❌

Normal view

There are new articles available, click to refresh the page.
Yesterday — 7 June 2026Java News

Pse Franca dhe Spanja kanë edhe flamingo edhe turizëm luksoz, ndërsa Shqipëria jo?

✇Java News
By: Rigels Seliman
7 June 2026 at 20:18

Nga Rigels Seliman

DitĂ«t e fundit, bulevardet e TiranĂ«s, por edhe qyetet tĂ« tjera nĂ« ShqipĂ«ri, si dhe nĂ« vende tĂ« ndryshme tĂ« botĂ«s ku jetojnĂ« shqiptarĂ«, janĂ« mbushur me pankarta, ndĂ«rsa imazhi elegant i flamingos Ă«shtĂ« kthyer nĂ« simbolin e njĂ« kauze qĂ« pretendon tĂ« mbrojĂ« ZvĂ«rnecin nga “thundra” e zhvillimit ekonomik. ShqiptarĂ«t kanĂ« dalĂ« nĂ« protestĂ« kundĂ«r planeve tĂ« dhĂ«ndrit tĂ« presidentit tĂ« Shteteve tĂ« Bashkuara tĂ« AmerikĂ«s (SHBA), Donald Trump, Jared Kushner, pĂ«r tĂ« zhvilluar njĂ« resort luksoz nĂ« ishullin e paprekur tĂ« Sazanit dhe nĂ« bregdetin e ZvĂ«rnecit pranĂ« VlorĂ«s, investim ky qĂ« do tĂ« mbĂ«shtet edhe nga investitorĂ« nga Katari dhe investitorĂ« vendas, dhe qĂ« mund tĂ« pĂ«rfshijĂ« deri nĂ« 10 mijĂ« dhoma hoteli dhe vila,

LĂ«vizja Ă«shtĂ« quajtur nga shoqĂ«ria civile dhe media ndĂ«rkombĂ«tare si “revolucioni i flamingove”, pasi zona pĂ«rbĂ«n njĂ« habitat tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m pĂ«r kĂ«ta zogj karakteristikĂ«.

Slogane emocionale, thirrje për apokalips mjedisor dhe një alarm i përgjithshëm se çdo investim në zonën e Zvërnecit (Vjosë-Nartës) do të sjellë fundin e faunës. Por, pas këtij tymnaje sentimentalizmi ekologjik, fshihet një paradoks i madh shoqëror dhe ekonomik që meriton një përgjigje të ftohtë: Pse Franca dhe Spanja kanë arritur të kenë edhe industri turistike të nivelit të lartë, edhe koloni gjigante flamingosh, ndërsa Shqipërisë i kërkohet të zgjedhë vetëm njërën?

Përgjigja ndaj këtij ekuacioni nuk gjendet te ligjësitë e natyrës, por te një hipokrizi e thellë shoqërore që po tenton të mbajë peng të ardhmen ekonomike të vendit.

Miti i “natyres sĂ« paprekur”, shembulli i EuropĂ«s

Argumenti se prania e investimeve dhe turizmit elitar eliminon automatikisht speciet e mbrojtura është një gënjeshtër shkencore dhe historike. Kolonitë më të mëdha të flamingove në Europë nuk jetojnë në xhungla të izoluara nga njerëzimi, por në shtete që përfaqësojnë superfuqitë e turizmit dhe industrisë botërore.

Camargue (Francë): Shtëpia e njërës prej kolonive më të famshme të flamingove në Mesdhe ndodhet në një rajon ku industria e kripës, bujqësia intensive dhe miliona turistë ndajnë të njëjtën hapësirë çdo vit.

Doñana dhe Delta e Ebro-s (Spanjë): Spanja, vendi që pret mbi 80 milionë turistë në vit dhe që ka transformuar bregdetin e saj në një motor ekonomik, ka arritur të ruajë popullatat e flamingove duke ndërtuar paralelisht resorte të përmasave globale.

KĂ«to vende nuk zgjodhĂ«n tĂ« mbeten muze tĂ« hapur tĂ« varfĂ«risĂ« pĂ«r tĂ« shpĂ«tuar zogjtĂ«. Ata aplikuan inxhinieri mjedisore, rregulla tĂ« rrepta dhe, mbi tĂ« gjitha, kapitalizuan mbi bukuritĂ« e tyre. AtĂ«herĂ«, mbi çfarĂ« logjike pretendojnĂ« “shpĂ«timtarĂ«t” tanĂ« se ShqipĂ«ria nuk e ka kapacitetin intelektual dhe ligjor pĂ«r tĂ« bĂ«rĂ« saktĂ«sisht tĂ« njĂ«jtĂ«n gjĂ«?

Hipokrizia e resorteve tĂ« jashtme dhe “kopshtit zoologjik” shqiptar

Ajo që e bën këtë valë protestash jo vetëm të pabazë, por edhe thellësisht irrituese, është profili i vetë njerëzve që e udhëheqin apo e mbështesin atë nga kafenetë e kryeqytetit. Kemi të bëjmë me një elitë apo pseudo-elitë që pushimet e veta luksoze i kalon pikërisht në resortet e strukturuara të Greqisë, në hotelet me pesë yje të Spanjës apo në plazhet e Italisë. Ata nuk e kanë problem të shpenzojnë mijëra euro në struktura turistike jashtë vendit, të cilat janë ndërtuar saktësisht mbi të njëjtat parime zhvillimi që sot po mallkohen në Tiranë. Por, kur vjen puna për Shqipërinë, të njëjtët njerëz kërkojnë që bregdeti ynë të mbetet i egër, i pashkelur, i prapambetur dhe pa asnjë investim.

Ky Ă«shtĂ« njĂ« snobizĂ«m i rrezikshĂ«m: dĂ«shira pĂ«r ta parĂ« ShqipĂ«rinĂ« si njĂ« “kopsht zoologjik” ekologjik, ku ata mund tĂ« bĂ«jnĂ« ndonjĂ« foto ekzotike fundjave pĂ«r rrjetet sociale, ndĂ«rsa pjesĂ«n tjetĂ«r tĂ« vitit jetojnĂ« nĂ« komoditetin e botĂ«s moderne.

Ata qĂ« protestojnĂ« me aq zell duket se nuk e duan zhvillimin e ShqipĂ«risĂ« sepse vetĂ« nuk “vuajnĂ« pĂ«r bukĂ«n e gojĂ«s”. Ata nuk e dinĂ« se çfarĂ« do tĂ« thotĂ« mungesĂ« e vendeve tĂ« punĂ«s pĂ«r banorĂ«t e zonave bregdetare, tĂ« cilĂ«t prej dekadash kanĂ« parĂ« vetĂ«m emigrimin si tĂ« vetmen rrugĂ« shpĂ«timi.

Zhvillim që respekton natyrën, jo izolim nga frika

AsnjĂ« mendje normale nuk kĂ«rkon shkatĂ«rrimin e ZvĂ«rnecit dhe zonĂ«s VjosĂ«-NartĂ«s, apo betonizimin pa kriter. NĂ«se ka shkelje ligjore, ato duhen ndĂ«shkuar me rreptĂ«si. NĂ«se studimet mjedisore kĂ«rkojnĂ« rishikim tĂ« projekteve, kjo duhet bĂ«rĂ« me rigorozitet shkencor. Por, tĂ« thuash “jo” apriori pĂ«r çdo investim strategjik, vetĂ«m sepse po pĂ«rdoret flamingoja si mburojĂ« emocionale, Ă«shtĂ« thjesht budallallĂ«k dhe sabotim i hapur ekonomik.

Shqipëria ka një avantazh të qartë konkurrues në turizëm. Brezat e rinj kanë nevojë për vende pune dinjitoze, industri të mikpritjes së nivelit të lartë dhe infrastrukturë moderne që thith kapital të huaj. Ne nuk mund të ushqejmë ekonominë e vendit dhe as të mbajmë rininë këtu duke u mjaftuar thjesht me numërimin e flamingove në kënetë.

Sfida e vĂ«rtetĂ« e njĂ« shteti serioz nuk Ă«shtĂ« tĂ« ndalojĂ« zhvillimin pĂ«r tĂ« ruajtur natyrĂ«n, por tĂ« jetĂ« aq i zgjuar sa t’i bĂ«jĂ« tĂ« dyja bashkĂ«, siç ka bĂ«rĂ« e gjithĂ« Europa PerĂ«ndimore. Sloganet e sotme nĂ« bulevard nuk po mbrojnĂ« natyrĂ«n; ato po mbrojnĂ« status-quo-nĂ« e njĂ« vendi qĂ« disa preferojnĂ« ta shohin tĂ« prapambetur, mjaft qĂ« tĂ« mbetet “autentik” pĂ«r sytĂ« e tyre tĂ« ngopur me luks jashtĂ« shtetit. ËshtĂ« koha tĂ« ndajmĂ« ekologjinĂ« reale nga hipokrizia urbane: ShqipĂ«ria ka tĂ« drejtĂ« tĂ« zhvillohet, ndĂ«rkohĂ« qĂ« flamingot do tĂ« vazhdojnĂ« tĂ« fluturojnĂ«, saktĂ«sisht ashtu siç bĂ«jnĂ« nĂ« çdo cep tĂ« zhvilluar tĂ« Mesdheut.

Before yesterdayJava News

Për protestën kreative dhe disa çorbaxhinj

✇Java News
By: Enver Robelli
6 June 2026 at 13:42

Nga Enver Robelli

NjerĂ«zit qĂ« po vĂ«rshojnĂ« sheshet e ShqipĂ«risĂ« pĂ«r tĂ« shprehur pakĂ«naqĂ«si ndaj qeverisĂ« lidhur me mĂ«nyrĂ«n se si ajo synon t’i menaxhojĂ« resurset e vendit meritojnĂ« sĂ« paku tĂ« dĂ«gjohen. ShqetĂ«simet e tyre janĂ« legjitime!

Por tĂ« gjithĂ« kĂ«ta njerĂ«z duhet tĂ« kenĂ« kujdes dhe tĂ« distancohen nga disa huliganĂ«, tĂ« cilĂ«t me zell tĂ« madh janĂ« duke pĂ«rhapur teori komploti – sikur krejt ky investim i synuar nĂ« jug tĂ« ShqipĂ«risĂ« na qenkĂ«sh i kurdisur nga njĂ« “rrjet botĂ«ror hebraik”.

Gati krejt kapitali qĂ« synohet tĂ« investohet Ă«shtĂ« nga vendet myslimane – ndonĂ«se kapitali si i tillĂ« nuk ka as din, as iman. Fakti qĂ« me kaq lehtĂ«si depĂ«rtojnĂ« nĂ« sferĂ«n publike kĂ«so tregimtarish absurde mbi “komplote botĂ«rore”, dĂ«shmon dĂ«shpĂ«rimisht dĂ«shtimin e sistemit shkollor. Kjo duhet ta shqetĂ«sojĂ« çdo politikan, çdo qytetar, çdo institucion arsimor, shkencor e kulturor. Kjo flet shumĂ« dhe flet keq edhe pĂ«r cilĂ«sinĂ« e sistemit medial, i cili shpesh e komercializon edhe tĂ« vĂ«rtetĂ«n mĂ« tĂ« pakontestueshme nĂ« emĂ«r tĂ« klikimeve dhe pozave.

