme nĂ« raport me sistemin amerikan Aegis BMD. SidoqoftĂ«, mbrojtja nga dronĂ«t po pĂ«rparon: Polonia dhe shtetet baltike po hartojnĂ« plane pĂ«r njĂ« “mur dronĂ«sh” relativisht tĂ« lirĂ«, pĂ«r tĂ« eliminuar kapacitetet ushtarake pĂ«rgjatĂ« kufirit tĂ« tyre me RusinĂ« dhe BjellorusinĂ«. Po kĂ«shtu, Nordic Air Defence, njĂ« startup me seli nĂ« Stokholm, po punon pĂ«r njĂ« raketĂ« miniaturĂ« tĂ« quajtur Kreuger 100XR, qĂ« synon tĂ« rrĂ«zojĂ« dronĂ«t nga qielli pĂ«r vetĂ«m 5 000 dollarĂ«.

Ombrella bërthamore

Që nga themelimi i NATO-s, aleatët e kishin të qartë se një sulm i madh nga Kremlini mbarte rrezikun e kthimit të çdo qyteti rus në siluetë, që nga perëndimi i Rusisë deri në Vladivostok, por nëse ShBA-ja, që numëron 5 117 koka (apo bomba) bërthamore, do të tërhiqeshin nga ky angazhim, Evropa do të varej nga dy fuqitë e veta bërthamore: Britania e Madhe dhe Franca, që kanë respektivisht 290 dhe 225 koka, të cilat janë shkurajues të pafuqishëm kundrejt Rusisë me 5 459 copë.

Studiues të politikave bërthamore sugjerojnë se arsenali bërthamor evropian nuk mund të zëvendësojë ombrellën bërthamore amerikane sepse ajo, jo vetëm që është e madhe, por edhe e larmishme. Inventari i saj përfshin raketat balistike që lëshohen nga sipërfaqja; raketa, që lëshohen nga nëndetëset, si dhe bomba gravitacionale ajrore. Sot, rreth 100 bomba B61 janë të dislokuara në Belgjikë, Holandë, Gjermani, Itali dhe Turqi, gjë që u jep amerikanëve jo vetëm mundësinë për të mbrojtur aleatët e tyre evropianë; të asgjësojnë një pjesë të madhe të aftësisë shkurajuese bërthamor të Rusisë, por edhe mundësinë të përshkallëzojë kërcënimet në mënyrë të diferencuar, d.m.th. goditjeje me mbushje bërthamore taktike me rendiment të ulët kundër ndonjë objektivi krejt ushtarak.

Debatet pĂ«r krijimin e njĂ« sistemi parandalues bĂ«rthamor “evropian” nuk kanĂ« asnjĂ« shans tĂ« arrijnĂ« konsensus pĂ«r njĂ« sistem komande kolektiv. Prapa skenave, Franca, Gjermania dhe Britania janĂ« nĂ« bisedime sekrete tĂ« nivelit tĂ« lartĂ« rreth intensifikimit tĂ« bashkĂ«punimit nĂ«se do tĂ« pĂ«rballen me njĂ« tĂ«rheqje tĂ« papritur tĂ« ShBA-sĂ«, qĂ« sipas njĂ« raporti tĂ« zbuluar nga “Reuters”-i nĂ« dhjetorin e kaluar, mund tĂ« vijĂ« nĂ« vitin 2027. Suedia, dikur njĂ« aktiviste e paepur e ndalimit tĂ« armĂ«ve bĂ«rthamore, dĂ«shiron t’u bashkohet kĂ«tyre bisedimeve, ndĂ«rsa Polonia po shqyrton programin e saj bĂ«rthamor. SidoqoftĂ«, nĂ« njĂ« situatĂ« tĂ« vĂ«shtirĂ«, Franca mund tĂ« zgjerojĂ« flotĂ«n e vet tĂ« avionĂ«ve Rafale pĂ«r tĂ« transportuar bomba apo raketa bĂ«rthamore nĂ« vende tĂ« tjera evropiane.

Kush do të marrë komandën?

Analistja gjermane Jana Puglierin, nĂ« librin e saj “Kush do ta mbrojĂ« EvropĂ«n?”, argumenton se Shtetet e Bashkuara kanĂ« formuar “shtyllĂ«n kurrizore politike dhe ushtarake tĂ« tĂ« gjithĂ« projektit evropian tĂ« pasluftĂ«s dhe nuk mund ta marrim me mend se çfarĂ« mund tĂ« ndodhĂ« nĂ«se kjo shtyllĂ« kurrizore shkatĂ«rrohet papritur”. Sipas kĂ«tij arsyetimi, sot nuk Ă«shtĂ« e qartĂ« nĂ«se ndonjĂ« vend i vetĂ«m mund tĂ« marrĂ« drejtimin e shkurajimit dhe mbrojtjes evropiane. Nga ana tjetĂ«r, struktura komanduese dhe proceset e brendshme tĂ« NATO-s janĂ« aq tĂ« ndĂ«rthurura me ShBA-nĂ« sa Ă«shtĂ« e vĂ«shtirĂ« tĂ« imagjinohet se si mund tĂ« vazhdojĂ« Aleanca pa amerikanĂ«t dhe jo vetĂ«m pĂ«r shkak tĂ« mungesĂ«s akute tĂ« gjeneralĂ«ve evropianĂ« me pĂ«rvojĂ« nĂ« udhĂ«heqjen e formacioneve tĂ« mĂ«dha.

Kjo situatë ka shtyrë disa kryeqytete evropiane të planifikojnë individualisht se si ta mbajnë NATO-n funksionale në rast të një tërheqjeje të ShBA-së. Në këtë skenar, qendrat e ardhshme të pushtetit do të shpërndaheshin në aleanca rajonale nën ombrellën e NATO-s, si: Trekëndëshi i Vajmarit franko-gjermano-polak apo Forca e Përbashkët e Ndërhyrjes e udhëhequr nga Mbretëria e Bashkuar, e cila bën bashkë Holandën dhe tetë vendet nordike dhe baltike: Danimarkën, Finlandën, Islandën, Norvegjinë, Suedinë, Estoninë, Letoninë dhe Lituaninë. Megjithatë, vendet në vijën e frontit, si: Finlanda, Polonia dhe shtetet baltike mund të ofrojnë thelbin institucional të një pakti më të fortë për të penguar Kremlinin nga çdo përpjekje për pushtim.

PĂ«r njĂ« NATO evropiane me njĂ« PBB prej 23 trilionĂ« euro dhe popullsi prej mĂ« shumĂ« se 700 milionĂ«, pĂ«rballja me RusinĂ« me PBB prej 2.9 trilionĂ« euro dhe popullsi 143 milionĂ«, nĂ« letĂ«r, Ă«shtĂ« e arritshme. KĂ«shtu, nĂ« EvropĂ« po ngre krye ideja se sa mĂ« shumĂ« tĂ« bĂ«jnĂ« evropianĂ«t pĂ«r tĂ« mbrojtur veten, aq mĂ« shpejt do tĂ« jenĂ« tĂ« pavarur. Por, sot, NATO me njĂ« prani tĂ« plotĂ« amerikane Ă«shtĂ« e domosdoshme pĂ«r tĂ« ruajtur unitetin, sigurinĂ« dhe mbrojtjen e EvropĂ«s, ndĂ«rsa pĂ«rgjegjĂ«sia e Bashkimit Evropian Ă«shtĂ« domosdoshmĂ«ria e integrimit ushtarak dhe tĂ« industrive kombĂ«tare tĂ« mbrojtjes. /Gazeta “Panorama”/

❌