Nga Shpëtim Luku

Pak kohë më parë kam bërë një krahasim mes kryeministrit Edi Rama dhe atletit suedez Armand Duplantis. Për ata që nuk e njohin, Duplantis është kërcyesi me shkop që ka thyer mbi 15 rekorde botërore. Është një nga më të mirët e historisë së atletikë, një atlet fenomenal. Ai nuk hyn në garë për të pyetur e sqaruar veten nëse do të fitojë apo jo. Kjo është pothuajse e ditur. Sfida e tij është nëse do të thyejë edhe një rekord tjetër.

Shumë vetë mund të nënqeshin me këtë krahasim. Por ai nuk synon të ngrejë në piedestal një figurë politike. Ai synon të përshkruajë një realitet. Në CV-në politike të Edi Ramës figurojnë tre fitore si kryetar bashkie dhe katër fitore si kryeministër, pa llogaritur beteja të tjera elektorale të fituara në krye të Partisë Socialiste. Ai regjistron vetëm një humbje, edhe atë në një garë ku rezultati fillestar e nxirrte fitues me një diferencë minimale ndaj Lulëzim Bashës, për t’u përmbysur më pas në një proces administrativ tepër të debatueshëm.

Mund të ketë shumë njerëz që nuk e pëlqejnë Edi Ramën. Mund të ketë të tjerë që e konsiderojnë përgjegjës për një sërë problemesh të vendit. Këto janë qëndrime legjitime në një shoqëri demokratike. Por një gjë mbetet fakt: në terrenin politik shqiptar, ai është lojtari më i fortë i dy dekadave të fundit.

Të mos e pranosh këtë realitet do të thotë të gënjesh veten. Por politika është fusha ku vetëgënjimi ndëshkohet më shpejt se kudo tjetër.

Pikërisht për këtë arsye, nuk mund t’i kërkohet atij të largohet. Nuk mund t’i thuhet: “Ik!”. Jo sepse është i pazëvendësueshëm, por sepse në demokraci askush nuk zëvendësohet duke i kërkuar të lërë vendin bosh. Kundërshtari duhet mundur në fushë.

Në sport askush nuk do ta merrte seriozisht një atlet që, duke mos qenë në gjendje të kapërcejë stekën, do t’i kërkonte Duplantisit të tërhiqej nga garat. Askush nuk do të pranonte që kampioni të largohej vetëm sepse të tjerët nuk arrijnë të konkurrojnë me të. Përkundrazi, atletët përpiqen të stërviten më shumë, të përmirësohen dhe të gjejnë mënyra për t’u afruar me nivelin e tij.

Politika nuk funksionon ndryshe. Nëse mendon se qeverisja është e gabuar, atëherë duhet të ndërtosh një alternativë më të mirë. Nëse beson se një lider ka konsumuar misionin e tij, atëherë duhet të prodhosh një lider më bindës. Nëse pretendon se shumica e shqiptarëve duan ndryshim, atëherë duhet t’i bindësh ata me ide, me ekip dhe me vizion.

T’i kërkosh kundërshtarit të largohet pa e mundur është, në thelb, pranimi i paaftësisë për ta sfiduar atë.

Protestat e fundit në Tiranë tregojnë se ekziston një pakënaqësi reale dhe se ka ende “brumë” për të gatuar një forcë të re politike. Por mes pakënaqësisë dhe pushtetit ekziston një rrugë e gjatë. Zemërimi nuk mjafton. As entuziazmi nuk mjafton. Thirrjet për largim jo e jo.

Duhet organizim. Duhet program. Duhet lidership. Duhet besueshmëri. Dhe, mbi të gjitha, duhet aftësia për të fituar besimin e shumicës.

Demokracia nuk është arti për të zbrazur fushën e lojës nga kundërshtari. Demokracia është aftësia për ta mundur atë në një garë të ndershme, duke respektuar rregullat që vetë loja ka vendosur.

Derisa kjo të ndodhë, Edi Rama do të vazhdojë të jetë ai që është sot: lojtari që fiton garat. Dhe ata që duan ta zëvendësojnë do të duhet të bëjnë atë që bëjnë të gjithë sfidantët e vërtetë: të përgatiten për ta mundur, jo t’i kërkojnë të largohet.

Sepse kampionët nuk ikin nga pista. Ata zbresin prej saj vetëm kur dikush arrin t’i mposhtë.

Nga Shpëtim Luku

Edi Rama nuk ka pse të jetë i habitur nga përmasat e protestës që vijon prej pesë ditësh në Tiranë dhe që pati si shkak fillestar Zvërnecin.

Nuk ka pse të mundohet të identifikojë motivimet apo organizatorët e saj. Sepse ai duhet ta dijë më mirë se kushdo tjetër se sa i madh është rezervuari i pakënaqësisë që është krijuar gjatë viteve të fundit.

Një qeverisje e shoqëruar nga perceptimi i një korrupsioni të përhapur, nga polarizimi i skajshëm social, nga përqendrimi i pasurisë në duart e një grupi të vogël njerëzish, nga shërbime publike që vazhdojnë të mbeten të dobëta, nga një sistem drejtësie i korruptuar dhe i paralizuar, nga investime infrastrukturore që gllabërojnë fonde pa sjellë përmirësime proporcionale në jetën e qytetarëve, prodhon në mënyrë të pashmangshme masa të mëdha të pakënaqurish.

Në fakt, kjo pakënaqësi nuk është ndonjë zbulim i ditëve të fundit. Ajo është evidentuar sistematikisht edhe në proceset zgjedhore. Prej vitesh, mbi gjysma e elektoratit shqiptar refuzon të marrë pjesë në votime. Ky nuk është thjesht tregues apatie politike.

Në masën më të madhe është tregues i mungesës së përfaqësimit. Janë qindra mijëra qytetarë që nuk gjejnë veten as tek qeveria dhe as tek opozita tradicionale.

Pikërisht këtu gjendet ajo që mund të quhet “lënda e parë” e një opozite të re. Një rezervuar i madh energjie politike që pret të marrë formë. Por historia e tranzicionit shqiptar ka treguar se ekzistenca e lëndës së parë nuk mjafton. Për ta kthyer atë në forcë elektorale nevojitet “makineria”. Nevojiten autoritete morale, figura me besueshmëri publike, njerëz që jo vetëm artikulojnë pakënaqësinë, por janë në gjendje ta organizojnë dhe ta drejtojnë atë drejt një objektivi politik.

Dhe pikërisht këtu ka ngecur vazhdimisht Shqipëria.

Pakënaqësia ka ekzistuar pothuajse gjithmonë. Revolta sociale nuk ka munguar. Por ndërmjet revoltës dhe alternativës ka ekzistuar një hendek i madh. Shpesh protestuesit kanë ditur shumë mirë kundër kujt janë, por shumë më pak se me kë janë.

Edhe protestat e tanishme duket se përballen me të njëjtin problem. Suksesi i tyre maksimal mund të jetë krijimi i një krize politike që do të çonte në zgjedhje të parakohshme. Por kush do ta përfaqësojë politikisht këtë energji?

Sepse si Partia Socialiste ashtu edhe Partia Demokratike mbeten organizata të konsoliduara, me struktura, militantë, financa dhe elektorate relativisht të qëndrueshme. Ato mund të humbin ose të fitojnë mbështetje, por vazhdojnë të jenë makineri politike funksionale.

Ndërsa energjia që po shfaqet në protestë nuk është ende organizatë. Nuk është ende alternativë. Nuk është ende ofertë elektorale.

Nëse nesër do të zhvilloheshin zgjedhje të parakohshme, pyetja nuk është nëse ekziston një elektorat i pakënaqur. Kjo ka qenë dhe është e qartë. Por kush do ta kanalizojë atë. Kush do ta shndërrojë pakënaqësinë në projekt politik. Kush do ta kthejë revoltën në votë.

Kjo është dilema që Shqipërinë e ka shoqëruar prej dekadash. Vendi ka prodhuar vazhdimisht lëndë të parë politike, por shumë rrallë ka prodhuar autoritetet morale dhe lidershipin që mund ta përpunojnë atë. Ka pasur energji, por jo gjithmonë drejtim. Ka pasur pakënaqësi, por jo domosdoshmërisht alternativë.

