Mund të duket si një çështje terminologjie. Por fakti nëse një gjendje shëndetësore klasifikohet si sëmundje mund të ketë ndikim të madh në përvojën e pacientëve dhe në mundësitë e trajtimit.
Hani më pak. Lëvizni më shumë. Kështu e kanë trajtuar shumë mjekë obezitetin për dekada me radhë. Por kjo qasje nuk merr parasysh një përfundim kyç të arritur nga shkencëtarët gjatë dhjetëvjeçarit të fundit: obeziteti është një sëmundje.
Njohja e kĂ«saj gjendjeje si njĂ« âsĂ«mundjeâ e mirĂ«filltĂ« ka kĂ«rkuar shumĂ« kohĂ« qĂ« tĂ« pranohej si nga komuniteti mjekĂ«sor, ashtu edhe nga publiku. Vendimi i ShoqatĂ«s MjekĂ«sore Amerikane nĂ« vitin 2013 pĂ«r ta klasifikuar obezitetin si sĂ«mundje, i ndjekur dy vjet mĂ« vonĂ« nga Shoqata MjekĂ«sore Kanadeze, e solli çështjen nĂ« qendĂ«r tĂ« debatit kombĂ«tar. Edhe pse kjo klasifikim vazhdon tĂ« ketĂ« kritikĂ« edhe sot, komuniteti mjekĂ«sor i AmerikĂ«s sĂ« Veriut e njeh obezitetin si njĂ« sĂ«mundje kronike, tĂ« pavarur nga sĂ«mundjet qĂ« mund ta shkaktojnĂ« ose tĂ« jenĂ« pasojĂ« e tij. Vitin e kaluar, njĂ« raport i Komisionit tĂ« The Lancet pĂ«r Diabetin dhe EndokrinologjinĂ« u pĂ«rpoq tĂ« pĂ«rcaktonte mĂ« qartĂ« se si mund tĂ« dallohet obeziteti âsi sĂ«mundjeâ nga thjesht tĂ« jetuarit nĂ« njĂ« trup mĂ« tĂ« madh.
Të bindësh mjekët se obeziteti është një sëmundje ka qenë e vështirë, shpjegon Carel le Roux, mjek i specializuar në obezitet në University College Dublin dhe një nga dhjetëra anëtarët e Komisionit që hartuan raportin. Por bindja e pacientëve ka qenë edhe më e vështirë, për shkak të stigmës, turpit dhe fajit të brendësuar që shumë njerëz mbartin si pasojë e mënyrës se si shoqëria i trajton personat me trup më të madh.
âKam pasur burra tĂ« rritur qĂ« kanĂ« qarĂ« nĂ« klinikĂ«n timeâ, thotĂ« ai, sepse ishte hera e parĂ« qĂ« u thuhej se pesha e tyre nuk ishte faji i tyre, edhe pse mĂ«nyra se si e trajtojnĂ« ndikimin e obezitetit nĂ« shĂ«ndetin e tyre Ă«shtĂ« pĂ«rgjegjĂ«si e tyre. âDuke mĂ« thĂ«nĂ« se nuk Ă«shtĂ« faji im, mĂ« jep mundĂ«sinĂ« tĂ« veprojâ, thotĂ« ai. âNĂ«se fĂ«mija im ka epilepsi, nuk Ă«shtĂ« faji i fĂ«mijĂ«s tim, por unĂ« duhet ta trajtoj.â
ĂfarĂ« Ă«shtĂ« njĂ« sĂ«mundje?
Pjesë e kësaj njohjeje gjithnjë e më të gjerë është edhe ndihma që u jepet njerëzve për të kuptuar se si dhe pse obeziteti është një sëmundje. Përcaktimi i një sëmundjeje ka qenë gjithmonë një çështje e ndërlikuar dhe e paqartë në mjekësi. Por, në thelb, ai bazohet te identifikimi i shenjave, simptomave, shkaqeve dhe komplikacioneve.
Shenjat e obezitetit â masa dhjamore ose dhjamosja e tepĂ«rt â janĂ« relativisht tĂ« qarta. Sipas le Roux, simptomat pĂ«rfshijnĂ« âsjelljen e lidhur me oreksinâ, pra ndjesinĂ« e vazhdueshme tĂ« urisĂ« dhe âzhurmĂ«n e ushqimitâ nĂ« tru. Komplikacionet e obezitetit njihen mirĂ«, si rreziku mĂ« i lartĂ« pĂ«r hipertension, diabet tĂ« tipit 2, kancer, apnea tĂ« gjumit, sĂ«mundje tĂ« mĂ«lçisĂ« dhe gjendje tĂ« tjera. VĂ«shtirĂ«sia mĂ« e madhe ka qenĂ« pĂ«rcaktimi i shkaqeve tĂ« obezitetit, pĂ«rtej shpjegimit tĂ« thjeshtĂ« se njĂ« person konsumon mĂ« shumĂ« energji sesa i nevojitet trupit.