Po aq absurde mĂ« ngjan edhe njĂ«farĂ« retorike pseudorevolucionare e kuazi-antikolonialiste e ndonjĂ« aktivisteje (a aktivisti), e cila, pasi ka marrĂ« bursĂ« nga bota kapitaliste, ka pasur rastin tĂ« socializohet, arsimohet e rritet nĂ« PerĂ«ndim, kthehet nĂ« TiranĂ« a PrishtinĂ«, luan rolin e njĂ«farĂ« Rosa Luxemburgu dhe me njĂ« pipĂ«z prej kashte thekre synon jo mĂ« pak se pĂ«rmbysjen e rendit botĂ«ror, pĂ«rfshirĂ« edhe “çlirimin e PalestinĂ«s”. Resurset e ShqipĂ«risĂ« nuk mbrohen me kĂ«tĂ« retorikĂ«. JanĂ« çështje krejtĂ«sisht tĂ« ndryshme. Nuk mund tĂ« pĂ«rzihen.

Për fat të mirë, shumica që dalin në rrugë nuk janë të tillë dhe kjo është ana pozitive e këtyre protestave. Brenda pak ditësh këta njerëz kreativë ia kanë bërë të qartë një qeverie arrogante se të fitosh zgjedhjet nuk do të thotë të marrësh vendime mbi kokat e njerëzve dhe pa konsultuar askënd.

Ende pa u bĂ«rĂ« njĂ« javĂ« me protesta, kryeministri i ShqipĂ«risĂ« nisi tĂ« flasĂ« pĂ«rçart, pĂ«r shembull dje nĂ« Tivat: “Zoti, seksi dhe BE-ja janĂ« tĂ« paparashikueshme”. MirĂ«. SĂ« paku tĂ« parashikueshme janĂ« aferat korruptive tĂ« skuadrĂ«s, skandalet e njĂ«pasnjĂ«shme, nĂ«nçmimi e pĂ«rtallja e kritikĂ«ve.

Këto protesta ia hoqën maskën përfundimisht edhe një opozite të rrejshme, të cilën e mban peng një figurë politike e diskredituar. Kjo opozitë ende operon me gënjeshtrën se pas çdo shqetësimi qytetar qëndron Sorosi. E bën këtë nga vreri sepse nuk është padrone e protestës, por shkatërruese kauzash. Sepse në këtë fushë ka përvojë.

Arroganca e pushtetit me vite të tëra ka krijuar një hendek mes politikës dhe qytetarëve. Humbja e besimit ka ndikuar që dhjetëra-mijëra njerëz të emigrojnë (vlen edhe për vende të tjera të rajonit).

Demokracia jeton nga pjesĂ«marrja e qytetarĂ«ve nĂ« çështjet publike. Demokracia mbetet e gjallĂ« kur pĂ«rballet me kĂ«rkesa kritike nga qytetarĂ«t. Ajo funksionon vetĂ«m nĂ«se ka presion nga poshtĂ«. Demokracia nuk funksionon automatikisht. KĂ«rkon angazhim dhe pĂ«rgjegjĂ«si – kundĂ«r mendjemadhĂ«sisĂ«, snobizmit, delirit tĂ« madhĂ«shtisĂ« dhe hundĂ«pĂ«rpjetĂ«sisĂ«. TĂ« gjitha kĂ«to shpesh shfaqen tĂ« maskuara nĂ«n petkun e pushtetit. Por vjen njĂ« moment kur njerĂ«zve u vjen tĂ« hunda – hundĂ«pĂ«rpjetĂ«sia!

Pozita e mjerë e Partisë së Sali Berishës

✇Java News
By: Thoma Gëllçi
5 June 2026 at 09:44

Nga Thoma Gëllçi

Kur Sekretari i Përgjithshëm i Partisë Demokratike, Flamur Noka, doli para mediave për të komentuar protestat kundër projektit të Zvërnecit, shumë qytetarë prisnin të dëgjonin atë që zakonisht pritet nga një opozitë: pyetje për ligjshmërinë e procedurave, për mungesën e konkurrencës, për ndikimin mjedisor të projektit apo për mungesën e transparencës së qeverisë.

Në fund të fundit, këto janë edhe arsyet që kanë nxjerrë në rrugët e Tiranës mijëra protestues gjatë ditëve të fundit.

Por Flamur Noka zgjodhi njĂ« tjetĂ«r rrugĂ«. Duke ndjekur vijĂ«n politike tĂ« Sali BerishĂ«s, ai deklaroi se organizatorĂ«t e protestĂ«s janĂ« “mercenarĂ« tĂ« Sorosit” dhe se shqetĂ«simi i tyre nuk lidhet as me lagunĂ«n e NartĂ«s, as me flamingot, as me pasuritĂ« publike. Sipas tij, problemi i vĂ«rtetĂ« qenka investimi i Jared Kushnerit dhe lidhjet e kĂ«tij tĂ« fundit me familjen Trump.

Deklarata ishte interesante jo aq për atë që tha, sesa për atë që la pa thënë.

Asnjë fjalë për mënyrën se si po jepen pronat publike. Asnjë koment për ekspertët e mjedisit që kanë ngritur shqetësime serioze. Asnjë përgjigje për pyetjet që po bëjnë qytetarët, organizatat civile dhe specialistët e fushës. Në vend të kësaj, debati u transferua menjëherë nga Zvërneci në Uashington, nga laguna e Nartës në konfliktin e përhershëm mes Donald Trumpit dhe George Sorosit.

Dhe pikërisht këtu fillon të shfaqet drama e vërtetë e Partisë së Sali Berishës.

VetĂ«m pak ditĂ« mĂ« parĂ« ajo zhvilloi atĂ« qĂ« e quajti “Kongresi i RipĂ«rtĂ«ritjes”. EmĂ«rtimi ishte ambicioz dhe synonte tĂ« krijonte pĂ«rshtypjen e njĂ« force politike qĂ« po hynte nĂ« njĂ« fazĂ« tĂ« re. Por mjaftoi protesta e parĂ« e madhe qytetare qĂ« fasada tĂ« fillonte tĂ« plasaritej.

Partia e “ripĂ«rtĂ«ritjes” u kthye me shpejtĂ«si nĂ« partinĂ« e “pĂ«rpĂ«litjes”. Ose, mĂ« saktĂ«, tĂ« “ripĂ«rpĂ«litjes”, sepse pĂ«rpĂ«litja Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« prej kohĂ«sh forma kryesore e veprimit politik tĂ« saj. Çdo zhvillim i ri nuk trajtohet si mundĂ«si pĂ«r tĂ« ndĂ«rtuar njĂ« alternativĂ« politike, por si njĂ« rast tjetĂ«r pĂ«r tĂ« mbijetuar politikisht.

Në protestat e Zvërnecit dallimet mes qeverisë dhe opozitës u bënë më të paqarta se kurrë. Qeveria mbron projektin sepse është projekti i saj. Kjo është normale. Më pak normale është që opozita të harxhojë energji duke sulmuar protestuesit në vend që të kërkojë llogari nga qeveria.

PĂ«r ta kuptuar kĂ«tĂ« sjellje duhet parĂ« elefanti nĂ« mes tĂ« dhomĂ«s: problemi i “non gratĂ«s”.

Shpallja e Sali BerishĂ«s “non grata” nga Shtetet e Bashkuara pĂ«r korrupsion madhor ka ndikuar nĂ« jetĂ«n e PartisĂ« Demokratike shumĂ« mĂ« tepĂ«r sesa pranojnĂ« drejtuesit e saj. NĂ« fakt, prej vitesh duket sikur çdo ngjarje politike, pavarĂ«sisht temĂ«s, pĂ«rfundon duke u lexuar pĂ«rmes kĂ«tij filtri.

Kështu, një debat për ligjet shqiptare shndërrohet në debat për politikën amerikane. Një protestë për pasuritë publike paraqitet si pjesë e luftës kundër Sorosit. Një kërkesë për transparencë interpretohet si sulm ndaj Trumpit.

Në këtë logjikë absurde, programi politik i partisë duket se është reduktuar në mbrojtjen e Donald Trumpit nga George Sorosi. Vështirë të imagjinohet një transformim më i çuditshëm për një forcë politike që pretendon se përfaqëson interesat e qytetarëve shqiptarë.

Në selinë e SHQUP-it, politika shqiptare duket se është shpallur degë periferike e betejave ideologjike amerikane. Shqipëria zhduket nga tabloja, ndërsa Uashingtoni bëhet qendra e universit politik.

Prandaj debati largohet vazhdimisht nga çështjet reale. Në vend që të diskutohet nëse janë respektuar ligjet shqiptare, diskutohet çfarë mendon Trumpi. Në vend që të kërkohen dokumentet e projektit, kërkohen komplotistët. Në vend që të analizohen procedurat, shpiken armiq të rinj.
Edi Rama dhe Sali Berisha duken sikur kanĂ« hyrĂ« nĂ« njĂ« garĂ« tĂ« heshtur pĂ«r t’i dĂ«shmuar Donald Trumpit se kush Ă«shtĂ« mĂ« besnik ndaj tij dhe familjes sĂ« tij.

Njëri e paraqet investimin si sukses historik. Tjetri sulmon këdo që kërkon transparencë për të. Njëri flet për zhvillim strategjik. Tjetri për mercenarë të Sorosit. Por në fund të ditës, të dy përfundojnë në të njëjtën pikë: mbrojtjen e të njëjtit projekt.

Problemi është se kjo garë mbështetet mbi një llogari afatshkurtër.

Donald Trump është sot President i Shteteve të Bashkuara, por jo përgjithmonë. Pas dy vitesh ai nuk do të jetë më në Shtëpinë e Bardhë. Kjo nuk është çështje bindjesh politike, por kufizim kushtetues.

Ndërkohë Shqipëria do të vazhdojë të ekzistojë edhe pas Trumpit, edhe pas Ramës, edhe pas Berishës.
Laguna do të mbetet aty. Tokat publike do të mbeten aty.

Pasojat e vendimeve të sotme do të mbeten aty për dekada.
Pikërisht për këtë arsye qytetarët kërkojnë transparencë. Dhe pikërisht për këtë arsye opozita ka detyrimin të jetë në krah të kësaj kërkese.

Kur një opozitë heq dorë nga ky rol dhe nis të kërkojë armiq imagjinarë në vend të përgjegjësive konkrete, ajo humbet arsyen e ekzistencës së saj.