Prandaj sfida reale e protestave nuk është mbushja e shesheve. Ajo është lindja e një autoriteti të ri politik e moral që të jetë në gjendje të përfaqësojë atë pjesë të Shqipërisë që prej vitesh ka zgjedhur të mos votojë. Vetëm atëherë lënda e parë mund të shndërrohet në forcë transformuese. Përndryshe, edhe kjo valë pakënaqësie rrezikon të mbetet thjesht një tjetër shpërthim energjie që prodhon zhurmë politike, por jo ndryshim politik.

Nga Eduard Zaloshnja

Krahasova një foto nga lart të protestës së mbrëmshme me foton e protestës së fundit të thirrur nga Berisha më 9 maj. Dhe nga krahsimi i fotove duket qartë se aktualisht ka goxha më shumë pjesëmarrës se në protestat e Berishës (SHIHNI FOTOT E MËPOSHTME).

Po le ta lëmë për një çast mënjanë Berishën (që nuk mledh më dot protestues si dikur), dhe të fokusohemi te protestuesit aktualë. Ka aty antisemitistë (që e portretizojnë Ramën si çifut me gërsheta kaçurrela), si armik të ambjetit (që don të zhdukë pelikanin kaçurrel), si laké të familjes Trump, si dashnor të Berishës etj, etj, por nuk ka molotovë. Sidoqoftë, turma fillon te shkallët e Kryeministrisë dhe mbaron te Kullat Binjake – nuk fillon tek Universiteti dhe mbaron te Monumenti i Skënderbeut…

Po çfarë na tregon historia botërore për protestat paqësore të suksesshme?

Në vitin 1986, miliona filipinas dolën në rrugët e Manilës, duke protestuar në mënyrë paqësore ditë e natë (në atë që u quajt “Lëvizja e Pushtetit të Popullit”). Dhe në ditën e katërt të protestave paqësore të vazhdueshme, regjimi i Markosit u rrëzua…

Në vitin 2003, qindra mijra gjeorgjianë rrëzuan Shevardnadzen me revolucionin e tyre “të trëndafilave”, gjatë të cilit protestuesit pushtuan parlamentin me lule në duar.

Pas disa vitesh, presidentët e Sudanit dhe Algjerisë deklaruan dorëheqjen e tyre, falë protestave të përditshme paqësore qindra-mijëshe.

Në secilin rast, fushatat e përditshme të qindra mijrave qytetarëve arritën të rrëzojnë elitat politike, dhe të sillin ndryshime të rëndësishme.

Ka shumë arsye etike e morale për të zgjedhur strategjinë paqësore për ndryshim. Dhe rezultat e një studimi shkencor të Profesores Erica Chenoweth, të Universitetit të Harvardit, tregojnë se protestat jo të dhunëshme s’janë vetëm një zgjedhje e mirë morale, por edhe shumë më efikase për ndryshimin e gjendjes politike.

Duke analizuar qindra lëvizje (si të dhunshme, edhe paqësore), qysh nga viti 1900 e deri në ditët tona, Profesorja Chenoweth arriti në përfundimin se lëvizjet paqësore kanë gjasa dyfish më të mëdha të jenë të suksesshme, krahasuar me ato të dhunshme. E megjithëse dinamikat e çdo lëvizje varen nga shumë faktorë, ajo ka gjetur se pjesëmarrja aktive ditë e natë në lëvizjen paqësore e të paktën 3.5% të popullsisë garanton suksesin e saj.

Kur filloi studimin e saj mbi këtë temë, Profesorja Chenoweth nuk besonte se lëvizjet paqësore mund të ishin më të fuqishme se ato të dhunshme. Gjatë punës për mbrojtjen e doktoraturës në Universitetin e Kolorados, ajo kishte studiuar për vite faktorët që kontribuonin në lindjen e terrorizmit dhe të lëvizjeve të dhunshme. Por në një konferencë shkencore në Uashington, ajo u ngacmua nga disa kumtesa mbi lëvizjet paqësore.

E ndihmuar nga studiuesja Maria Stephan, ajo mblodhi të dhëna dhe studime për qindra lëvizje që kishin synuar ndryshime politike në vende nga më të ndryshme të botës. (Në analizën e saj të gjerë, ajo përjashtoi rastet kur ndryshimet politike kishin ardhur si rezultat i ndërhyrjeve direkte ushtarake të huaja.) Profesorja Chenoweth i klasifikoi të dhunshme lëvizjet, kur ishin përdorur bomba, kur kishin ndodhur dëmtime të infrastrukturës etj., ose thjesht, kur ishin shkaktuar dëme materiale ose lëndime njerzore.

Në përfundim, ajo gjeti se probabiliteti i suksesit të një lëvizje paqësore ishte 93%. Ndërsa probabiliteti i suksesit të një lëvizje të dhunshme ishte sa gjysma – vetëm 46%.

Kufiri 3.5%, kyçi i suksesit

Siç duket qartë nga probabilitetet e mësipërme, jo të gjitha lëvizjet paqësore janë të suksesshme. Sipas Profesores Chenoweth, numri i pjesëmërrsve në lëvizjen paqësore është një faktor kritik për suksesin. Në qoftë se të paktën 3.5% e popullsisë, konkludoi ajo, merr pjesë aktive ditë e natë në lëvizjen paqësore, suksesi është i pashmangshëm.

Studimi i Profesores Chenoweth tregon se asnjë lëvizje paqësore nuk ka dështuar, kur e ka arritur këtë kufi.
SHËNIM I RËNDËSISHËM: 3.5% e popullsisë në Shqipëri është rreth 82 mijë banorë. Po të dilnin kaq në bulevard, ai do të mbushej plot nga Universiteti deri te Monumenti i Skënderbeut…

Nga Eduard Zaloshnja

Në prill drejtova një vrojtim statistikor në terren mbi vetidentifikimin ideologjik dhe bindjet/vlerat e banorëve të rritur të Shqipërisë. Studimi u financua nga fondacioni gjerman Konrad-Adenauer-Stiftung (KAS)* dhe u bazua në një kampion të rastësishëm dhe të shtresëzuar gjeografikisht prej 1119 të rriturish në të 12 qarqet, duke siguruar përfaqësim demografik, gjeografik dhe politik me një marzh gabimi statistikor nën 2.9%.

Ndër pyetjet e shumta në pyetësor, kishte edhe pyetje për moshën, mënyrën e votimit vjet dhe vetidentifikimit ideologjik (pavarësisht mënyrës së votimit). Duke kryqëzuar përgjigjet për këto pyetje, llogarita se sa të anketuar të çdo grupmoshe votuan ose nuk votuan vjet, apo për kë votuan ata që morën pjesë në zgjedhje. Gjithashtu llogarita edhe vetidentifikimin ideologjik sipas çdo grupmoshe.

Dhe meqë kampioni i vrojtimit përfaqësonte statistikisht të gjithë popullsinë e rritur të vendit, rezultatet japin një pasqyrë të përafërt të elektoratit në Shqipëri.
Nga ekstrapolimi i përafërt statistikor, rezultoi se rreth 48% e të rinjve 18-34 vjeç nuk votuan fare vjet, ose votuan për parti të vogla. Nga ana tjetër, vetëm 24% e moshave 65 vjeç e sipër s’votuan fare ose votuan për parti të vogla. Siç duket qartë në Tabelën 1, sa më e madhe mosha, aq më i vogël ka qenë vjet numri i mosvotuesve apo votuesve të partive të vogla.

Pyetjes sesi e konsiderojnë veten ideologjikisht (pavarsisht mënyrës së votimit), 40% e të rinjve iu përgjigjën ‘të qendrës’. Nga ana tjetër, vetëm 19% e moshave 65 vjeç e sipër e konsiderojnë veten të qendrës ideologjikisht. Siç duket qartë në Tabelën 2, sa më e madhe mosha, aq më i vogël është numri i atyre që e konsiderojnë veten të qendrës ideologjikisht.

*Studimin mund ta lexoni të plotë në faqen e KAS: https://www.kas.de/en/web/albanien/single-title/-/content/statistische-studie-zur-ideologischen-identitaet-in-albanien

Nga Eduard Zaloshnja

Deri në fund të vitit 1990, e gjithë toka e Republikës së Shqipërisë ishte pronë e shtetit – fakt juridik i konsakruar në kushtetutën komuniste të 1976-ës. Por kur lindi Pratia Demokratike (më dhjetor 1990), një nga pikat kryesore të programit të saj ishte pikërisht privatizimi i tokës.