NjĂ« nga sfidat mĂ« tĂ« mĂ«dha, thotĂ« le Roux, Ă«shtĂ« se askush nuk e kupton plotĂ«sisht se cili organ Ă«shtĂ« pĂ«rgjegjĂ«s pĂ«r sĂ«mundjen e obezitetit. âKuptimi ynĂ« shkencor pĂ«r vetĂ« procesin e sĂ«mundjes, pĂ«r biologjinĂ« qĂ« shpjegon pse njerĂ«zit shtojnĂ« masĂ« dhjamore, nuk Ă«shtĂ« i qartĂ«â, thotĂ« ai.
Deri tani, duket se njĂ« pjesĂ« e konsiderueshme e obezitetit e ka origjinĂ«n nĂ« tru, veçanĂ«risht nĂ« zonat qĂ« kontrollojnĂ« numrin e qelizave dhjamore qĂ« trupi synon tĂ« mbajĂ«, tĂ« quajtur masĂ« adipocitare, shpjegon le Roux. Truri rregullon masĂ«n qĂ« organe tĂ« caktuara âduhetâ tĂ« kenĂ« dhe i jep trupit udhĂ«zime pĂ«r tĂ« bĂ«rĂ« atĂ« qĂ« Ă«shtĂ« e nevojshme pĂ«r ta ruajtur atĂ« masĂ«. KĂ«shtu, obeziteti duket se Ă«shtĂ« njĂ« mospĂ«rputhje mes masĂ«s qĂ« duhet tĂ« ketĂ« njĂ« trup i shĂ«ndetshĂ«m dhe masĂ«s qĂ« truri mendon se ai duhet tĂ« ketĂ«.
PĂ«r shembull, njĂ« person qĂ« dhuron lobin e majtĂ« tĂ« mĂ«lçisĂ«, me kalimin e kohĂ«s do ta rigjenerojĂ« mĂ«lçinĂ« deri nĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n masĂ« qĂ« kishte mĂ« parĂ«, edhe pse ndoshta jo me tĂ« njĂ«jtĂ«n formĂ«. NĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n mĂ«nyrĂ«, nĂ«se njĂ« person, truri i tĂ« cilit pret qĂ« trupi tĂ« mbajĂ« njĂ« sasi tĂ« caktuar mase adipocitare, ndjek njĂ« dietĂ« me kufizim kalorish pĂ«r tĂ« humbur peshĂ«, âtrupi thjesht do ta mbrojĂ« atĂ« masĂ«â, duke bĂ«rĂ« qĂ« personi ta rifitojĂ« peshĂ«n, thotĂ« le Roux.
Ndërhyrja në tru, qoftë përmes një medikamenti, kirurgjisë bariatrike apo edhe terapisë ushqimore, mund ta ulë masën dhjamore deri në një nivel ku ajo mund të rregullohet dhe të mbahet në mënyrë të përshtatshme.
âNĂ«se arrijmĂ« tĂ« ndikojmĂ« te ai organ, mund tâi zhbĂ«jmĂ« simptomat, shenjat dhe komplikacionet, dhe gjendja zhduketâ, thotĂ« le Roux. âKjo Ă«shtĂ« arsyeja pse jemi mjaft tĂ« bindur se mund ta quajmĂ« sĂ«mundje.â
Ndryshimi i mënyrës se si diagnostikohet obeziteti
Ndërsa studiuesit janë në një mendje se obeziteti është një sëmundje, ata ende po debatojnë se kur një person konsiderohet zyrtarisht se e ka atë. Deri në raportin e Lancet të vitit të kaluar, obeziteti përkufizohej vetëm mbi bazën e indeksit të masës trupore (BMI), një raport mes peshës dhe gjatësisë së një personi: personat me BMI nga 25 deri në 29,9 klasifikohen aktualisht si mbipeshë, ndërsa ata me BMI 30 ose më të lartë klasifikohen si me obezitet.