Dhe kur njĂ« parti qĂ« sapo ka shpallur “ripĂ«rtĂ«ritjen” e vet reagon nĂ« kĂ«tĂ« mĂ«nyrĂ« ndaj protestĂ«s sĂ« parĂ« tĂ« madhe qytetare, atĂ«herĂ« bĂ«het e qartĂ« se problemi nuk Ă«shtĂ« mungesa e sloganit tĂ« duhur. Problemi Ă«shtĂ« mungesa e njĂ« drejtimi politik.

Ngjarjet e Zvërnecit e kanë bërë këtë më të dukshme se kurrë.

Ato treguan se pas retorikës së ripërtëritjes vazhdon të fshihet e njëjta përpëlitje e vjetër.

Kosova dhe Zvërneci

✇Java News
By: Enver Robelli
5 June 2026 at 08:52

Nga Enver Robelli

Kur u shemb Shqipëria më 1997 nën peshën e skemave piramidale, Ibrahim Rugova lëshoi një deklaratë të shkurtër ku, pak a shumë, tha: jemi të shqetësuar për zhvillimet në Shqipëri dhe apelojmë për dialog e qetësi në të mirën e vendit. Kaq!

KĂ«tĂ« qĂ«ndrim duhet ta mbajnĂ« tĂ« gjitha partitĂ« politike tĂ« KosovĂ«s pĂ«rballĂ« protestave tĂ« shkaktuara kundĂ«r “projekteve dhe investimeve” nĂ« Sazan dhe ZvĂ«rnec. Kjo nuk Ă«shtĂ« protestĂ« e shqiptarĂ«ve jashtĂ« ShqipĂ«risĂ«. Kjo Ă«shtĂ« protestĂ« e shqiptareve dhe shqiptarĂ«ve tĂ« ShqipĂ«risĂ«. ËshtĂ« vendi i tyre dhe kanĂ« tĂ« drejtĂ« tĂ« shprehin mospajtim pĂ«r vendime qĂ« atyre u duken tĂ« padrejta. MĂ« 2013 shqiptarĂ«t me tĂ« drejtĂ« u revoltuan pasi kryeministri i atĂ«hershĂ«m (dhe i tanishĂ«m) deshi ta helmonte ShqipĂ«rinĂ« me 1000 ton armĂ« kimike siriane.

Sot mijëra shqiptare e shqiptarë, nga jugu në veri të Shqipërisë, janë të revoltuar për shkak të arrogancës së pushtetit. Nuk janë as kundërshtarë të investimeve të mirëmenduara, aq më pak armiq të Shqipërisë, siç po pretendojnë disa pushtetarë qesharakë dhe borizanë të pushtetit.

Kjo që po ndodh është shprehje e mllefit ndaj arrogancës së paparë të një kryeministri, i cili, pa asnjë debat publik, pa asnjë konsultim me popullsinë lokale, pa asnjë llogaridhënie, pa asnjë sqarim të rrethanave juridike dhe pa asnjë zgjidhje të çështjeve të kontestuara territoriale, ngjitet në një jaht diku në Mesdhe dhe hyn në muhabete abrakadabra, thua se Shqipëria është çiflig i tij.

Edhe njĂ« qeveri qĂ« i fiton zgjedhjet nuk mund tĂ« thirret vetĂ«m nĂ« mandatin e fituar pa dĂ«gjuar edhe zĂ«rat kritikĂ«. E kjo vlen jo vetĂ«m pĂ«r ShqipĂ«rinĂ« (vlen edhe pĂ«r KosovĂ«n). Nuk ka “kontratĂ« me popull” a “kontratĂ« me shqiptarĂ«â€, politikanĂ«t qĂ« thirren nĂ« popull janĂ« tĂ« rrezikshĂ«m. Ka kontrata me njĂ« pjesĂ« tĂ« elektoratit pĂ«r njĂ« mandat maksimum 4-vjeçar. Pastaj para çdo vendimi tĂ« madh duhet tĂ« zhvillohet beteja e bindjes sĂ« qytetarĂ«ve. QytetarĂ«t binden jo duke i ofenduar, por duke ua bĂ«rĂ« tĂ« qartĂ« projektin dhe anĂ«t e tij pozitive (nĂ«se ka, pa hyrĂ« nĂ« projektin konkret, por nĂ« pĂ«rgjithĂ«si). Nuk binden qytetarĂ«t duke i mashtruar: po fillojmĂ« punimet, por nuk ka projekt. Po mendojmĂ« tĂ« lĂ«shojmĂ« leje, jo nuk do tĂ« lĂ«shojmĂ«. Me kĂ«so marrĂ«zirash shqiptarĂ«t poshtĂ«rohen edhe mĂ« shumĂ«. ShqipĂ«risĂ« nuk i duhen qytetarĂ« tĂ« poshtĂ«ruar, por tĂ« ndĂ«rgjegjshĂ«m se pasuria kombĂ«tare nuk i pĂ«rket vetĂ«m njĂ« gjenerate.

Po të mos ishin zërat kritikë, Shqipëria do të ishte helmuar me ato 1000 ton armë kimike siriane.

Keqqeverisja dhe mosfunksionimi i drejtĂ«sisĂ« kanĂ« ndikuar qĂ« pronar i njĂ« toke tĂ« jetĂ« njĂ« mafioz, avokati i tij, vajza e avokatit dhe ndonjĂ« emigrant nĂ« lagje periferike tĂ« AthinĂ«s. PĂ«r kĂ«tĂ« s’ka faj Amerika.

Tendenca qĂ« protestuesit nĂ« ShqipĂ«ri tĂ« etiketohen si “shĂ«rbĂ«torĂ« tĂ« armikut” imagjinar vetĂ«m mund ta shtojĂ« mllefin e qytetarĂ«ve. KĂ«ta njerĂ«z janĂ« dĂ«shmitarĂ« se si nisin projekte dhe nuk pĂ«rfundojnĂ« dot pĂ«r shkak tĂ« ngatĂ«rresave mes tĂ« pĂ«rfshirĂ«ve nĂ« projekt (privatĂ«ve dhe qeveritarĂ«ve, tĂ« cilĂ«t pĂ«rfundojnĂ« duke e quajtur njĂ«ri-tjetrin “kriminel” dhe kĂ«rcĂ«nojnĂ« po ashtu njĂ«ri-tjetrin me beteja gjyqĂ«sore). Protestuesit janĂ« dĂ«shmitarĂ« se si mafiozĂ« e gjykatĂ«s, tĂ« pĂ«rkrahur nga politikanĂ« tĂ« tĂ« dy krahĂ«ve politikĂ«, falsifikojnĂ« dokumente, pĂ«rfitojnĂ« toka dhe ndĂ«rtojnĂ« resorte.

Kjo situatë mund të qetësohet vetëm me gatishmërinë e qeverisë për dialog dhe transparencë të plotë. Jo me arrogancë, jo me gënjeshtra, jo me fushata njollosëse e fabrikim akuzash.

MĂ« 1997 pati pĂ«rpjekje dashakeqĂ«se qĂ« protestat tĂ« barteshin nga ShqipĂ«ria nĂ« KosovĂ«. Pati edhe kĂ«rkesa qĂ« Kosova tĂ« mjaftohej me njĂ« autonomi “brenda JugosllavisĂ«â€. MĂ« vonĂ« kemi parĂ« kryeministra tĂ« ShqipĂ«risĂ« qĂ« thoshin pĂ«r mediat gjermane se “pavarĂ«sia e KosovĂ«s nuk Ă«shtĂ« ide e pĂ«rshtatshme pĂ«r kohĂ«ra moderne”. Ose tĂ« tjerĂ« qĂ« shkruanin plane pĂ«r rregullimin territorial tĂ« KosovĂ«s.

Ata qĂ« nga Kosova janĂ« pĂ«rzier nĂ« politikĂ«n e ShqipĂ«risĂ« e kanĂ« paguar çmimin, dhe ky Ă«shtĂ« zhvillim i mirĂ«. Por protestat e tanishme nĂ« TiranĂ« nuk janĂ« tĂ« KosovĂ«s. JanĂ« tuajat. Gjeni zgjidhje vetĂ«! Pa teori konspirative. Ky nuk Ă«shtĂ« komplot botĂ«ror kundĂ«r qeverisĂ« me duar tĂ« pastra tĂ« TiranĂ«s. Sepse po tĂ« ishte qeveri me duar tĂ« pastra dhe po tĂ« kishte opozitĂ« tĂ« pazhytyr nĂ« moçalin e korrupsionit, protestat s’do tĂ« ndodhnin. Kjo Ă«shtĂ« vetĂ«m njĂ« revoltĂ« kundĂ«r arrogancĂ«s dhe keqpĂ«rdorimit brutal tĂ« pushtetit. Por qytetarĂ«t e ShqipĂ«risĂ« e kanĂ« toleruar kĂ«tĂ« gjendje dhe prapĂ« Ă«shtĂ« punĂ« e tyre se si do tĂ« veprojnĂ« mĂ« tutje.

ShqiptarĂ«t e KosovĂ«s, pĂ«r fat tĂ« mirĂ« shumĂ« mĂ« afĂ«r me njerĂ«zit nĂ« ShqipĂ«ri sesa mĂ« 1997 – edhe si investitorĂ«, edhe si vizitorĂ« qĂ« e mbajnĂ« gjallĂ« turizmin nĂ« ShqipĂ«ri – sidomos tani mund tĂ« pĂ«rsĂ«risin atĂ« qĂ« pati thĂ«nĂ« Ibrahim Rugova para gati 30 viteve: jemi tĂ« shqetĂ«suar pĂ«r zhvillimet nĂ« ShqipĂ«ri dhe apelojmĂ« pĂ«r dialog e qetĂ«si nĂ« tĂ« mirĂ«n e vendit.

Zvërneci që po dridhka Greqinë

✇Java News
By: Thoma Gëllçi
3 June 2026 at 08:42

Nga Thoma Gëllçi

Ngjarjet e fundit në Zvërnec dhe protestat e zhvilluara në Tiranë kanë nxjerrë në skenë edhe teori spiunazhi e komplote ndërkombëtare kundër një resorti turistik që pritet të ndërtohet në Shqipëri. Studiot televizive të Tiranës janë mbushur me specialistë të vetëshpallur, të cilët përpiqen të shpjegojnë panikun e madh që, sipas tyre, ka përfshirë Greqinë fqinje.

Madje, njĂ« deputete bionde me titullin “doktoreshĂ«â€ deklaroi nĂ« televizionin publik se protestat nĂ« TiranĂ« janĂ« “tĂ« mirĂ«financuara”, duke lĂ«nĂ« tĂ« kuptohet se para tĂ« mĂ«dha po derdhen nga Greqia pĂ«r tĂ« penguar ndĂ«rtimin e resortit. NjĂ« analist tjetĂ«r, i njohur pĂ«r ekspertizĂ«n e tij universale qĂ« shtrihet nga ekonomia te gjeopolitika e deri te spiunazhi ndĂ«rkombĂ«tar, arriti deri aty sa tĂ« sugjeronte se elementĂ« rusĂ« kishin depĂ«rtuar nĂ« protestat e TiranĂ«s.