Dhe kur Partia Demokratike u përball me Partinë e Punës (komuniste) në zgjedhjet e para pluraliste (31 mars 1991), çështja e pronësisë së tokës ishte nga më të debatuarat. Dhe atë debat e “fitoi” Partia e Punës (komuniste), që kishte si kandidatë për deputetë kryetarë komunistë kooperativash bujqësore (të cilët ishin të intersuar personalisht të ruhej pronësia shtetërore e tokave dhe kryetarllëku i tyre).

Përballë kandidatëve të tillë, ne kandidatët demokratë nuk kishin asnjë shans të fitonim. Si rrjedhojë, në zgjedhjet e1991-shit, Partia e Punës (Komuniste) mori 170 mandate (pothuaj të gjitha rurale), ndërsa ne të opozitës morëm vetëm 80 mandate (të gjitha urbane).

Dhe kur analizuam humbjen e zgjedhjeve, arritëm në përfundimin se pa shpërndarë tokat e koperativave bujqësore tek antëtarët e tyre, ne nuk kishim shans të vinim ndonjëherë në pushtet (2/3 e popullsisë banonte në fshatra atëherë). Dhe u përbetuam unanimisht se kur të vinim në pushtet, ligji i parë që do të kalonim në Kuvend do të ishte ai i kompensimit të pronarëve të shpronësuar nga regjimi komunist.

Qeveria e Partisë së Punës (komuniste) dha shpejt dorëheqjen dhe u krijua Qeveria e Stabilitetit, me përfaqësues të të gjitha partive. Një nga pikat kryesore të programit të asaj qeverie (imponuar nga PD-ja) ishte shpërbërja e kooperativave bujqësore. Dhe kjo pikë e programit u realizua më 19 korrik 1991, me miratimin në Kuvend të Ligjit 7501, sipas të cilit toka e kooperativave bujqësore iu shpërnda anëtarëve të tyre.

Pas shpërbërjes së kooperativave bujqësore, ne i fituam në mënyrë plebishitare zgjedhjet e parakohëshme të 1992-shit (si në qytete, edhe në fshatra). Koalicioni i PD-së siguroi 2/3 e votave në parlament, mëse të mjaftueshme për të kaluar ligjin e shumëpritur për kompensimin e pronarëve të shpronësuar nga regjimi komunist!

Rasti e solli që profesori im në Virginia Tech (ku kisha shkuar për studime pasuniversitare) dhe një koleg i tij të ishin ekspertë të ligjeve për kompensimin e pronarëve të shpronësuar nga shtete të ndryshme në botë. Dhe kur u tregova për zhvillimet e mësipërme, ata shprehën interes dhe erdhën me mua në Tiranë për të takuar Berishën, që sapo ishte zgjedhur President i Republikës.

Në atë takim ata i prezantuan Berishës një skicë-projekt që konsistonte në këto pika kryesore:

• Nga 700 mijë hektarë tokë bujqësore, vetëm 350 mijë hektarë kishin patur pronarë privatë në vitin 1944. Kështu, 350 mijë hektarët e tjerë (në pronësi të shtetit) mund të përdoreshin për kompensim fizik të pronarëve të shpronësuar nga regjimi komunist në bazë të disa koeficientëve konvertimi.

• Pronarëve të truajve urbanë duhej t’u ktheheshin ato, kur nuk ishin të zëna nga ndërtime të kryera pas vitit 1944. Ndërsa për truajt e zënë, duheshin kompensuar fizikisht pronarët e shpronësuar nga regjimi komunist në bazë të disa koeficientëve konvertimi.

• I gjithë procesi i kompensimit fizik duhej të mbyllej brenda dy vjetësh me konsulencë dhe financim të fuqishëm nga USAID-i, dhe në përfundim të tij, çdo metër tokë në territorin e Shqipërisë duhet të kishte një titull pronësie (privat apo shtetëror).

• Deri sa të përfundohej procesi i kompensimit, duhej vendosur një moratorium për mosdhënien e lejeve të ndërtimit, të cilat duhej të jepeshin më pas vetëm në bazë të planeve të zhvillimit në secilën bashki e komunë të vendit.

Pasi dëgjoi prezantimin e mysafirëve amerikanë, Berisha tha me një ton solemn: “Tokat shtetërore janë të përqendruara në bregdet, por malsorët shqiptarë e kanë patur ëndërr shekullore të zbresin në bregdet. Këtë ëndërr ua pengoi regjimi i Enver Hoxhës, dhe ne tani nuk mund t’u bëhemi pengesë”. Dhe pas disa fjalive të përgjithshme kortezie, ai na përcolli.

Kur dolëm nga zyra, profesori im më pyeti për origjinën e Berishës dhe unë iu përgjigja se është nga malësia. “Kot na solle deri në Tiranë, sepse ai do që përkrahësit e tij të vijnë në bregdet,” më tha profesori i zhgënjyer nga takimi…

Sesi janë zhvilluar ngjarjet rreth pronësisë së tokës dhe ndërtimet mbi të i di i madh e i vogël në Shqipëri. Vlen të theksohet se vetëm dy vjet pas atij takimi me Berishën, pronarët e shpronësuar nga regjimi komunist u futën në grevë urie, nga e cila ai i nxorri me forcat speciale të policisë. Dhe e gjithë Ultësira Perëndimore u mbush me ndërtime kaotike sipas parimit “tokë e xanun”.

Rama ka deklaruar se (më së fundi) më 2028, çdo metër tokë në territorin e Shqipërisë do të ketë një titull pronësie (privat apo shtetëror). Por duhej të ishte bërë qysh në vitin 1994 kjo gjë kaq e rëndësishme për zhvillimin normal të vendit (me konsulencë dhe financim të fuqishëm nga USAID-i). Siç i propozuam atëherë Berishës…

Vjet u futën në Shqipëri rreth 12.5 milionë vizitorë me pasaporta të huaja. Këtë vit priten rreth 13 milionë. Ç’heqin të shkretët me çmimet, që diku kuotohen me “lekë të rinj”, e diku me “lekë të vjetër”…

Nga Eduard Zaloshnja

Më 1926, kur në krye të vendit ishe Ahmet Zogu, doli në qarkullim monedha e parë shqiptare, e quajtur Lek. Atëherë, 100 lekë shkëmbeheshin me 1 napolon flori.
Më 1964, kur në krye të vendit ishe Enver Hoxha, doli në qarkullim leku i ri, në raport 1:10 me lekun e vjetër.

Tani që kanë kaluar 62 vjet nga koha kur leku i ri zëvendësoi të vjetrin (dhe në krye të vendit është 62-vjeçari Rama), ndoshta ka ardhur dita që të dalë në qarkullim një lek fringo i ri. Dhe kjo jo thjesht për të eliminuar konfuzionin e të huajve/diasporës me dyzimin e çuditshëm të lekëve të rinj e të vjetër – arsyeja kryesore për nxjerjen në qarkullim të një leku fringo të ri do të ishte futja e lekëve jashtëbankarë brenda sistemit bankar.

Sipas të dhënave në faqen e internetit të Bankës së Shqipërisë, rreth 40% e të gjithë lekëve që qarkullojnë në ekonominë tonë ndodheshin në fund të vitit 2025 jashtë sistemit bankar. Në këto kushte, emetimi i lekëve fringo të rinj do të ishte një mjet efikas për të futur në banka pjesën dërrmuese të kartmonedhave shqiptare që qarkullojnë jashtë tyre.

Për t’u realizuar ky synim, mund të caktohet një datë, brenda së cilës të gjithë lekët që janë në qarkullim duhet të paraqiten për këmbim me lekët fringo të rinj, sipas një kursi zyrtar – le te themi 1 me 95 (sa ç’është kursi aktual i Euros me Lekun).

Për shuma mbi një kufi të caktuar, bankat mund të detyrohen me ligj që të hapin depozita për klientët që sjellin lekët aktualë për shkëmbim. Ndërsa për shuma nën atë kufi, mund të japin lekë fringo të rinj (në qoftë se klienti i do në dorë). Në këtë mënyrë, të gjitha lekët, të pastër e të pistë, nga janë e nga s’janë, do të detyrohen të kalojnë nëpër sistemin bankar. Dhe një pjesë e mirë e tyre patjetë që do të mbesin në të.

A do të justifikohej kostoja e prodhimit të kartomonedhave dhe monedhave të reja? Kësaj pyetje vlen t’i përgjigjen specialistët e Ministrisë së Financave dhe të Bankës së Shqipërisë.

A do të ishte një hap i ndërmjetëm i kalimit gradual drejt adoptimit të Euros si monedhë kombetare në prag të antarësimit në BE? Patjetër, sepse shkëmbimi i “Lekëve të Enverit” me “Lekët e Ramës” do të bazohej në kursin aktual të Euros.