Kjo përllogaritje e përafërt do ta klasifikonte një bodybuilder me masë të madhe muskulore si person me obezitet, sepse, siç thekson dokumenti i Komisionit, BMI-ja nuk mat masën dhjamore, shpërndarjen e yndyrës në trup, llojin e yndyrës që mbart një person apo nëse yndyra e tepërt trupore po i shkakton dëm shëndetit të tij. Ajo lë jashtë gjithashtu personat që mund të kenë BMI nën 30, por që mbartin yndyrë të tepërt, e cila po u shkakton probleme shëndetësore.
âTĂ« gjithĂ« jemi dakord se BMI-ja Ă«shtĂ« njĂ« tregues shumĂ« i dobĂ«t, por nuk po arrijmĂ« tĂ« gjejmĂ« diçka mĂ« tĂ« mirĂ«â, thotĂ« le Roux. Por kjo Ă«shtĂ« pikĂ«risht ajo qĂ« Komisioni u pĂ«rpoq tĂ« bĂ«nte, ndonĂ«se jo nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« pĂ«rsosur, duke e pĂ«rkufizuar obezitetin klinik mbi bazĂ«n e dy faktorĂ«ve: yndyrĂ«s sĂ« tepĂ«rt dhe pranisĂ« sĂ« mosfunksionimit tĂ« organeve.
Në vend që të përdorte vetëm BMI-në si tregues të tërthortë të yndyrës së tepërt, Komisioni propozoi tri metoda vlerësimi: një skanim DEXA, ose skanim të përbërjes trupore, që përcakton masën dhjamore, muskulore dhe kockore të një personi; BMI-në së bashku me një matje shtesë të përmasave trupore; ose dy matje të përmasave trupore, të pavarura nga BMI-ja. Tri mundësitë për matjen e përmasave trupore janë perimetri i belit, mbi 102 centimetra për burrat ose 88 centimetra për gratë; raporti bel-ije, mbi 0,9 për burrat dhe 0,85 për gratë; ose raporti bel-gjatësi, mbi 0,5 për këdo.
Megjithatë, skanimet DEXA nuk janë gjerësisht të disponueshme, veçanërisht në zonat rurale ose me të ardhura të ulëta të botës, ndërsa matjet trupore nuk bëjnë dallimin mes indit dhjamor që dëmton shëndetin e një personi dhe atij që nuk e dëmton.
Për këtë arsye, përbërësi i dytë i obezitetit klinik, mosfunksionimi i organeve, kërkon praninë e shenjave dhe simptomave të lidhura me obezitetin që kufizojnë aktivitetet e përditshme të një personi, si vështirësia në frymëmarrje, dhimbja në gju ose në ije, disa tregues metabolikë, si niveli i lartë i sheqerit në gjak ose tensioni i lartë i gjakut, apo forma të tjera të mosfunksionimit të organeve. Raporti identifikon 18 probleme specifike shëndetësore që përmbushin kriteret e mosfunksionimit të organeve, megjithëse me obezitetin janë lidhur më shumë se 200 komplikacione.
Kalimi pĂ«rtej pĂ«rdorimit vetĂ«m tĂ« BMI-sĂ« pĂ«r pĂ«rkufizimin e obezitetit mund tĂ« ndihmojĂ« nĂ« rritjen e pranimit tĂ« tij si sĂ«mundje, thotĂ« Matthew Landry, studiues i shĂ«ndetit publik pĂ«r dietĂ«n dhe ushqyerjen nĂ« Universitetin e KalifornisĂ« nĂ« Irvine. Sipas tij, Ă«shtĂ« gjithashtu e rĂ«ndĂ«sishme tĂ« kapĂ«rcehet ideja se obeziteti Ă«shtĂ« njĂ« diagnozĂ« e prerĂ«, me pĂ«rgjigje vetĂ«m âpoâ ose âjoâ. Kjo do tĂ« thotĂ« âtĂ« pranojmĂ« se njĂ« person mund tĂ« ketĂ« peshĂ« trupore mĂ« tĂ« lartĂ«, por nĂ«se ajo nuk po ndikon realisht nĂ« cilĂ«sinĂ« e jetĂ«s sĂ« tij ose nuk po kontribuon nĂ« ndonjĂ« sĂ«mundje kronike, atĂ«herĂ« ndoshta nuk kemi nevojĂ« pĂ«r njĂ« ndĂ«rhyrje aq tĂ« fortĂ« te ai personâ. Nga ana tjetĂ«r, âdikush mund tĂ« ketĂ« njĂ« BMI mĂ« ânormalâ, por tĂ« mbajĂ« njĂ« sasi tĂ« madhe yndyre viscerale qĂ« Ă«shtĂ« metabolikisht aktiveâ dhe, pĂ«r rrjedhojĂ«, mĂ« e dĂ«mshme pĂ«r shĂ«ndetin e tij.