Kështu, një debat që duhej të ishte për transparencën, procedurat, mjedisin, zhvillimin ekonomik dhe interesin publik, u shndërrua papritur në një roman me agjentë të huaj, shërbime sekrete, financime të errëta dhe komplote rajonale.

Të besosh se Greqia ka frikë nga një resort në Zvërnec është njësoj si të besosh se Turqia po shqetësohet sepse në Elbasan po ndërtohet një xhami.

Greqia ka mbi gjashtë mijë ishuj e ishujza, qindra destinacione turistike të njohura në mbarë botën, aeroporte ndërkombëtare, marina moderne, porte kroçerash dhe një industri turistike të ndërtuar ndër dekada. Ajo pret dhjetëra milionë turistë çdo vit dhe është një nga fuqitë turistike të Mesdheut. Por, sipas disa analistëve tanë, mjafton të ngulësh një tabelë ndërtimi në Zvërnec dhe menjëherë fillon paniku në Athinë.

Madje, sipas kësaj logjike, Korfuzi qenka duke humbur gjumin, ministria greke e Turizmit paska ngritur shtabin e emergjencës dhe investitorët grekë po pyesin me ankth se çfarë do të ndodhë pas ndërtimit të resortit shqiptar.
Ka vetëm një problem me këtë teori: turizmi nuk funksionon kështu.

Turizmi modern nuk është një lojë ku fitimi i njërit është humbja e tjetrit. Sot, pjesa më e madhe e industrisë turistike funksionon në mënyrë rajonale dhe ndërkombëtare. Paketat turistike janë shpesh multinacionale. Kroçerat ndalojnë në disa porte të ndryshme gjatë të njëjtit udhëtim. Jahtet lëvizin nga marina në marinë. Turistët që vizitojnë Greqinë shpesh kalojnë edhe në Shqipëri, ashtu siç turistët që zbulojnë Shqipërinë vizitojnë edhe destinacione greke.

Një kroçerë që ndalon në Korfuz mund të ndalojë të nesërmen në Sarandë. Një turist që kalon pushimet në Ishujt Jonianë mund të vendosë të kalojë një ditë në rivierën shqiptare. Një jaht që ankorohet në Greqi mund të vazhdojë rrugën drejt porteve shqiptare. Në këtë kuptim, një turizëm i zhvilluar në Greqi ndihmon edhe Shqipërinë, ashtu siç një Shqipëri më tërheqëse turistikisht mund të sjellë më shumë lëvizje dhe interes për të gjithë rajonin.
Prandaj ideja se Athina po financon protesta pĂ«r t’u mbrojtur nga njĂ« resort nĂ« ZvĂ«rnec tingĂ«llon mĂ« shumĂ« si skenar pĂ«r njĂ« serial politik sesa si analizĂ« serioze ekonomike.

Akoma më interesante bëhet historia kur në diskutim futen emrat e Jared Kushnerit dhe Ivanka Trumpit. Në atë moment duket sikur nuk po flasim më për një investim privat, por për një çek magjik pa kufi financiar. Sapo përmendet mbiemri Trump, disa sillen sikur miliardat kanë mbërritur tashmë në bankat shqiptare, turistët janë duke zbritur nga avionët dhe zhvillimi ekonomik është garantuar për një shekull.

Pas naftĂ«s sĂ« Shpiragut, hidrogjenit tĂ« BulqizĂ«s dhe gjithĂ« pasurive tĂ« tjera qĂ« herĂ« pas here na premtojnĂ« begati tĂ« menjĂ«hershme, duket se shpresa shqiptare pĂ«r t’u bĂ«rĂ« e pasur pa shumĂ« mundim nuk Ă«shtĂ« shuar. TashmĂ« shpresa e radhĂ«s quhet ZvĂ«rnec dhe dhĂ«ndri i Donald Trumpit.

Emri i një familjari të presidentit amerikan është shndërruar në një lloj karte të bardhë që zëvendëson çdo procedurë. Nuk ka më nevojë për gara të hapura. Nuk ka më nevojë për konkurrencë ndërkombëtare. Nuk ka më nevojë të pyesësh nëse ka investitorë të tjerë të interesuar, nëse mund të ketë oferta më të mira apo nëse shteti po negocion kushtet më të favorshme për qytetarët e vet.

Logjika e re është e thjeshtë: nëse projekti lidhet me një emër të njohur, atëherë pyetjet bëhen të tepërta.
Transparenca konsiderohet bezdi. Gara shihet si pengesë. Konkurrenca interpretohet si mosmirënjohje.

Po sikur nesër të paraqitet një investitor tjetër me më shumë kapital, më shumë përvojë dhe një ofertë më të favorshme për shtetin shqiptar? Po sikur të paraqiten pesë investitorë? Po sikur të paraqiten dhjetë? Pikërisht për këto arsye ekzistojnë procedurat konkurruese në çdo ekonomi normale: që shteti të zgjedhë ofertën më të mirë dhe jo emrin më të famshëm.

Askush nuk është kundër investimeve. Shqipëria ka nevojë për investime serioze, të mëdha dhe afatgjata. Por investimi nuk është sinonim i përjashtimit nga rregullat. Emri i investitorit nuk mund të zëvendësojë ligjin. Miqësia politike nuk mund të jetë alternativë e konkurrencës së ndershme.

Interesant është fakti se nga Zvërneci po dridhet vetëm Greqia. Deri tani nuk kemi parë ndonjë shenjë paniku në Mal të Zi, as në Kroaci. Nga Italia nuk ka mbërritur ende asnjë sinjal alarmi. Ndoshta ekspertët tanë të gjeopolitikës nuk kanë arritur ende të zbulojnë komplotin adriatik.

Ndërkohë, teoritë se Greqia po dridhet nga frika e Zvërnecit mbeten po aq bindëse sa pretendimi se një resort i vetëm do të ndryshojë ekuilibrat turistikë të gjithë Mesdheut. Ndoshta do të ishte më e dobishme të flisnim më pak për ankthin imagjinar të Athinës dhe më shumë për pyetjet reale që lidhen me transparencën, procedurat, interesin publik dhe mënyrën se si administrohet pasuria e përbashkët e shqiptarëve.

Zvërneci/ Rama kundër protestuesve dhe gjysmë të vërtetat e gjysmë të drejtat

✇Java News
By: Lorenc Vangjeli
2 June 2026 at 20:03

Nga Lorenc Vangjeli

Edi Rama e ka shumë për zemër të përmendë shpesh aksiomën e vjetër se gënjeshtrat më të mëdha janë gjysmë të vërtetat. Në ndeshjen me opinione mbi faktet, gjysmë të drejtat shpesh konkurrojnë me të njëjtin status e gjakim drejt të vërtetës me gjysmë të drejtat e tjera. Aq më tepër, që kur në debat janë ushqyer emocionet, logjika e ka të vështirë të dëgjohet. Në betejën e Ramës me protestuesit, gara mes gjysmë të drejtave, megjithatë nuk ka simetri.

Rama ka të drejtë kur thotë se një investim prej 4 miliardë eurosh në Zvërnec është një bekim për Shqipërinë. Por kanë të drejtë edhe protestuesit kundër tij që thonë se histori miliardash që vërshojnë drejt Shqipërisë janë po aq të vjetra sa luga e florinjtë e komunistëve të djeshëm dhe çeku i bardhë i ish-demoratëve të sotëm.

Rama ka të drejtë kur përmend markën Trump si garanci suksesi dhe jo vetëm për investimin konkret. Miqësia, por dhe interesi me njerëzit e fuqishëm të kësaj bote të padrejtë, shpesh vlejnë shumë më shumë se lumenjtë e parave. Por kanë të drejtë edhe kritikët e tij kur thonë se me bijën dhe dhëndrin e Presidentit Trump Rama është nisur të blerë influencë vetjake për pushtet vetjak.

Rama ka tĂ« drejtĂ« kur thotĂ« se ka kĂ«rkuar respektim maksimal tĂ« ekosistemit delikat tĂ« ZvĂ«rnecit, por kanĂ« gjithashtu tĂ« drejtĂ« edhe protestuesit kur mund tĂ« sjellin me dhjetra shembuj sesi ka ndodhur ekzaktĂ«sisht e kundĂ«rta, kur “pika e voçkĂ«l” Ă«shtĂ« shndĂ«rruar nĂ« humnerĂ«n qĂ« batĂ«rdis zona tĂ« mbrojtura, qĂ«ndra qytetesh apo periferi tĂ« tyre.

Rama ka të drejtë kur thotë se raporti i investitorëve me pronarët legalë të tokës është një marrëdhënie private, ku shteti nuk hyn hiç, por është e drejta e plotë e protestuesve ta kontestojnë një gjë të tillë, kur kujtojnë masakrën e frikshme që ka ndodhur me dekada në Shqipëri me pronat, me falsifikimet, dramat, ligjin e instaluar të xhunglës që e ka shndërruar vecanërisht bregdetin shqiptar në një parajsë të atyre që e transportojnë cash-in së paku me furgona. Që konkretisht në Vlorë drejtorët e kadastrës janë ndërruar shumë më shpesh se qimet e ujkut dhe që zakoni e desh edhe këtë herë, që edhe aty të mbijë një personazh kontravers si pronar. Sikur të ketë qenë nip i vetëm i Ali Pashës, ish-pronar i Tepelenës, i jugut të Shqipërisë dhe veriut të Greqisë.

Rama ka të drejtë kur kërkon të mos paragjykohet një investim kolosal, por kanë të drejtë edhe kundërshtarët e tij që i kujtojnë pusetat e shumta të hapura gjatë qeverisjes së këtij vendi.

Ka një rresht të pafundëm kontrastesh të tilla që po i afron bujarisht ky skaner i hidhur spontan që po i bëhet shoqërisë shqiptare. Ai është dëshmia që tregon se problemet e krijuara janë shumë më shumë sesa zgjidhjet e afruara. Se sukseset e duartrokituara tkurren përballë dështimeve spektakolare. Varësisht ngjyrës së votës dhe bindjes, publiku është i lirë të zgjedhë se cilën gjysmë të drejte pranon.

Fatkeqësisht ky skaner tregon dëshmon gjithashtu një hall shumë më të madh. Ai tregon me gisht raportin e deformuar mes vullnetit të individit që ka shumë më shumë pushtet se ai për të cilin është votuar dhe vetë sistemit që kontrollon e balancon pushtetet. Eshtë kontradikta mes udhës së lehtë që ka për vendimmarrje, për shembull emiri i Katarit dhe udhës së vështirë që kalon mes institucioneve, debatit dhe kompromisit të një drejtuesi shteti evropian.