A do të shërbente si një masë për zbutjen e inflacionit? Patjetër, sepse kursi i ndërrimit do të jetë 1:95 dhe jo 1:100.

Sa për shqiptatarët e thjeshtë, dhe sidomos për turistët e huaj dhe vizitorët nga diaspora, varrosja përfundimtare e fjalëve “lekë të rinj” e “lekë të vjetër” do të ishte mëse e mirëpritur…

Nga Eduard Zaloshnja

Në bashkëpunim me shkrimtarin/studiuesin e mirënjohur Bashkim Shehu kryem vjet  studimin më të thellë për nivelin e besimit fetar në Shqipëri, mbështetur nga fondacioni gjerman Konrad-Adenauer-Stiftung (KAS). Studimi u bazua në anketimin e 820 banorëve 18 vjeç e sipër, të intervistuar nga 30 anketues profesionistë të shpërndarë proporcionalisht në të gjithë vendin (studimin mund ta lexoni të plotë duke klikuar këtë link: https://www.kas.de/sq/web/albanien/titujt/-/content/studim-statistikor-mbi-besimin-fetar-ne-shqiperi-1)

Rezultatet kryesore të studimit:

• 59% e të anketuarve deklaruan se, bazuar në bindjet personale (pavarësisht nga prejardhja familjare), besojnë plotësisht në ndonjë fe të caktuar. Ndërkaq, 56% e të anketuarve besojnë në fenë e origjinës familjare (shihni në tabelën më poshtë përqindjet për secilën fe).
• 21.7% e të anketuarve deklaruan se shkojnë të paktën një herë në muaj në kishë/xhami/teqe/etj.
• Vetëm 6.8% e të anketuarve mund të konsiderohen thellësisht besimtarë të fesë që deklarojnë se besojnë, përcaktuar nga përgjigjet pozitive për të gjitha pyetjet në vijim: shkojnë të paktën një herë në javë në kishë/xhami/teqe/etj.; mendojnë se gjërat në botë ndodhin nga vullneti i Zotit; mendojnë se njeriu është krijesë e Zotit; mendojnë se, me vdekjen e njeriut, shpirti i tij vazhdon të jetojë në botën e përtejme; mendojnë se, në varësi të të mirave apo të këqijave që bën njeriu në jetë, shpirti i tij mund të shkojë në Parajsë ose në Ferr.
• Të anketuarit që rregullisht agjërojnë/mbajnë kreshmë përbëjnë 22.2% të numrit të përgjithshëm.
• Brezi i vjetër (65 vjeç e sipër), i cili e ka përjetuar periudhën para se të ndalohej feja, ka përqindjen më të lartë të atyre që shkojnë të paktën një herë në muaj në kishë/xhami/teqe/etj (23.5%), ndërsa brezi i mesëm (40-64 vjeç), i cili u formua gjatë asaj periudhe, ka përqindjen më të ulët (19%).
• Pothuaj gjysma e atyre që nuk besojnë në asnjë fe të caktuar shkojnë, megjithatë, në kishë/xhami/teqe/etj. me shpresën se një gjë e tillë mund t’i ndihmojë për problemet e tyre jetësore/shëndetësore, dhe mbi gjysma e jofetarëve që shkojnë në kishë/xhami/teqe/etj. deklarojnë se ekzistojnë raste kur kjo i ka ndihmuar ata ose të njohur të tyre.
• Pothuaj 40% e të anktetuarve kanë kryer ose dinë që prindërit apo gjyshërit e tyre kanë vazhduar të kryejnë fshehurazi rite fetare në periudhën kur kjo dënohej penalisht.
• 79% e të anketuarve deklaruan se nuk e kanë problem që një pjesëtar i familjes (përfshirë dhe veten) të martohet apo të bashkëjetojë me dikë nga një familje me prejardhje fetare të ndryshme; një martesë/bashkëjetesë të tillë kanë realisht 21.6% e të anketuarve të martuar/bashkëjetues.
• Vetëm 75% e të anketuarve besojnë në të njëjtën fe (ose, përkatëasisht, nuk besojnë në asnjë fe) sikurse baballarët e tyre dhe 72% sikurse nënat e tyre. Ndër të martuarit/bashkëjetuesit, vetëm 69% besojnë në të njëjtën fe (ose, përkatëasisht, nuk besojnë në asnjë fe) sikurse bashkëshortët/bashkëjetuesit e tyre.
• Gjasat e dikujt me nënë që beson/te në ndonjë fe të caktuar janë 6.27 herë më të mëdha se të dikujt me nënë që nuk beson/te në asnjë fe të caktuar, kur të gjitha karakteristikat e tjera i kanë të njëjta. Në rastin e babait, ky koeficient është më i ulët: 4.2.

Konkluzionet kryesore të studimit:

• Besimi fetar vazhdon të jetë mjaft i përhapur në Shqipëri, me një përqindje besimtarësh përafërsisht sa ajo e Europës Perëndimore.
• Numri i atyre që mund të konsiderohen thellësisht besimtarë është relativisht i vogël, krahasuar me numrin e përgjithshëm të besimtarëve, gjë që vërehet sot edhe në ndonjë vend europian me histori diametralisht të kundërt në raportin e shtetit me fenë.
• Ateizmi shtetëror jo vetëm që nuk e arriti qëllimin e çrrënjosjes së fesë, po edhe nuk solli ndonjë ndryshim të madh në këtë drejtim. Besimi fetar, me sa duket, është një nga shtresat më refraktare të botës së brendshme të njeriut përballë dhunës politike.

Krahasimi i përgjigjeve për dy nga pyetjet më të rëndësishme ndër 60 që ishin gjithsej në pyetësor:

Nga Eduard Zaloshnja

Në sondazhin tim të fundit për ‘Zërin e Shqiptarëve’, 1195 banorë të rritur të vendit e plotësuan pyetësorin e shpërndarë përmes një linku me SMS krejt të rastësishme në të gjithë Shqipërinë. Kampioni u kolaudua statistikisht, që t’i përfaqësonte sa më afërsisht 1.9 milionë banorët e rritur të vendit gjeografikisht, demografikisht dhe politikisht (me marzh gabimi statistikor +/-2.8%).

Nga përgjigjet e të anketuarve, mund të ekstrapolohet me përafërsi se sa dhe si do të votonin në Shqipëri, nëse do të ishin zhvilluar zgjedhje parlamentare (meqë kampioni përfaqëson statitistikisht popullsinë e rritur të vendit).

Kështu, nga rreth 1.9 milionë banorë të rritur që ka vendi, rreth 0.89 milion nuk do të votonin fare sot. Rreth 1/9 e mos-votuesve të sotëm votuan vjet për PS-në, rreth 2/9 votuan për PD-ASHM, rreth 2/9 votuan për partitë e tjera të vogla, dhe 4/9 nuk votuan as vjet.

Po 1 milion e ca banorët e rritur që janë gati të votojnë sot, kujt ia japin votën? Rreth 673 mijë do të votonin për PS-në, rreth 325 mijë për PD-ASHM, dhe rreth 14 mijë për partitë e tjera të vogla (shihni grafikun e mëposhtëm).

Në qoftë se do të kishim një sistem zgjedhor proporcional kombëtar, do të ishte relativisht e lehtë të llogaritej shpërndarja e mandateve parlamentare bazuar në votat e mësipërme. Për këtë do të mjaftonte të shtoheshin votat nga emigracioni (duke presupozuar të njëjtën shpërndarje të tyre si vjet), dhe 140 mandatet e Kuvendit mund t’u shpërndaheshin përpjestimisht dy subjekteve kryesore elektorale (partitë e vogla nuk do të arrinin të merrnin mandat në nivel kombëtar). Konkretisht, PS do të merrte 94 mandate dhe PD-ASHM 46mandate. Duke faktorizuar marzhin e gabimit statistikor të sondazhit, do të kishim 94 +/- 2 mandate për PS-në, dhe 46 +/- 2 mandate për PD-ASHM.

Por në fakt ne kemi në fuqi një sistem zgjedhor proporcional rajonal, ku në secilin qark kemi një garë më vete mes partive. Për të llogaritur mandatet në çdo qark, në fakt, duhet nga një sondazh më vete për secilin prej tyre. Sidoqoftë, duke përcaktuar qarkun e secilit të anketuar në sondazhin tonë (përmes adresave IP të tyre), mundëm të llogarisnim me afërsi se në cilat qarqe njëra apo tjetra parti ka përqendrim më të madh votash.