Si ndikon përkufizimi i obezitetit në kujdesin ndaj pacientëve
Le Roux mendon se tĂ« kuptuarit e obezitetit si sĂ«mundje Ă«shtĂ« thelbĂ«sor pĂ«r luftimin e stigmĂ«s, sepse kĂ«rkon qĂ« mjekĂ«t ta trajtojnĂ« siç duhet kĂ«tĂ« sĂ«mundje. âMund tĂ« mos u pĂ«lqejĂ« personi, mĂ«nyra e tij e jetesĂ«s apo zgjedhjet qĂ« bĂ«n, por detyra jonĂ« Ă«shtĂ« tâi lĂ«mĂ« paragjykimet jashtĂ« derĂ«s kur trajtojmĂ« njĂ« sĂ«mundjeâ, thotĂ« le Roux.
NjĂ« studim i publikuar nĂ« vitin 2020 zbuloi se perceptimi i obezitetit si sĂ«mundje nga ana e mjekĂ«ve lidhej me mĂ« pak paragjykime negative ndaj peshĂ«s. âKur shihet si sĂ«mundje, obeziteti nuk konsiderohet mĂ« si njĂ« lloj dĂ«shtimi moral nga ana e njerĂ«zve qĂ« jetojnĂ« nĂ« trupa mĂ« tĂ« mĂ«dhenjâ, thotĂ« Shelly Russell-Mayhew, psikologe nĂ« Universitetin e Calgary-t, e cila drejtoi kĂ«tĂ« studim. Edhe pse ajo thotĂ« se disa studime kanĂ« gjetur efektin e kundĂ«rt, shumica kanĂ« arritur nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« ngjashme nĂ« pĂ«rfundimin se perceptimi i obezitetit si sĂ«mundje lidhet me nivele mĂ« tĂ« ulĂ«ta tĂ« paragjykimit ndaj peshĂ«s. Nga ana tjetĂ«r, ky perceptim u lidh gjithashtu me mĂ« shumĂ« empati ndaj personave me obezitet.
âProblemi i vĂ«rtetĂ« Ă«shtĂ« se po i gjykojmĂ« njerĂ«zit pĂ«r diçka mbi tĂ« cilĂ«n nuk kanĂ« kontrollâ, thotĂ« Russell-Mayhew. Sipas saj, mĂ« shumĂ« se 100 faktorĂ« mund tĂ« ndikojnĂ« nĂ« peshĂ«n e njĂ« personi, âmegjithatĂ« ne pĂ«rqendrohemi te 15% qĂ« ndoshta mund tĂ« kontrollohet dhe themi se duhet tĂ« ndryshosh stilin e jetesĂ«sâ.
VeçanĂ«risht gjatĂ« dy viteve tĂ« fundit, qĂ«ndrimi ka nisur tĂ« ndryshojĂ«, me njĂ« njohje mĂ« tĂ« gjerĂ« tĂ« obezitetit si sĂ«mundje, thotĂ« Landry. Sipas tij, kjo lidhet pjesĂ«risht me pĂ«rpjekjet ndĂ«rgjegjĂ«suese, por edhe me studimet qĂ« kanĂ« zbuluar mekanizma tĂ« tjerĂ«, nga luhatjet e hormoneve tĂ« urisĂ« deri te faktorĂ«t gjenetikĂ«, tĂ« cilĂ«t bien ndesh me modelin e thjeshtuar tĂ« âenergjisĂ« qĂ« merret dhe energjisĂ« qĂ« shpenzohetâ, i cili ka mbizotĂ«ruar pĂ«r dekada nĂ« diskutimet mbi peshĂ«n.
PĂ«r pacientĂ«t qĂ« janĂ« pĂ«rpjekur tĂ« humbin peshĂ« pĂ«r tĂ« pĂ«rmirĂ«suar shĂ«ndetin, por nuk kanĂ« pasur sukses, tĂ« kuptuarit se ânuk varet gjithçka prej tyreâ mund tĂ« jetĂ« ndihmuese, thotĂ« Landry. âAta mund tĂ« jenĂ« duke bĂ«rĂ« gjithçka nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« pĂ«rpiktĂ« â duke ndjekur çdo udhĂ«zim dhe çdo rekomandim â dhe sĂ«rish tĂ« mos kenĂ« sukses, ndaj pranimi se bĂ«het fjalĂ« pĂ«r njĂ« sĂ«mundje sjell ndryshim.â
Në të njëjtën kohë, paralajmëron Landry, kjo nuk do të thotë se sëmundja mund të kurohet me një procedurë të thjeshtë ose me një medikament. Trajtimi kërkon ende që pacienti të marrë përgjegjësi për hapa të tjerë të rëndësishëm që mund të përmirësojnë shëndetin.