PikĂ«risht pĂ«r kĂ«tĂ« shkak Rama sot Ă«shtĂ« nĂ« syrin e ciklonit. Helmi i mbledhur nĂ« ndĂ«rgjegjen e qytetarĂ«ve qĂ« ndihen tĂ« papĂ«rfaqĂ«suar. tĂ« pĂ«rjashtuar, tĂ« diskriminuar, herĂ« tĂ« tallur me lezet e herĂ« tĂ« goditur dhunshĂ«m, tĂ« ekspozuar pĂ«rpara zgjidhjeve me dy standarte, tĂ« detyruar tĂ« jenĂ« tĂ« polarizuar, tĂ« shtrĂ«nguar tĂ« jenĂ« dĂ«shmitarĂ« luksi tĂ« harbuar teksa numĂ«rojnĂ« lekĂ«t e mbijetesĂ«s, qĂ« ndjehen tĂ« pĂ«rfaqĂ«suar vetĂ«m nga vullneti i ca pak individĂ«ve e qĂ« detyrohen tĂ« votojnĂ« pĂ«r meme qesharake qĂ« t’i udhĂ«heqin nĂ« politikĂ«, i ka bĂ«rĂ« ata bashkĂ« nĂ« protestĂ«. ShqiptarĂ«t janĂ« si susta. DurojnĂ« gjatĂ«, pĂ«rkulen dhe duken si tĂ« shtypur kur ju ve kĂ«mbĂ«n sipĂ«r, por nĂ« momentin qĂ« kĂ«mba lodhet, atĂ«herĂ« kĂ«rcejnĂ« nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« pakontrolluar. Kush i mendon tĂ« nĂ«nshtruar dhe pa nerv bĂ«n gabimin e jetĂ«s! Aq mĂ« shumĂ« qĂ« sikudo nĂ« botĂ«, “dashuria” pĂ«r politikĂ«n dhe politikanĂ«t Ă«shtĂ« e pĂ«rkohshme, ndryshueshme dhe vetĂ«m njĂ« fije e ndan nga urrejtja.

Dhe kjo është vetëm pjesa më e dukshme e asaj që po ndodh në këto orë dramatike. Mëria e fqinjëve për një nukël të mundshëm të turizmit elitar tek ish-fqinji i frustruar nga varfëria nuk është thjesht teori konspirative. Në rast të ndryshimit të balancave në zgjedhjet e mesmandatit në SHBA, në Kongres dhe Senat, Zvërneci dhe lidhjet e biznesit të bijës dhe dhëndrit të Presidentit, me të gjitha gjasat do të jenë një kalë beteje mes demokratëve dhe republikanëve. Dhe Shqipëria e vogël do të behet fushëbeteje e interesave të paimagjinueshme në vendin që qeveris gjithë botën.

TashmĂ« Rama tashmĂ« ka nevojĂ« vetĂ«m pĂ«r kohĂ«. I nevojitet kohĂ« qĂ« tĂ« kalojĂ« sĂ« paku qershorin sepse nĂ« korrikun e gushtin pĂ«rvĂ«lues shqiptar, si rregull pa pĂ«rjashtim, ftohen edhe pasionet mĂ« tĂ« nxehta tĂ« shqiptarĂ«ve. Deri atĂ«herĂ« do tĂ« ketĂ« plot kohĂ« tĂ« mendojĂ« se minjtĂ« largohen tĂ« parĂ«t kur anija nis e merr ujĂ«. Edi Rama, drejues i maxhorancĂ«s socialiste, e di mirĂ« se e ka mbushur anijen e tij plot me miushĂ« tĂ« padobishĂ«m, tĂ« pangopur, hilacakĂ« e vanitozĂ«, tĂ« cilĂ«t do tĂ« ishin personazhe tĂ« lezetçëm nĂ« drekadarka gazmore, por krejt tĂ« paaftĂ« tĂ« bĂ«jnĂ« beteja pĂ«r bindje politike. Dhe mbi tĂ« gjitha, deri atĂ«herĂ« kryeministri Rama do tĂ« ketĂ« kohĂ« qĂ« tĂ« reflektojĂ« edhe pĂ«r njĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ« tĂ« frikshme e tĂ« pandryshueshme: P
rdha e madhe eshte armiku mĂ« serioz i pizhameve tĂ« mĂ«ndafshta!

ADS dhe tundimi i shtetit programues/ ÇfarĂ« na mĂ«son Estonia pĂ«r teknologjinĂ«, konkurrencĂ«n dhe rolin e shtetit nĂ« epokĂ«n dixhitale

✇Java News
By: Thoma Gëllçi
31 May 2026 at 14:32

Nga Thoma Gëllçi

Kur Estonia u godit nga sulmet masive kibernetike të vitit 2007, vendi u përball me një nga krizat më serioze të historisë së tij moderne. Institucionet shtetërore, bankat, mediat dhe një pjesë e rëndësishme e infrastrukturës dixhitale u vunë nën presion nga sulme të koordinuara që synonin paralizimin e shërbimeve publike. Për një shtet që kishte investuar fort në teknologji dhe në administratën elektronike, kjo ishte një sfidë që prekte drejtpërdrejt sigurinë kombëtare.

Në teori politike dhe administrative, kur një shtet përballet me një krizë të tillë, reagimi më i zakonshëm është centralizimi. Qeveritë priren të marrin më shumë kontroll, të kufizojnë aktorët e jashtëm dhe të përqendrojnë kompetencat në duart e institucioneve shtetërore. Shumë ekspertë prisnin që Estonia të ndiqte pikërisht këtë rrugë: të zvogëlonte rolin e kompanive private, të krijonte struktura të mbyllura shtetërore dhe të ndërtonte një sistem teknologjik të kontrolluar pothuajse tërësisht nga administrata publike.
Por Estonia bëri të kundërtën.

Në vend që të shtetëzonte teknologjinë, ajo e hapi më shumë atë. Në vend që të përjashtonte sektorin privat, e afroi atë me shtetin. Në vend që të përqendronte gjithçka në një strukturë të vetme, ndërtoi sisteme të decentralizuara dhe standarde të hapura.

Sot, pothuajse dy dekada më vonë, Estonia konsiderohet një nga historitë më të suksesshme të transformimit dixhital në botë.

Ky shembull merr rĂ«ndĂ«si tĂ« veçantĂ« nĂ« ShqipĂ«ri pas vendimit tĂ« qeverisĂ« pĂ«r krijimin e kompanisĂ« publike “Albanian Digital Solutions” (ADS). Sipas modelit tĂ« shpallur nga kryeministri Edi Rama, AKSHI do tĂ« vazhdojĂ« tĂ« ketĂ« rolin e drejtimit, rregullimit dhe monitorimit tĂ« cilĂ«sisĂ«, ndĂ«rsa ADS do tĂ« marrĂ« pĂ«rsipĂ«r zhvillimin dhe mirĂ«mbajtjen e sistemeve tĂ« administratĂ«s publike.

Kjo do të thotë se shteti shqiptar nuk po kufizohet më në hartimin e politikave, standardeve dhe kontrollit të cilësisë. Ai po hyn drejtpërdrejt në tregun e zhvillimit të softuerëve si prodhues.

Pikërisht këtu lind pyetja kryesore: pse pothuajse asnjë nga vendet më të zhvilluara të botës nuk e ka zgjedhur këtë model?

Në Shtetet e Bashkuara ekzistojnë struktura si US Digital Service dhe 18F. Në Britaninë e Madhe vepron Government Digital Service. Në Gjermani, Holandë dhe vendet nordike funksionojnë institucione të ngjashme. Të gjitha këto organizma kanë staf të specializuar, përcaktojnë standardet teknike, projektojnë arkitekturën e sistemeve dhe monitorojnë zbatimin e kontratave.

Por asnjë prej tyre nuk është shndërruar në një kompani shtetërore që zhvillon shumicën e sistemeve informatike të qeverisë.

Arsyeja është e thjeshtë. Teknologjia nuk është një sektor që funksionon mirë me logjikën tradicionale të ndërmarrjeve publike. Inovacioni lind nga konkurrenca. Ai ushqehet nga lëvizja e vazhdueshme e ideve, talenteve dhe investimeve.

Nëse shteti bëhet prodhuesi kryesor i teknologjisë, ai fillon të konkurrojë me vetë tregun që duhet të zhvillojë.

Një tjetër arsye lidhet me tregun e punës. Sot një programues apo arkitekt softuerësh në Tiranë nuk konkurron vetëm me kompanitë shqiptare. Ai konkurron dhe rekrutohet nga kompani në Londër, Amsterdam, Berlin, Stokholm apo Kaliforni. Puna në distancë dhe globalizimi i tregut të teknologjisë kanë krijuar një treg pune praktikisht ndërkombëtar.

Kjo do të thotë se ADS nuk do të konkurrojë vetëm me kompanitë vendase për të tërhequr ekspertët më të mirë. Ajo do të konkurrojë me gjithë tregun global të teknologjisë.

Pyetja është nëse një kompani publike mund të ofrojë të njëjtën fleksibilitet, të njëjtat paga dhe të njëjtat mundësi zhvillimi profesional që ofron ky treg ndërkombëtar. Nëse nuk mundet, rrezikon të mbetet pa talentet që i nevojiten. Nëse mundet, atëherë lind një pyetje tjetër: përse shteti duhet të hyjë në konkurrencë të drejtpërdrejtë me sektorin privat në një treg ku tashmë ekzistojnë kompani dhe profesionistë të specializuar?

Po aq i rëndësishëm është edhe ndikimi në ekonominë dixhitale shqiptare. Gjatë viteve të fundit është krijuar një industri teknologjike që punëson mijëra të rinj dhe eksporton shërbime në tregjet europiane dhe amerikane. Shteti është një nga klientët më të mëdhenj potencialë të kësaj industrie.

Nëse projektet strategjike kalojnë gradualisht tek ADS, një pjesë e konsiderueshme e tregut largohet nga konkurrenca dhe përqendrohet në një kompani publike. Kjo mund të kufizojë investimet private, të dobësojë sipërmarrjen dhe të ngadalësojë zhvillimin e sektorit.