Nga kjo analizë, na rezultoi se epërsinë e saj PS-ja e ka më të madhe në qarqet poshtë lumit Shkumbin, se sa mbi lumin Shkumbin. Duke faktorizuar këtë gjetje, arritëm në shifrën e përafërt 96 +/-3 mandate për PS-në, 43 +/-3 mandate për PD-ASHM, dhe 1 mandat për PSD (kjo e fundit del në radar në qarkun Shkodër, ku kishte një përqendrim të të anketuarve që ishin gati të votonin sot për një parti të vogël, dhe ne presupozuam se ata ishin votues të PSD-së).

Nga Indrit Vokshi 

Në një sondazh pati dalë se 30% në Shqipëri kanë mendim pozitiv për Enver Hoxhën.

Enveri killer. Diktator banal i cili ka djegur 2-3 breza në Shqipëri, duke mos i lejuar të jetojnë, të performojnë, të shfaqin talentin, të merren me ekonomi, art, kulturë, filma, informim etj. I nxorri shqiptarët në 1990 të pangrënë, të paqethur, të pa veshur, të vobektë, mbrapa bote, pa lidhje me civilizimin.

Mirëpo 30% pro-enveristë, sepse rininë e tyre e kanë pasur në atë kohë dhe njeriut sikur i pëlqen rinia e vet, sepse ska tjetër rini. Nuk kanë reflektuar asgjë, janë munduar t’i japin kuptim asaj jete duke e rindërtuar imagjinatën, duke e deformuar kuptimin mbi botën, duke manipuluar veten, sepse e kanë pasur të nevojshme të kenë edhe ata një rini. Duan të na thonë se kishin edhe ata rini të bukur. Dhe në përpjekjen për të zbukuruar rininë e tyre, zbukurojnë edhe diktaturën e Enverit. Frika, gojëkyçja, jeta e njeriut e pavlerë, qenia njerëzore statistikë, kanë qenë normale për kohën. Ata nuk i llogarisin këto si të çmuara e të shtrenjta, ata i zbehin e i eklipsojnë këto dhe u japin vlerë kujtimeve. Sa kujtime të bukura. Nevoja për kujtime të zbukuruara i shtyn të shmangin e të harrojnë jetën e pavlerë dhe nën mëshirën e aparatit të diktaturës, qenien njerëzore të ndrydhur sepse duhej të mbijetonte. Ndërsa një pjesë tjetër e shqiptarëve kishin reflektuar; e shihnin diktaturën si tmerr dhe si fyerje të njeriut.

Dje dhe sot bëra një sondazh të vogël në rrjete. Del se rreth 70% e njerëzve të cilët shajnë e fyejnë nëpër komente personat e tjerë, janë të moshës 55 vjeç e lart. Shanin cilindo që kishte kundërshtuar apo tallur “rizgjedhjen” e Sali Berishës në krye të pronës së tij. Sharësit janë ata të cilët e kanë përjetuar pushtetin e SB. Pushteti i SB për ta, ka kujtime të mira. Ishin të rinj asokohe, kishin miq e shokë në pushtet, kishin përfituar diçka, dikush tokë, dikush banesë, dikush rrogë qyl, dikush familjarë në shtet, e disa aksesin, miqësinë, si edhe ndjenjën krenare se ata janë sunduesit dhe munden të vendosin diçka, si për veten, si për jetën e të tjerëve.

Këta janë brezi, ose më saktë tipi i njeriut që mendon se duhet të pyetet, mendon se brezat e rinj duhet të dëgjojnë këta, duhet të ndjekin vendimin e tyre. Sepse kujtimet e tyre për një kohë të artë pushteti, janë e vërteta dhe e drejta. Sali Berisha është hiç asgjë, ai është simbol-ikona e kohës së kujtimeve të tyre, rinisë së tyre, është kujtimi i gjallë i ditëve kur ata mendonin se ishin dikushi, se ishin pushteti, ose kishin lidhje familjare ose krenarie me pushtetin. E në emër të kujtimeve të tyre ata shajnë, fyejnë, agresojnë, sepse po mbrojnë ikonën e kujtimeve të tyre. Po mbrojnë rininë e tyre.

Duan ta manipulojnë të vërtetën dhe për një çast të besojnë se rinia e tyre do të kthehet nëpërmjet ikonës së atyre kohërave. Mirëpo edhe nëse nuk kthehet rinia, të paktën simboli i cili ua kujton atë rini le të jetë aty, le të jetë çdo ditë në ekran, tua kujtojë atë kohë jo aq me fytyrë sepse fytyra është plakur por me zë, ngaqë zëri ka mbetur i përafërt. Ai simbol i mban disi gjallë tani që fëmijët e tyre si pyesin as i dëgjojnë, gjë në dorë nuk kanë më sepse iu kanë rënë pupulat, pasqyra i tregon çdo ditë e më të pabukur dhe ndjejnë se edhe në jetën shoqërore janë më të izoluar e të shmangur.

Ata po luftojnë për kujtimet e tyre, po luftojnë në gjendje dëshpërimi. E edhe për kujtimet luftohet sipas hierarkisë kulturore, injoranti lufton si injorant, harbuti si harbut, i pafytyri si i pafytyrë, ndërsa ata më të kënduarit luftojnë duke u bërë qesharakë sepse marrin guximin të shkruajnë e të shtjellojnë. Lum kush i pranon stacionet e jetës si ndalesa e stacione të natyrshme.

Nga Lutfi Dervishi

IBAR do të kalojë. Qeveria do ta shesë si një sukses historik, ndërsa opozita si një proces të vonuar që konfirmon dështimet e pushtetit. Ndërkohë, raportin teknik prej 31 faqesh ka shumë gjasë ta lexojnë po aq njerëz gjithsej: një tufë ekspertësh dhe ndonjë diplomat karriere.

Por përtej propagandës së ditës, pyetja është: çfarë ndryshon konkretisht për vendin?

Para se të rrahim gjoksin e të kumtojmë “fitore”, duhet të sqarojmë çfarë nuk kemi marrë ende. Ky nuk është anëtarësim në BE dhe as hyrje automatike në tregun e përbashkët. IBAR-i nuk sjell nesër paga gjermane, spitale daneze apo administratë holandeze.

Deri më tani, procesi ka qenë kryesisht teorik: screening/skanimi, raporte, tabela, strategji dhe vlerësime në distancë. Shqipëria sapo ka kaluar provimin teorik për patentën europiane. Tani duhet të futet në trafikun real. E aty, nuk mjafton më të njohësh tabelat; duhet të dëshmosh se di t’i japësh makinës.

Kjo kuptohet qartë kur krahason dokumentet. Dallimet mes IBAR 1 që nuk kaloi (shkurt 2026) dhe IBAR 2 (maj 2026) ndahen nga vetëm tre muaj kohë, por janë tre muaj zbor. Ata që bënë papagallin duke përsëritur se “asgjë nuk është bllokuar e çdo gjë ecën vaj”, është koha të skuqen pak, nëse nuk u ka plasur krejt cipa.

Të dy dokumentet trajtojnë të njëjtat kapituj: drejtësinë, korrupsionin, median, administratën dhe zgjedhjet. Por në thelb, ndryshimi i tonit është radikal.

Nëse IBAR 1 ishte dylbi, IBAR 2 është lupë. Toni është haptazi më politik, më skeptik dhe tejet konkret. Rasti i SPAK-ut është ilustrimi më i mirë: për herë të parë dokumenti flet pa doreza për presione politike, deklarata publike zyrtarësh dhe nevojën jetike që prokurorët të punojnë pa ndërhyrje.

E njëjta logjikë e zhveshur dominon edhe te zgjedhjet. Aty ku IBAR 1 mjaftohej me thirrjet e përgjithshme për të përmbushur rekomandimet e OSBE/ODIHR, IBAR 2 shkon direkt te plaga: keqpërdorimi i burimeve shtetërore dhe makineria e patronazhistëve.

Edhe çështja e pronave futet në një fokus më agresiv, duke treguar gishtin mbi zonat bregdetare, pronat e minoriteteve, shpronësimet, dokumentet false dhe mungesën e kompensimit real. Po ashtu, policia hyn më fort në radar, ku evidentohet korrupsioni, rotacionet e dyshimta dhe dobësia strukturore e mekanizmave të kontrollit.