Një përkufizim i obezitetit që vazhdon të evoluojë
Në fund të fundit, kategorizimi më i saktë i obezitetit ka ndihmuar në krijimin e mundësive për diskutime më të nuancuara mes pacientëve dhe mjekëve të tyre lidhur me alternativat e trajtimit dhe zgjedhjet që mund të bëjnë. Megjithatë, debatet për përmirësimin e përkufizimeve vazhdojnë.
PĂ«r shembull, vendimi i Komisionit tĂ« Lancet pĂ«r tâi kufizuar komplikacionet e organeve vetĂ«m nĂ« 18 gjendje cenon autonominĂ« e mjekĂ«ve pĂ«r tĂ« pĂ«rcaktuar nĂ«se njĂ« person ka obezitet edhe pĂ«rtej kĂ«tyre gjendjeve, vĂ«ren Sean Wharton, mjek i menaxhimit tĂ« peshĂ«s nĂ« Toronto dhe bashkautor i udhĂ«zimeve kanadeze pĂ«r obezitetin. Ky kufizim rrezikon gjithashtu tâu japĂ« mundĂ«si kompanive tĂ« sigurimeve tĂ« refuzojnĂ« mbulimin e trajtimit pĂ«r njĂ« person qĂ« nuk i plotĂ«son kĂ«to kritere, veçanĂ«risht pĂ«r ata qĂ« kanĂ« atĂ« qĂ« Komisioni e pĂ«rshkruan si âobezitet paraklinikâ, njĂ« klasifikim qĂ« anon fuqishĂ«m nga ndryshimi i stilit tĂ« jetesĂ«s si ndĂ«rhyrje, nĂ« vend tĂ« pĂ«rdorimit tĂ« medikamenteve.
âNĂ«se do tĂ« kishe ADHD dhe gjendja nuk do tĂ« ishte ende aq e rĂ«ndĂ«, pse tĂ« mos merrje njĂ« medikament?â, thotĂ« Wharton. âĂshtĂ« sikur situata duhet tĂ« bĂ«het katastrofike pĂ«rpara se tĂ« mund tĂ« marrĂ«sh ilaçe.â
Le Roux pranoi se puna e Komisionit ka kufizime tĂ« konsiderueshme nĂ« mĂ«nyrĂ«n se si e pĂ«rkufizon obezitetin dhe kundĂ«rshtoi kufizimin e komplikacioneve vetĂ«m nĂ« 18 gjendje, âpor duhet tĂ« fillojmĂ« dikuâ, thotĂ« ai. Edhe pse medikamentet GLP-1 kanĂ« sjellĂ« pĂ«rparim tĂ« madh nĂ« trajtimin e obezitetit, ato mbeten tĂ« shtrenjta dhe tĂ« paarritshme pĂ«r shumicĂ«n dĂ«rrmuese tĂ« njerĂ«zve nĂ« botĂ« qĂ« jetojnĂ« me obezitet. Kur nuk ka trajtime tĂ« mjaftueshme pĂ«r tĂ« pĂ«rmbushur kĂ«rkesĂ«n, ka kuptim qĂ« fillimisht tĂ« trajtohen ata qĂ« kanĂ« problemet mĂ« tĂ« rĂ«nda shĂ«ndetĂ«sore. MĂ« pas, me kalimin e kohĂ«s, trajtimet do tĂ« bĂ«hen mĂ« tĂ« lira dhe mĂ« tĂ« arritshme, thotĂ« ai.
Dhe ndĂ«rsa shkencĂ«tarĂ«t kuptojnĂ« mĂ« mirĂ« biologjinĂ« themelore tĂ« sĂ«mundjes dhe trajtimet e saj, kuptimi i obezitetit ka tĂ« ngjarĂ« tĂ« ndryshojĂ« sĂ«rish. âMendoj se pas pesĂ« vjetĂ«sh do tĂ« kemi pĂ«rkufizime shumĂ« mĂ« tĂ« mira, sepse shkenca po pĂ«rparonâ, thotĂ« le Roux. âKy Ă«shtĂ« njĂ« problem shkencor, jo njĂ« problem pĂ«rkufizimi.â/ National Geographic
The post Mjekët më në fund po bien dakord se kur obeziteti konsiderohet sëmundje appeared first on Revista Monitor.
Login