Nga pikëpamja institucionale, krijimi i ADS ngre gjithashtu pyetje të rëndësishme. Në demokracitë moderne ekziston një tendencë e vazhdueshme për të ndarë funksionet dhe për të shmangur përqendrimin e kompetencave. Kur një institucion përcakton rregullat dhe një tjetër zbaton ato rregulla, krijohet një ekuilibër më i shëndetshëm.
Në rastin shqiptar, AKSHI do të mbetet teorikisht rregullatori, ndërsa ADS do të bëhet zbatuesi kryesor. Megjithatë, të dyja strukturat do të jenë pjesë e të njëjtit ekosistem shtetëror. Kjo krijon një model shumë të ndryshëm nga ai që përdoret zakonisht në vendet ku shteti përcakton standardet dhe tregu konkurron për zbatimin e tyre.
Në këtë pikë vlen të shtrohet edhe një pyetje paksa ironike. Nëse logjika është se shteti duhet të prodhojë vetë atë që i nevojitet, atëherë pse të ndalemi vetëm tek teknologjia? Për të ndërtuar shkolla dhe spitale mund të krijohen ndërmarrje shtetërore ndërtimi. Për të furnizuar sistemin shëndetësor mund të krijohen fabrika shtetërore ilaçesh. Për të ndërtuar autostrada mund të krijohen kompani shtetërore asfaltimi. Për të prodhuar pajisje mjekësore mund të krijohen uzina shtetërore. Në teori, kjo logjikë mund të shtrihet në çdo sektor.
Por pothuajse askund në botën demokratike nuk ndiqet një model i tillë. Arsyeja është se shteti konsiderohet më efikas kur organizon tregun, vendos standarde dhe kontrollon cilësinë, sesa kur përpiqet të bëhet vetë prodhuesi kryesor në çdo fushë.
Kjo na rikthen sërish tek Estonia. Pas sulmeve të vitit 2007, estonezët nuk zgjodhën rrugën e centralizimit. Ata nuk krijuan kompani shtetërore programimi. Nuk u përpoqën të zëvendësonin sektorin privat. Përkundrazi, ndërtuan një model që shmangte çdo varësi afatgjatë, qoftë nga kompanitë private, qoftë nga vetë shteti.
Platforma X-Road u ndërtua mbi standarde të hapura dhe mbi një arkitekturë të decentralizuar. Shumë komponentë u zhvilluan sipas filozofisë open source. Dokumentacioni teknik u bë i aksesueshëm dhe sistemet u projektuan në mënyrë që të mos mbeteshin peng i një furnizuesi të vetëm.
Rezultati ishte se, edhe kur një kompani zhvillonte një sistem, një kompani tjetër mund ta mirëmbante atë më vonë. Shteti mbetej pronar i standardeve dhe i arkitekturës, ndërsa konkurrenca mbetej e hapur.
Ky është ndoshta mësimi më i rëndësishëm që vjen nga Estonia. Problemi i varësisë nga kontraktorët privatë nuk zgjidhet duke krijuar një monopol shtetëror. Ai zgjidhet duke ndërtuar standarde të hapura, sisteme të dokumentuara dhe procese që lejojnë konkurrencën e vazhdueshme.
Debati mbi ADS ka të bëjë me mënyrën se si ndërtohet një shtet modern në epokën dixhitale. Përvoja e vendeve më të avancuara sugjeron se forca e shtetit nuk matet nga sa shumë kod shkruan vetë administrata publike. Ajo matet nga aftësia për të vendosur rregulla të qarta, për të garantuar konkurrencë dhe për të siguruar që askush , as një kompani private dhe as vetë shteti , të mos bëhet i pazëvendësueshëm.
Pikërisht aty do të gjendet përgjigjja nëse ADS do të jetë një hap përpara në modernizimin e administratës shqiptare apo një largim nga modelet që kanë prodhuar sukseset më të mëdha dixhitale në botë.

“Kirurgjia e farsĂ«s autokratike” nĂ« PD, Sali Berisha mposht Sali BerishĂ«n

✇Java News
By: Rigels Seliman
24 May 2026 at 16:12

Nga Rigels Seliman

NĂ« teatrin e absurdit politik shqiptar, premiera e radhĂ«s kishte vetĂ«m njĂ« aktor, njĂ« regjisor dhe njĂ« spektator qĂ« duartrokiste veten: Sali BerishĂ«n. Rikofirmimi i tij me 95% tĂ« votave nĂ« krye tĂ« asaj qĂ« ka mbetur nga Partia Demokratike nuk Ă«shtĂ« thjesht njĂ« ngjarje politike; Ă«shtĂ« njĂ« udhĂ«tim nostalgjik drejt metodave tĂ« votimeve alla-enveriste, ku rezultati dihet para se tĂ« shtypet fleta e votimit. “Shoku Sali” doli nĂ« garĂ« me rivalin e tij mĂ« tĂ« fortĂ« dhe mĂ« tĂ« rrezikshĂ«m: Sali BerishĂ«n. Dhe, me njĂ« heroizĂ«m qĂ« tĂ« kujton kohĂ«rat e shkuara, arriti ta mposhtĂ« atĂ«!

Gara me hije dhe demokracia me “ndrydhje”

Triumfi i BerishĂ«s pa garĂ« Ă«shtĂ« certifikata e vdekjes sĂ« pluralizmit tĂ« brendshĂ«m nĂ« atĂ« parti qĂ« dikur lindi si shpresa e lirisĂ«. Duke skualifikuar me laps tĂ« trashĂ« pesĂ« kandidatĂ« qĂ« guxuan tĂ« mendonin se nĂ« njĂ« parti mund tĂ« ketĂ« garĂ« (mes tĂ« cilĂ«ve Ervin Salianjin e Evi Kokalarin), Berisha tregoi se koncepti i tij pĂ«r demokracinĂ« Ă«shtĂ« i thjeshtĂ«: “Demokracia jam unĂ«, tĂ« tjerĂ«t janĂ« thjesht numra pĂ«r tĂ« plotĂ«suar kuorumin.” Por shifrat, ky mallkim i ftohtĂ« matematikor, nuk gĂ«njejnĂ« dot aq bukur sa fjalimet e ballkonit:

17 mijë vota më pak se Lulzim Basha në vitin 2017.
Mbi 12 mijë anëtarë që bojkotuan hapur procesin.
NjĂ« numĂ«r anĂ«tarĂ«sie qĂ« u mbajt sekret si tĂ« ishte plani i ndonjĂ« bunkeri bĂ«rthamor, vetĂ«m pĂ«r t’u shpallur kur kutitĂ« ishin mbushur mjaftueshĂ«m.

Kur Sali Berisha merr mĂ« pak vota se Lulzim Basha nĂ« ditĂ«t e tij mĂ« tĂ« kĂ«qija, kjo tregon se “revolucioni” nuk po marshon pĂ«rpara, por po zvogĂ«lohet rreth oborrit tĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«ve njerĂ«z.

“Do t’ju mbaj shĂ«nim!”- Dashuria e liderit suprem

Pjesa mĂ« kulmore, ku tragjedia thyhet nĂ« komedi tĂ« zezĂ«, Ă«shtĂ« kĂ«rcĂ«nimi i veshur me “kujdes prindĂ«ror” ndaj 1055 anĂ«tarĂ«ve qĂ« guxuan tĂ« votonin kundĂ«r apo tĂ« abstenonin. Deklarata e BerishĂ«s se “vota e tyre do tĂ« mbahet shĂ«nim” tĂ« kujton mbledhjet e ish-ByrosĂ« Politike, ku çdo shikim i vĂ«ngĂ«rt apo hezitim analizohej pĂ«r “devijim ideologjik”. NĂ« botĂ«n e BerishĂ«s, vota kundĂ«r nuk Ă«shtĂ« e drejtĂ« demokratike, Ă«shtĂ« njĂ« “hezitim” qĂ« duhet shĂ«ruar nĂ«n udhĂ«heqjen e tij tĂ« ndritur. Mesazhi Ă«shtĂ« i qartĂ«: UnĂ« ju shoh, unĂ« ju di, dhe unĂ« nuk harroj.

Një partizim në rrudhje e sipër

Ndryshimet e pritshme në statut në Kuvendin Kombëtar pas një jave nuk janë gjë tjetër veçse qepja e një kostumi të ri ligjor për trupin e plakur të një partie që po kthehet në pronë private. Ndërsa rivalët enden dyerve të Gjykatave të Tiranës për të kërkuar një drejtësi që në atë shtëpi politike ka humbur me kohë, Shoku Sali përgatit fazën tjetër të monologut të tij. I mbyllur në kalanë e vet, i vetëshpallur fitimtar mbi asgjënë, Sali Berisha sot udhëheq një PD më të vogël, më të izoluar, por mbi të gjitha, më të frikësuar. Ai fitoi 95% të votave, por humbi të ardhmen. Sepse një parti që ka frikë nga gara e brendshme, nuk mund të jetë kurrë gati për të fituar përballë një populli.

Dinjitari dhe dinjiteti: Kur mungesa e kulturës protokollare paraqitet si modernitet

✇Java News
By: Thoma Gëllçi
24 May 2026 at 12:17

Nga Thoma Gëllçi

NĂ« njĂ« fragment tĂ« shkurtĂ«r video gjatĂ« vizitĂ«s sĂ« Kryeministrit Rama nĂ« Japoni, pashĂ« kryeministrin e vendit tim qĂ« u pĂ«rpoq t’i puthte dorĂ«n kryeministres japoneze. Pasi ajo e shmangu me takt dhe me siklet kĂ«tĂ« veprim, kryeministri u largua, por nuk harroi t’i vendoste dorĂ«n mbi sup nĂ« shenjĂ« afrimiteti.

Kjo nuk Ă«shtĂ« hera e parĂ« qĂ« Kryeministri Rama komentohet pĂ«r sjelljen e tij nĂ« takime ndĂ«rkombĂ«tare. ShumĂ« njerĂ«z kujtojnĂ« sjelljen tashmĂ« rutinĂ« tĂ« tij kur ulet nĂ« gjunjĂ« para Kryeministres italiane Giorgia Meloni. TĂ« njohura janĂ« edhe pamjet kur shkon nĂ« takim zyrtar me kryeministrin grek i veshur me atlete, pa kollare dhe me veshje sportive, duke e kaluar situatĂ«n me shprehjen: “Nuk e dija se do tĂ« mĂ« prisnit kaq mirĂ«, prandaj erdha i veshur sportiv.” Po ashtu, nĂ« shumĂ« raste tĂ« tjera, nĂ« takime tĂ« rĂ«ndĂ«sishme protokollare ai Ă«shtĂ« paraqitur me atlete tĂ« bardha, madje i ka premtuar edhe presidentit francez se do t’i blinte njĂ« palĂ« tĂ« tilla.

Disa kĂ«tĂ« e quajnĂ« humor, tĂ« tjerĂ« spontanitet ose shenjĂ« miqĂ«sie. Por çështja nuk Ă«shtĂ« se si interpretohet njĂ« veprim i tillĂ«. Çështja Ă«shtĂ« se si njĂ« kryeministĂ«r duhet tĂ« sillet si pĂ«rfaqĂ«sues i shtetit.

Fjala “dinjitar” lidhet me dinjitetin. Dinjiteti nuk Ă«shtĂ« vetĂ«m njĂ« cilĂ«si personale, por edhe njĂ« detyrim publik. NjĂ« drejtues shteti duhet tĂ« tregojĂ« vetĂ«kontroll dhe tĂ« respektojĂ« standardet qĂ« kĂ«rkon funksioni i tij. Kur merr pjesĂ« nĂ« takime zyrtare, ai pĂ«rfaqĂ«son RepublikĂ«n e ShqipĂ«risĂ« dhe jo vetĂ«m veten.
Për këtë arsye ekziston protokolli diplomatik. Ai nuk është një grup rregullash të panevojshme. Protokolli ndihmon që marrëdhëniet mes shteteve të zhvillohen me respekt dhe profesionalizëm. Ai përcakton mënyrën e përshëndetjes, sjelljen në takime dhe respektimin e normave kulturore të vendit pritës.