Mesazhi është i qartë: Brukseli nuk impresionohet më nga strategjitë, planet e veprimit, konferencat apo ligjet që miratohen.
Ndaj, ky proces nuk duhet shitur si triumf, sepse nuk është i tillë. Është thjesht hyrje në fazën më të vështirë të negociatave. Nga ana tjetër, edhe opozita do të bënte gabim ta trajtonte këtë vetëm si propagandë të radhës; për herë të parë, mbi shtetin shqiptar po vendoset një mekanizëm monitorimi dhe presioni ndërkombëtar që nuk të fal. Lupa është afruar shumë afër.

Ky është një shans real për një lojë më serioze, një mundësi për të krijuar një klimë politike më të qetë, ku fokusi zhvendoset te qytetari dhe te interesi vendit. Është një mundësi për institucione më funksionale, ekonomi më konkurruese, zgjedhje më të besueshme, administratë më pak partiake dhe media më të mira. Por kjo vlen vetëm nëse raporti përdoret si manual pune, dhe jo si material për statuset e radhës në Facebook.

IBAR-i kalon, por mes rreshtave kuptohet se koha e fjalëve të bukura ka perënduar. Ka ardhur koha e veprave.

Më 27 maj në mëngjes, qytetarët nuk do të zgjohen në një vend pa trafik, me ujë 24 orë apo me spitale perfekte. Ky proces nuk ul çmimin e naftës me vendimin e bordit të “transparencës”, nuk e zhduk korrupsionin me magji dhe nuk rregullon me telekomandë problemet e kadastrës, tenderat apo PPP-të.

Ajo që ky hap krijon është diçka më pak spektakolare, por jetike: një presion konstant, kirurgjikal, që institucionet të funksionojnë sipas ligjeve e rregullave e jo sipas trilleve e dëshirave.

BE-ja po ndez dritën jeshile për të kaluar nga teoria në praktikë. Kemi hyrë, si të thuash, në autostradë, por shpejtësia e lëvizjes dhe rreziku për t’u përplasur varen tashmë tërësisht nga ne. BE nuk ka ndërmend të na marrë zvarrë e të na anëtarësojë me zor.

Për herë të parë pas shumë vitesh, problemet tona jo vetëm që janë nxjerrë sheshit, por kemi humbur zyrtarisht edhe luksin për t’i injoruar.

Nga Eduard Zaloshnja

Deri në vitin 2030, sipas Edi Ramës dhe sipas Marta Kos (Komisionere për Zgjerimin e BE-së), Shqipëria do të antarësohet në BE. Në qoftë se ky parashikim materializohet, Rama do të jetë atëherë 66 vjeç dhe kryeministër, sipas të gjitha gjasave. Ndërkohë, Berisha do të jetë 86 vjeç dhe përsëri kryeopozitar, sipas të gjitha gjasave.

Po si mund të vijojnë zhvillimet politike në Shqipëri pas antarësimit të shumëpritur në BE?

Në qoftë se do, Rama mund ta vazhdojë dominimin e PS-së dhe të qeverisë pa probleme edhe në vitet pas antarësimit në BE. Ai ka demonstruar se mund të largojë/afrojë këdo në parti/qeveri, pa asnjë trazirë në popullin socialist.

Në kampin e Berishës, gjërat duken të stabilizuara aktualisht – ai po “rizgjidhet” kryetar pa garë, ndërkohë që rivalët i ka shpallur “të vetpërjashtuar”. Por në vitin 2030, ai do të jetë 86 vjeç. Dhe sipas të gjitha gjasave, përsëri një humbës elektoral.

Nga disa sondazhe që kam parë, rezulton se Alimehmeti, Tabaku, ose Salianji shihen si politikanë të së ardhmes në elektoratin e gjerë opozitar. Por pyetja e madhe është nëse ata do të vazhdojnë të mbeten relevantë, kur Berisha të mbushë 86 vjeç (si një humbës serial elektoral).

Ndërkohë, “liderët” e partive të vogla nuk mund të merren në konsideratë për vitin 2030, sepse kuotat e tyre janë fikur qysh sot në sondazhet që kam zhvilluar për ‘Zërin e Shqiptarëve’…

Nga Shpëtim Luku

Me rizgjedhjen e afërt të Sali Berisha në krye të Partia Demokratike e Shqipërisë, duket gjithnjë e më qartë se status quo-ja politike në Shqipëri do të vazhdojë edhe për një kohë të gjatë. Vendi drejtohet prej katër mandatesh nga i njëjti kryeministër, Edi Rama, dhe është krejt normale që një pushtet kaq i gjatë të prodhojë konsumim, lodhje dhe deformime në qeverisje.

Janë të shumta arsyet pse një rotacion politik do t’i shërbente vendit. Pas më shumë se një dekade në pushtet, qeveria është përballur me akuza të vazhdueshme për korrupsion, arrogancë administrative, kapje institucionesh, largim masiv të të rinjve, dobësim të meritokracisë dhe rritje të hendekut mes qytetarëve dhe shtetit. Edhe ata që dikur e mbështetën me bindje këtë qeverisje, sot kanë jo pak dyshime mbi energjinë dhe vullnetin e saj për të luftuar fenomenet negative që janë rrënjosur në administratë dhe në jetën publike.

Pra, arsyet pse Edi Rama duhet t’i hapë rrugë një alternative të re janë të shumta. Një vend demokratik ka nevojë për qarkullim elitash, për ide të reja, për energji të reja dhe për besim të ri publik. Asnjë pushtet i gjatë nuk mbetet imun ndaj konsumimit.

Por nëse ekzistojnë dhjetëra arsye pse Rama mund të largohet, nuk duket se ekziston asnjë arsye bindëse pse vendin duhet ta marrë sërish Sali Berisha.

Elektorati shqiptar i ka mbyllur llogaritë politike me të që në vitin 2013. Humbja e asaj kohe nuk ishte thjesht një rotacion i zakonshëm pushteti; ishte një refuzim i një modeli qeverisjeje që kishte prodhuar konsumim, polarizim të skajshëm dhe një bilanc të rëndë konfliktesh politike e sociale. Që prej asaj kohe, Berisha ka pasur disa mundësi për të provuar nëse shoqëria shqiptare kishte ndryshuar mendim për të. Rezultati ka qenë pothuajse i njëjtë: një pjesë e konsiderueshme e shqiptarëve nuk e shohin më si alternativë për të ardhmen.

“Kurrë mos thuaj kurrë”, thotë një shprehje e njohur. Por në rastin e Sali Berisha, duket sikur një pjesë e madhe e elektoratit vazhdon të thotë: “kurrë më”.

Dhe pikërisht këtu qëndron drama e opozitës shqiptare. Shqipëria ka nevojë për opozitë të fortë, moderne dhe bindëse, jo për rikthime nostalgjike që prodhojnë vetëm përplasje të vjetra dhe riciklim figurash të konsumuara. Një opozitë që synon të fitojë duhet të ngjallë shpresë për të ardhmen, jo të rikthejë konfliktet e së shkuarës.

Prandaj, rizgjedhja e Berishës mund t’i shërbejë llogarive personale apo kontrollit të brendshëm të partisë, por vështirë se i shërben interesit publik. Sepse problemi i Shqipërisë sot nuk është vetëm largimi i një pushteti të konsumuar. Problemi më i madh është mungesa e një alternative që të bindë shqiptarët se e nesërmja mund të jetë realisht më e mirë.

Nga Lutfi Dervishi

Ajo u ka bërë ballë kohërave, pushtimeve, ndalimeve dhe perandorive.

I mbijetoi Perandorisë Romake për rreth pesë shekuj.

I mbijetoi Perandorisë Bizantine për afro një mijëvjeçar.

I mbijetoi Perandorisë Bullgare dhe asimilimit sllav në Mesjetë.

I mbijetoi Perandorisë Serbe të Stefan Dushanit.

I mbijetoi Perandorisë Osmane për gati pesë shekuj.

I mbijetoi censurës, ndalimeve dhe luftës së egër kundër shkollës shqipe.

I mbijetoi përpjekjeve për ta shkruar me alfabete greke, arabe e cirilike, apo me variante të copëzuara latine, derisa shqiptarët e unifikuan atë në Kongresin e Manastirit më 1908.

Arbëreshët e ruajtën për pesë shekuj larg atdheut.
Shqiptarët e Kosovës e mbrojtën në kohë represioni e aparteidi.

Shqiptarët në Maqedoninë e Veriut u ngritën në protesta për të drejtën për të mësuar, shkruar dhe studiuar në gjuhën amtare.

Prandaj, përpjekjet cinike në Shkup për të rikthyer shqipen në një “gjuhë të përqindjeve”, vendimet e Gjykatës Kushtetuese që prekin të drejtat e fituara, heqja e gjuhës shqipe nga tabelat e rrugëve, mohimi i të drejtës së studentëve shqiptarë për të dhënë provimin në gjuhën shqipe jane shenja të dëshpërimit të një politike që s’e pranon dot barazinë.

Është një paradoks i madh që Shkupi po u shpall luftë gjuhës së popullit shtetformues, ndërsa vetë përballet me Bullgarinë që ia mohon ekzistencën gjuhës maqedonase. Nëse Maqedonia e Veriut synon vërtet integrimin në Bashkimin Evropian, ajo duhet të shohë drejt modelit të vendeve si Belgjika (me tri gjuhë zyrtare) apo Zvicra (me katër), ku shumëgjuhësia është vlerë dhe shtyllë e stabilitetit, jo kërcënim.

Historia e ka dhënë tashmë përgjigjen: çdokush që ka hyrë në betejë me gjuhën shqipe, ka humbur. Edhe perandoritë më të fuqishme të botës.

Nga Kreshnik Spahiu

Të premten u nisa drejt bregdetit të jugut.
Sapo kalova Palasën dhe Dhërmiun, makina ishte bërë e kuqe nga pluhuri i ndërtimeve të qindra hoteleve apo vilave që ende s’kishin mbaruar.
I futa një lavazh, por m’u duk sikur e lava makinën me birrë, se çmimi ishte rritur 10 mijë lekë.

A ju kujtohet Janaqi, Raqi dhe Fotaqi?
Gjyshi i tyre, Nikollaqi, emigrant nga Greqia, punonte hyzmeqar në tokat e gjyshit tim, të cilat me ligjin 7501 iu dhanë minoritarëve që i punonin dhe jo ne pronarëve.
Në tokën e gjyshit tim, me lekët e hashashit që shitën në Greqi, ata ndërtuan një hotel fillimisht me 2 yje, por çdo vit e rrisin nga një yll dhe këtë vit po e inauguronin me 5 yje.

Mbërrita në hotel pasdite dhe në recepsion gjeta Janaqin që po nxirrte jashtë 4 turistë shqiptarë me dialekt verior. U futa t’i ndaj, se situata po agravohej. Me qetësi e tërhoqa në tarracë buzë detit dhe e pyeta ç’kishte ndodhur.

Janaqi u ul dhe më tha:
“Kreshnik, po përgatitemi për sezonin turistik dhe kemi vendosur të mos lejojmë kosovarë apo malok në hotel.”

U shtanga dhe e pyeta: pse?
Më tha:
“Vjet kapa një çift nga Kosova me shalqi në dhomë.”

“Bravo Janaq, Po tjetër?”, i thashë, “çfarë keni përgatitur për sezonin turistik?”
Janaqi i mori stilolapsin kamarierit dhe filloi të shkruante mbi mbulesën e tavolinës:

1- Kemi dyfishuar çmimet e dhomave, 420 euro nata sepse duam turista elitar.
2- Kemi rritur 70% çmimet e restorantit.
3- Kemi punësuar 5 punëtorë nga Bangladeshi se në fund u fus një dru dhe nuk u jap rrogën.
4- Kemi punësuar 3 vajza nga Filipinet që në mëngjes pastrojnë, mbasdite bëjnë masazh për klientët, në mbrëmbje u fusim ndonjë “gomë” unë me vëllezërit.
5- Kemi siguruar një sasi peshku nga Vietnami me 3 euro/kg, që t’ia shesim turistëve italianë, spanjollë dhe gjermanë gjoja si peshk të egër.
6- Kemi rritur çmimet e parkingut, 20 euro nata.
7- Kemi trajnuar kamarierët që të ndryshojnë çmimet sipas turistëve, me 3-4 menu të ndryshme. Çmime të tjera për shqiptarët, të tjera për polakët, të tjera për gjermanët.
8- Kemi ndaluar të marrin ujë dhe ushqime në shezllonet e plazhit dhe ja u shesim ne 10 euro një shishe ujë 0.5 L

Fatmirësisht, në atë moment Janaqi u largua dhe unë mendova të shijoj pak perëndimin e diellit duke pirë një gotë verë.
Sapo piva gllënjkën e parë, më ngeli në fyt se filloi zhurma e matrapikut. Tre punëtorë po punonin për të ndërtuar 6 metra pishinë, ku as bretkocat nuk mund të notonin, por Janaqi e konsideronte si kriter për hotelin me 5 yje.
U ngrita i nervozuar dhe vajta në dhomë të bëja një dush dhe të qetësohesha. Sigurisht që ujë nuk kishte as hoteli dhe as gjithë zona. U detyrova të bleja 3-4 shishe ujë poshtë në bar që të laja dhëmbët.
Kondicioneri nuk punonte dhe iu luta Janaqit të më sillte dy batanije.

Si zakonisht, u zgjova herët sepse më pëlqen të shkruaj në laptop duke pirë kapuçino në bar buzë detit. Frymëzohem shumë nga valët e detit dhe e kam antistres, por siç ndodh në gjithë bregun shqiptar, “kafshët” nuk të lënë të shijosh natyrën. Muzika e barit ishte në “kupë” të qiellit e lartë.
E thirra kamarierin dhe i thashë:
“Të lutem ule zërin e muzikës, sepse as ne nuk e durojmë dot, por je duke zgjuar edhe turistët.”

Më tha:
“E kam porosi nga Janaqi që ta ngre zërin aq shumë sa të dëgjohet te hoteli tjetër.”

Në atë moment, përveç veshëve që duhet të mbyllja, m’u desh të mbyllja edhe hundët. Era e ujrave të zeza kundërmonte në gjithë tarracën dhe kamarieri e kuptoi dhe tha:
“Zoti Kreshnik, do bjerë shi, sepse kështu ndodh gjithmonë. Fekalet që derdhen në det vijnë më shumë erë kur do prishet koha.”
U ngrita dhe vajta në makinë. Aty m’u duk vendi më i qetë, më i pastër, më i rehatshëm dhe më romantik krahasuar me resortin me 5 yje.
Befas i bëra pyetje vetes: po unë pse erdha? Fundja, përveç mallit për dheun e prindërve, në atë vend s’ka mbetur asgjë, por e shqyejnë dhe shkatërrojnë gjithë bukuritë e saj.

Atje është betonuar dhe “Golemizuar” çdo gjë.
Atje nuk është më Shqipëria ime, me parqe, pyje, fusha, agrume.
Atje nuk e gjen më as bregdetin dhe as rivierën shqiptare……..
Ika me shpejtësinë e erës dhe pas lashë Janaqin të gëzonte pronat e pushtuara duke përgatitur sezonin turistik……

Nga Lutfi Dervishi

Çfarë ndodh kur inxhinieri, mjeku, piktori, deputeti dhe gazetari shkruajnë njëlloj?
Ndodh ajo që shohim rëndom sot: tekstet u ngjajnë deleve që i qeth i njëjti bari. Kanë të njëjtën prerje, të njëjtën lëkurë , të njëjtën vulë, por asnjë shenjë dalluese.

Bota është e bukur sepse njerëzit janë të ndryshëm. “Mendje mendje kjo dynja, mendja mendjes nuk i ngjan.” Kur të gjitha tekstet fillojnë të tingëllojnë njësoj, humbet jo vetëm stili dhe larmia, por humbet gjëja më e rëndësishme në komunikim: besimi

Ky uniformitet maoisit që sa vjen dhe bëhet më i bezdisshëm e ka një emër: përdorimi jo i mençur i AI.

“Kjo nuk është thjesht një marrëveshje, është një testament se çdo hap ka një kosto…” apo metafora të sforcuara si “çmimet që trembin edhe retë”, janë struktura tipike, të gjeneruara me një klik. Hiperbola të gatshme, kontraste artificiale dhe një “shije” sintetike që po mbush faqet tona.

Të merr malli dhe ngazellehesh që ende gjen postime të shkruara nga njeriu, ende dëgjon fjalime të prodhuara nga mendja, ende e kupton nga stili se cili është autori… Ku janë fjalitë me nerv, gabimet njerëzore, batuta, ironia, ritmi, rrjedha që nuk mund të imitohen??
A duhet përdorur AI?