Asnjë vizitë shtetërore nuk organizohet pa përgatitje. Përpara çdo takimi zyrtar, stafet diplomatike informojnë drejtuesit për zakonet, traditat dhe rregullat e vendit ku do të zhvillohet vizita. Një zyrtar i përgatitur duhet të dijë se me kë takohet dhe cilat norma duhet të respektojë.

Të sillesh ashtu si u soll Kryeministri Rama në Japoni do të thotë të mos kesh parë asnjë film japonez, pa lëre më të kesh lexuar diçka për kulturën dhe mënyrën e sjelljes së njerëzve të atij vendi. Shoqëria japoneze i kushton shumë rëndësi formalitetit, respektit dhe hapësirës personale. Kontakti fizik është më i kufizuar sesa në shumë vende të tjera. Puthja e dorës nuk është pjesë e traditës japoneze dhe prekjet e panevojshme gjatë komunikimit nuk konsiderohen të përshtatshme. Përshëndetja tradicionale bëhet me një përkulje të lehtë dhe me respektimin e distancës personale.

Këto janë informacione të njohura dhe lehtësisht të aksesueshme. Nuk kërkojnë njohuri të specializuara diplomatike. Prandaj, kur një drejtues shteti nuk i respekton këto norma, vështirë se mund të flitet për origjinalitet apo stil personal. Më shumë krijohet përshtypja e mungesës së përgatitjes.

Po aq problematik Ă«shtĂ« edhe reagimi qĂ« shpesh pason nĂ« ShqipĂ«ri. AnalistĂ« qĂ« shpesh mahniten me “gjyshen veneciane tĂ« kryeministrit” i paraqesin kĂ«to sjellje si karizĂ«m, ndĂ«rsa shkeljen e normave si modernitet ose autenticitet. NĂ« realitet, respektimi i rregullave nuk e ul personalitetin e askujt. PĂ«rkundrazi, tregon profesionalizĂ«m dhe seriozitet.

Diplomacia bazohet te respekti reciprok. Respekti fitohet kur njeh kulturën e vendit ku ndodhesh dhe kur tregon konsideratë për njerëzit me të cilët komunikon.

Për këtë arsye, shumë shtete investojnë në trajnimin e drejtuesve dhe diplomatëve të tyre. Ata mësojnë për historinë, kulturën dhe ndjeshmëritë e vendeve partnere. Kjo bëhet sepse marrëdhëniet e mira ndërkombëtare kërkojnë njohje dhe respekt.

Kur një kryeministër duket i papërgatitur përballë kulturave të tjera, pasojat nuk kufizohen vetëm tek ai si individ. Në arenën ndërkombëtare, ai identifikohet me shtetin që përfaqëson. Sjellja e tij ndikon në mënyrën se si perceptohet vendi.

Nga mënyra se si Kryeministri Rama e përshkroi vetë vizitën në Japoni, krijohej përshtypja se vendi pritës kishte bërë përjashtime të veçanta vetëm për të. Sikur protokolli japonez, i njohur për përpikërinë dhe formalitetin e tij, të ishte rishkruar për një ditë të vetme. E dëgjoje dhe mendoje se në Tokio ishin mbledhur zyrtarët më të lartë të shtetit për të diskutuar jo çështjet e marrëdhënieve dypalëshe, por mënyrën më të përshtatshme për të pritur mysafirin nga Tirana.

NĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ«, japonezĂ«t bĂ«nĂ« atĂ« qĂ« bĂ«jnĂ« gjithmonĂ«: respektuan protokollin, treguan mirĂ«sjellje dhe kryen detyrat e tyre me korrektĂ«si. Por nga rrĂ«fimi i kryeministrit, tĂ« dukej sikur Japonia kishte zbuluar njĂ« fenomen aq tĂ« rrallĂ«, sa duhej tĂ« linte mĂ«njanĂ« traditat e saj shekullore pĂ«r t’i bĂ«rĂ« vend njĂ« pĂ«rvoje krejtĂ«sisht tĂ« re.

Por kryeministri ynë modest nuk e mbajti gjithë meritën për vete, duke thënë se pritja e shkëlqyer ndaj tij tregonte respekt për Shqipërinë dhe se vizita e tij në Japoni dëshmonte se sa lart ishte ngritur Shqipëria në botë.

Megjithatë, një gjë e arrijnë sjellje të tilla: të mos flitet për rezultatet konkrete të një vizite apo aktiviteti, por të merremi me puthjet, përunjësitë, përqafimet, atletet dhe shallvaret. Nëse ky është qëllimi, atëherë vizita në Japoni ishte vërtet shumë e suksesshme.

Kur propaganda qeveritare flet për sovranitet e zhvillim, statistikat flasin për deficit dhe emigrim

✇Java News
By: Adri Nurellari
19 May 2026 at 14:24

Nga Adri Nurellari

Argumenti i vetĂ«m qĂ« kryeministri Kurti dhe oborrtarĂ«t e tij vazhdojnĂ« tĂ« pĂ«rdorin sa herĂ« pĂ«rballen me faktin se Kosova mbetet nĂ« fund tĂ« EuropĂ«s pĂ«r nga ekonomia Ă«shtĂ«: “Po mirĂ«, edhe mĂ« parĂ« keq ka qenĂ«.” Sikur tĂ« bĂ«hej fjalĂ« pĂ«r njĂ« pacient qĂ« del nga terapia intensive me ethe e temperaturĂ« mĂ« tĂ« lartĂ« dhe mjeku Kurti tĂ« thotĂ« gjithĂ« krenari: “Po hajt mo, edhe kur erdhi ishte goxha keq.”

Po, është e vërtetë që Kosova historikisht ka pasur ekonomi të dobët. Mirëpo, pikërisht për këtë arsye pritshmëria e votuesve ishte që kjo qeveri (e cila erdhi me premtime për transformim, drejtësi sociale dhe sovranitet ekonomik) ta ndryshonte trajektoren. Problemi sot është se treguesit strukturorë të ekonomisë reale nuk tregojnë përmirësim konkret por degradim.

Dihet që ekonomia nuk funksionon me recitale patriotike, konferenca morale apo monologë revolucionarë. Ekonomia funksionon me prodhim, eksporte, konkurrueshmëri dhe produktivitet. Sot Kosova mbetet ndër ekonomitë më të dobëta të Europës pothuajse në çdo tregues strukturor serioz. Në renditje lë pas vetëm Ukrainën, një shtet që ndodhet në luftë të plotë, me territore të pushtuara, qytete të bombarduara dhe ekonomi lufte sfilitëse prej më shumë se një dekade.

PĂ«r tĂ« anashkaluar treguesit sipĂ«rfaqĂ«sorĂ« dhe pĂ«r tĂ« bĂ«rĂ« njĂ« radiografi tĂ« saktĂ« tĂ« modelit ekonomik tĂ« njĂ« vendi, indikatori mĂ« i besueshĂ«m mbetet bilanci tregtar dhe shkalla e mbulimit tĂ« importeve nga eksportet. PikĂ«risht ky tregues strukturor dĂ«shmon dĂ«shtimin e politikave ekonomike tĂ« qeverisĂ« Kurti gjatĂ« mandatit tĂ« plotĂ« 2021–2024.

Sipas të dhënave zyrtare të Agjencisë së Statistikave të Kosovës (ASK), në vitin 2021 Kosova importonte rreth 6.2 herë më shumë sesa eksportonte. Në vitin 2024 ky raport u përkeqësua në afro 6.8 herë.

Faktet zyrtare janĂ« kokĂ«forta dhe tregojnĂ« se importet u rritĂ«n nga €4.68 miliardĂ« nĂ« 2021 nĂ« €6.37 miliardĂ« nĂ« 2024. Deficiti tregtar gjatĂ« mandatit tĂ« tij tĂ« plotĂ« shpĂ«rtheu nga €3.92 miliardĂ« nĂ« €5.43 miliardĂ«, duke  u thelluar me mbi €1.5 miliardĂ«.

Kur propaganda qeveritare flet për sovranitet e zhvillim, statistikat

Nga ana tjetĂ«r eksportet u rritĂ«n vetĂ«m nga €755 milionĂ« nĂ« €941 milionĂ« (kryesisht si rezultat i inflacionit global dhe jo i rritjes sĂ« vĂ«llimit apo diversifikimit tĂ« prodhimit). Struktura e eksporteve tĂ« KosovĂ«s mbetet e bllokuar nĂ« produkte me vlerĂ« tĂ« ulĂ«t tĂ« shtuar (kryesisht mbetje tĂ« metaleve bazĂ«, plastikĂ« bazike dhe lĂ«ndĂ« e parĂ«), duke dĂ«shtuar nĂ« tranzicionin drejt eksporteve industriale me vlerĂ« tĂ« lartĂ« tĂ« shtuar.

Pra jo vetëm që Kosova kishte një nga raportet më të këqija import/eksport në Ballkanin Perëndimor, por gjatë sundimit Kurti deficiti u thellua ndjeshëm. Për ta kuptuar sa rëndë është Kosova, duhet të bëjmë një krahasim me vendet fqinje, ku shohim se në vitin 2024 Serbia importonte vetëm rreth 1.2 herë më shumë sesa eksportonte, Maqedonia e Veriut rreth 1.5 herë, Bosnja rreth 2 herë, Shqipëria rreth 2.5 herë dhe Mali i Zi rreth 4.7 herë.

Po ta shohim retorikën qeveritare, në teori flitet pa ndalur për sovranitet ekonomik, siguri, zhvillim kombëtar dhe dinjitet social. Kjo do duhej të ishte përkthyer në rritje të prodhimin vendor, zgjerim të eksporteve, ulje të varësisë nga importet, në ndërtim të industrisë vendore konkurruese e eksportuese si dhe në garantim të sigurisë e pavarësisë në sektorët nevralgjik prodhues të energjetikës, ushqimit, shëndetësisë dhe mbrojtjes. Në realitet kemi parë se ka ndodhur pothuajse plotësisht e kundërta.

Kosova sot funksionon si një ekonomi konsumi e mbajtur në këmbë nga diaspora. Duhet kuptuar se një ekonomi mund të rritet statistikisht edhe duke importuar më shumë, duke rritur çmimet apo duke konsumuar remitanca. Zhvillim real ka vetëm atëhere kur rritet aftësia e vendit për të prodhuar, eksportuar dhe krijuar vlerë të shtuar konkurruese.

Në thelb sot, vendi po konsumon me çmime europiane me para të fituara jashtë Kosovës. Kjo është arsyeja pse edhe Prodhimi i Brendshëm Bruto mund të jape formalisht iluzion progresi. Konsumi rritet, qarkullimi rritet, importet rriten, TVSH-ja rritet, statistikat fiskale duken më mirë. Por kjo nuk do të thotë se ekonomia po bëhet më prodhuese apo më konkurruese.