Absolutisht po. AI është asistent i përkryer kur je zot i zanatit tënd. Por kur e lë atë të marrë timonin në dorë, del zbuluar. Binjaku digjital duhet të jetë varianti më i mirë i vetes, jo protezë për dembelizmin, mediokritetin apo padijes tonë. Në fakt ndoshta pyetja që duhet ngritur është: çfarë mbetet prej teje nëse të heq AI?

Për të patur trup të shëndetshëm kërkojmë ushqim bio, pse nuk bëjmë një gjë të tillë edhe për mendjen?

Sot po fryhen përrenjtė me përmbajtje të gjeneruar me AI, e ndoshta e ardhmja e gazetarisë do të jetë “lajmi bio”, lajmi që mban aromë terreni, jo zyre, lajmi që lind nga dyshimi, jo nga gugllimi, lajmi që është i verifikuar nga njeriu. Prodhimi i mendjes së njeriut do të jetë “premium”.

Sot gazetaria bio nuk është thjesht ndodhi kjo, ai tha, ajo u përgjigj… Kjo gazetari sot është rezistencë ndaj humbjes së identitetit është betejë kundër uniformitetit. Nëse dështon kjo rezistencë gjithnjë e më pak njerëz do lexojnë, sepse do të velen duke lexuar një stil, duke ndjerë një ritëm, një intonacion artificial, një botë ku çdo fjali tingëllon sikur është shkruar nga e njëjta dorë, ose më keq, nga ASKUSHI.
Kudos për këdo që guxon/lodhet të nxjerrë në treg prodhime të mendjes, të shkruara me dorë njeriu.

Nga Eduard Zaloshnja

Nga 500 mijë që e votuan brenda vendit Aleancën për Shqipërinë Madhështore të PD-së, as 2% e “madhështorëve” nuk erdhën në protestën e 8-të kombëtare të saj. U thanë ca fjalë para Kryeministrisë, u tentua të shkohej pastaj drejt Ministrisë së Brendshme, por u pengua nga shiu i policisë. Dhe pasi u hodhën ca molotovë, Berisha deklaroi se në protestën tjetër policia dhe qeveria nuk do gjejnë dot vrimë ku të futen.

Një refren që po bëhet më i vjetër se vetë Berisha…

Protesta të tilla mund t’u shkojnë për shtat OJQ-ve radikale ose partive të vogla të ngjashme me to. Por një parti që arriti të marrë 500 mijë vota për aleancën e udhëhequr prej saj, kur nuk mbledh dot në shesh as 2% të tyre, nuk ka më kuptim ta vazhdojë këtë ritual. Thjesht u dëshmon votuesve të saj dhe gjithë publikut shqiptar se nuk ka më fuqi tërheqëse elektorale…

Nga Eduard Zaloshnja

Qysh nga fillimi i Reformës në Drejtësi një dekadë më parë, disa pyetje të shkëputura rreth sistemit të ri të drejtësisë janë përfshirë në sondazhe kombëtare. Anketa Kombëtare e IDRA-s (financuar nga IRI) përfshinte një pyetje për SPAK; Barometri i Sigurisë Shqiptare i CSDG-së (financuar nga FES) përfshinte tre pyetje për SPAK; Barometri i Data Centrum (financuar nga Euronews Albania) përfshinte një pyetje për SPAK; ‘Termometri Politik’ (financuar nga Report TV) përfshinte dy pyetje për SPAK dhe Gjykatën Kushtetuese; dhe së fundmi, ‘Zëri i Shqiptarëve’ (financuar nga ABC News Albania) përfshinte tre pyetje për SPAK.

Me pak fjalë, SPAK është kryefjala e Reformës në Drejtësi në sondazhet e kryera deri më sot. Dhe opinioni pozitiv për SPAK-un luhatet rrotull 67-përqindëshit.

Po disa pyetje mbeten me pikëpyetje të pambyllura për SPAK-un. Të renditura në rend kronologjik pyetjet janë:

• A do t’i shkohet deri në fund ndëshkimit të zaptimit të institucioneve shtetërore më 14 shtator 1998?

• A do t’i shkohet deri në fund ndëshkimit të zyrtarëve të lartë që urdhëruan vrasjen e 4 protestuesve me duar në xhepa (dhe plagosjen e disa të tjerëve) më 21 janar 2011?

• A do t’i shkohet deri në fund ndëshkimit të zyrtarëve të lartë që lejuan tragjedinë e Gërdecit (ku humbën jetën 26 shqiptarë dhe u plagosën qindra të tjerë)?

• A do t’i shkohet deri në fund ndëshkimit të zyrtarëve të lartë që i mundësuan kompanisë energjetike çeke Çez të zhvaste qytetarët shqiptarë?

• A do t’i shkohet deri në fund ndëshkimit të zyrtarëve të lartë që lejuan kompaninë e naftës Bankers Petrolium t’i shmangej pagimit të qindra milionë eurove shtetit shqiptar?

• A do t’i shkohet deri në fund ndëshkimit të zyrtarëve të lartë që mundësuan skemën mashtruese të ndërtimit të inceneratorëve në Elbasan, Fier dhe Tiranë?

• A do t’i shkohet deri në fund ndëshkimit të zyrtarëve të lartë që mundësuan projekte rrugore mbi koston normale të tyre?

Nga Eduard Zaloshnja

I kërkova specialistit tim IT (nuk është shqiptar dhe di shumë pak se çfarë ka ndodhur e ndodh në Shqipëri), që të bënte një kërkim të zgjeruar në internet se çfarë është shkruar pas zgjedhjeve të majit të vjetshëm nëpër portalet e Shqipërisë dhe faqet e internetit të mediave të këtushme.

Duke e ndihmuar me disa fjalë kyçe shqip (që s’kishte nga t’i dinte), ai prodhoi një analizë koncize fare të ftohtë, që vijon më poshtë.

Mbi 75% e përmendjeve të Ramës apo të qeverisë së tij në titujt e portaleve të Shqipërisë dhe faqet e internetit të mediave të këtushme ishin negative.

Analiza e teksteve poshtë këtyre titujve do të ishte shumë e vështirë për një specialist të huaj IT (si specialisti im turk), por vetëm fakti i mësipërm tregon qartazi se kushdo që ka kritika ndaj Ramës dhe qeverisë së tij e ka dritaren të hapur pothuaj kudo në portalet/faqet e internetit të mediave në Shqipëri.

Nga Lutfi Dervishi

Kur dëgjon fjalën burg, asgjë nuk të habit më.
Pas videos ku të dënuar VIP organizojnë një lloj dasme brenda qelisë, pyetja nuk është më “si ndodhi”, por “çfarë nuk kemi parë ende”.
Aheng në burg? Këtë e pamë Alkool? Është vetëm çështje cilësie. Drogë? Patjetër mall i pastër. Eskorta? Pa asnjë problem. Armë? Edhe këtë e kemi parë. Jo duke qëlluar në ajër në raste ziafeti, por kundër atij që e konsideron hasëm.Kur sheh komoditetin, e të burgosurve VIP gjithçka të duket e mundur. Thjesht çështje çmimi.
Problemi nuk është se duke parë këtë video ti pyet si naiv: kush e bën ligjin në burg?
Kontrasti është brutal. Nga njëra anë, figura politike që trajtohen me një rigorozitet për të dërguar messazh dhe nga ana tjetër, figura të botës së krimit që jetojnë më mire se shumica e atyre që jetojne jashtë.
Ndoshta kërcënimi më i madh që mund t’u bëhet atyre është: “mbani pak rregull se do t’u nxjerrim jashte”

Dhe pastaj ne çuditemi pse nga qelitë dalin urdhra, paralajmërime, investime, madje edhe vrasje. Nëse infrastruktura ekziston, çdo gjë është e mundur.

Ai stan atë bulmet ka. Dhe ky stan ka kohë që prodhon më rendiment të lakmueshëm.

Logjika do të kërkonte që pas publikimit të videos të kishim jo vetëm kontroll, por nuk ka dhe analiza, masa, përgjegjësi konkrete, përgjegjësi e emër dhe mbiemër.
Por duket se logjika nuk është gjithmonë pjesë e skenarit.

Ndoshta është më e ndershme të heqim dorë nga iluzioni.
Në vend që të pretendojmë se kemi burgje, administratë dhe drejtues duhet të pranojmë se kemi hapësira me menaxhim fleksibël.

Në fund të fundit, modeli ekziston. Pablo Escobar ndërtoi burgun e vet sipas shijeve të tij. Ne kemi një version më modest, por gjithsesi funksional.

Kështu merr kuptim shterues shprehja ekskluzivisht shqiptare: burgu për burrat është!