Ironia bĂ«het pothuajse cinike kur sheh se “suksesi” mĂ« i madh eksportues i KosovĂ«s gjatĂ« kĂ«saj periudhe tĂ« drejtimit nga Kurti duket tĂ« jetĂ« eksporti i vetĂ« njerĂ«zve. Sipas tĂ« dhĂ«nave tĂ« Eurostat-it, vetĂ«m gjatĂ« viteve 2021–2024, plot 178,308 qytetarĂ« tĂ« KosovĂ«s kanĂ« marrĂ« pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« rezidencĂ« nĂ« vendet e Bashkimit Europian. Dhe kjo shifĂ«r nuk pĂ«rfshin emigrantĂ«t ilegal, azilkĂ«rkuesit, ata sezonal dhe ata qĂ« mund tĂ« kenĂ« shkuar jashtĂ« BE-sĂ« nĂ« ZvicĂ«r, Britani tĂ« Madhe, Norvegji apo SHBA.

KĂ«tu qĂ«ndron paradoksi tragjik i modelit ekonomik aktual. TĂ« rinjtĂ« largohen, punojnĂ« jashtĂ«, dĂ«rgojnĂ« remitanca, remitancat financojnĂ« konsumin, konsumi financon importet, importet fryjnĂ« PBB-nĂ« nominale dhe mĂ« pas  e gjitha kjo paraqitet si “rritje ekonomike”. ThĂ«nĂ« ndryshe, kemi krijuar njĂ« model ku emigracioni masiv po maskohet e shitet si zhvillim ekonomik. NĂ« realitet, duket qartĂ« se njĂ« pjesĂ« e konsiderueshme e rritjes sĂ« konsumit nĂ« KosovĂ«, s’vjen nga rritja e produktivitetit, teknologjisĂ« apo industrializimit, por nga eksporti masiv i kapitalit njerĂ«zor. NĂ« vend qĂ« tĂ« eksportojĂ« produkte me vlerĂ« tĂ« shtuar, po eksporton kapitalin njerĂ«zor qĂ« i nevojitet pĂ«r t’u zhvilluar.

Dhe kjo është arsyeja pse Kosova sot ngjan më shumë me një ekonomi transferte dhe remitancash sesa me një ekonomi moderne prodhuese. Një ekonomi që importon pothuajse gjithçka, nga ushqimi dhe energjia deri te materialet industriale e produktet e konsumit, ndërsa eksportet mbeten të përqendruara kryesisht në metale bazë, produkte me vlerë të ulët të shtuar dhe pak përpunim industrial.

NjĂ« pjesĂ« disproporcionale e kapitalit nĂ« KosovĂ« vazhdon tĂ« orientohet drejt sektorĂ«ve joprodhues si tregtia, gastronomia, ndĂ«rtimi dhe importi, ndĂ«rsa industria pĂ«rpunuese dhe teknologjia mbeten rudimentare. Kjo situatĂ« i pĂ«rshtatet njĂ« varianti tĂ« ‘SĂ«mundjes Holandeze’ (Dutch Disease) nĂ« ekonomi ku fluksi i madh i parave tĂ« gatshme nga diaspora (remitancat) mban artificialisht tĂ« lartĂ« fuqinĂ« blerĂ«se dhe rrit çmimet e shĂ«rbimeve dhe patundshmĂ«risĂ«, duke e bĂ«rĂ« prodhimin vendor jo-konkurrues dhe duke dekurajuar investimet nĂ« sektorĂ«t produktiv.

Historia bashkëkohore na ka treguar se asnjë shtet nuk është zhvilluar duke konsumuar remitanca. Shtetet që dolën nga varfëria në Azinë Juglindore apo Evropën Jugore e Lindore, e bënë këtë përmes industrializimit, eksporteve dhe produktivitetit.

Me pak fjalĂ«,  ndĂ«rsa propaganda politike e VetĂ«vendosjes flet pĂ«r “epokĂ« tĂ« re”, “shtet social”, “dinjitet”, “barazi” dhe “zhvillim”, ekonomia reale po na jep njĂ« shuplakĂ« tĂ« rĂ«ndĂ« duke na demonstruar se Kosova po po prodhon si njĂ« periferi e prapambetur dhe e varur qĂ« mbijeton duke eksportuar tĂ« ardhmen e saj, rininĂ«.

Mbi gjuhën shqipe në Maqedoni, fantazmat e së kaluarës dhe një problem tjetër edhe më dramatik

✇Java News
By: Enver Robelli
19 May 2026 at 12:21

Nga Enver Robelli

1.

NĂ« krye tĂ« herĂ«s duhet theksuar atĂ« qĂ« duket haptas: qeveria aktuale e MaqedonisĂ« sĂ« Veriut, e dominuar nga partia VMRO, e ka ashpĂ«rsuar klimĂ«n politike nĂ« kĂ«tĂ« vend. Ka disa vite qĂ« tensionet ndĂ«retnike nuk kanĂ« qenĂ« kaq tĂ« larta. ËshtĂ« bĂ«rĂ« normale diçka qĂ« nuk Ă«shtĂ« normale, pra fushata kundĂ«r shqiptarĂ«ve, sidomos nĂ« rrjetet sociale. Thirrjet pĂ«r “vrasje tĂ« shqiptarĂ«ve” janĂ« shpeshtuar. Qeveria hesht ndaj kĂ«saj gjuhe. Heshtin edhe institucionet e tjera. Heshtin intelektualĂ«t. Heshtin, me ndonjĂ« pĂ«rjashtim, edhe aktivistĂ«t maqedonas tĂ« shoqĂ«risĂ« civile.

2.

NĂ« EuropĂ«n e sotme Ă«shtĂ« krejtĂ«sisht e paimagjinueshme qĂ« studentĂ«t tĂ« studiojnĂ« katĂ«r vjet nĂ« gjuhĂ«n e tyre – dhe nĂ« fund, pĂ«r provimin final (tĂ« jurisprudencĂ«s), t’u thuhet, pĂ«r shembull nga ministri i drejtĂ«sisĂ«, se tani kĂ«tĂ« provim duhet ta japin nĂ« njĂ« gjuhĂ« tjetĂ«r. NĂ« kĂ«tĂ« rast, nĂ« gjuhĂ«n maqedonase.

Ka dy vjet që studentët shqiptarë po luftojnë kundër kësaj padrejtësie, pa përkrahjen e duhur politike. Qeveria aktuale maqedonase po përpiqet ta zhvlerësojë atë që është arritur në çerekshekullin e fundit sa i përket avancimit të gjuhës shqipe. Pas protestës së djeshme, njëri nga krerët e grupacionit politik VLEN, Izet Mexhiti, e tha publikisht se provimi i jurisprudencës do të jepet në gjuhën shqipe. Ky është një premtim i madh dhe opinioni duhet ta mbajë përgjegjës në të ardhmen. Një politikan duhet të matet vetëm me nivelin e realizimit të premtimeve të tij. Ka disa kundërthënie në qëndrimet e këtij politikani shqiptar. Në të kaluarën e ka përshëndetur ligjin për gjuhët në Maqedoni. Tani thotë se ligji nuk i ka zgjidhur problemet, por prapë e përshëndet. Thelbësore është që opinioni së shpejti ta ketë të qartë: a do të përmirësohet apo përkeqësohet ky ligj? Cila është zgjidhja që propozon qeveria aktuale e Shkupit?

3.

Realiteti në Maqedoni është edhe ky: shqipja po hiqet nga tabelat e rrugëve nacionale. Ka përpjekje për ta hequr shqipen edhe nga vulat, ndonëse ligji për gjuhët, i cili ka hyrë në fuqi më 2019, e ka lejuar përdorimin e shqipes si gjuhë zyrtare në parlament, në qeveri, në gjykata, në ndërmarrje publike dhe në të gjitha komunat ku shqiptarët përbëjnë mbi 20 për qind të popullsisë.

Formulimi “20 pĂ«r qind” u bĂ« pĂ«r tĂ« shmangur pĂ«rmendjen e gjuhĂ«s shqipe – thua ti se gjuhĂ«s shqipe i paskĂ«sh rĂ«nĂ« zhuga dhe nuk qenkĂ«sh njĂ«ra nga gjuhĂ«t mĂ« tĂ« lashta europiane. Pse u pengon nacionalistĂ«ve maqedonas aq shumĂ« gjuha shqipe? Mund tĂ« bĂ«hen edhe pyetje tĂ« tjera: pse politikanĂ«t shqiptarĂ« e kanĂ« pranuar kĂ«tĂ« formulim? Pse çështja e provimit tĂ« jurisprudencĂ«s nuk Ă«shtĂ« zgjidhur deri mĂ« tani? Qeveria e tanishme dhe partnerĂ«t e saj shqiptarĂ« mund dhe duhet tĂ« kritikohen pĂ«r kĂ«tĂ« neglizhencĂ«, por, pĂ«r tĂ« qenĂ« korrekt, duhet nĂ«nvizuar se problemin me provimin e jurisprudencĂ«s nuk e ka zgjidhur as BDI-ja sa ishte nĂ« pushtet – dhe nuk ishte disa muaj apo disa vjet, por mbi dy dekada.

4.

Nëse qëllimi final i kësaj qeverie maqedonase është minimi i Marrëveshjes së Ohrit, atëherë ky vend mund të rrëshqasë drejt krizave më të thella. Në javët në vijim pritet që Gjykata Kushtetuese e Maqedonisë të marrë vendim lidhur me disa pjesë të ligjit për gjuhët. Tashmë ky pushtet ka hequr mekanizmin që siguronte kuota punësimi për shqiptarët në institucionet shtetërore. Pra, kryeministri maqedonas dhe partia e tij VMRO duket se nuk janë të vetëdijshëm sa janë vetëm shqiptarët që nuk e mohojnë identitetin maqedonas. Një bullgar mund të ketë problem me gjuhën maqedonase, duke e quajtur dialekt bullgar. Ka serbë që Maqedoninë e shohin vetëm si zgjatim të Serbisë, një provincë serbe deri në Ohër. Nuk ka politikan serioz shqiptar që mohon identitetin nacional të maqedonasve. (Tipat folklorikë ndër shqiptarë, të veshur me kostume patriotike, që hiqen si skifterë studiosh televizive, nuk kanë ndikim të përfillshëm në opinionin shqiptar, fatmirësisht).

5.

E keqja e kĂ«saj situate nĂ« MaqedoninĂ« e Veriut Ă«shtĂ« se moti gjeopolitik ka ndryshuar dhe as Bashkimi Europian, as SHBA-tĂ« nuk shqetĂ«sohen shumĂ«. Nuk ka protesta tĂ« qarqeve diplomatike kundĂ«r veprimeve tĂ« qeverisĂ« maqedonase. Nuk ka qortime. Nuk ka apele qĂ« t’i jepet fund kĂ«saj fushate. Mund tĂ« ketĂ« ndonjĂ« diplomat perĂ«ndimor nĂ« Shkup qĂ« privatisht thotĂ« se “studentĂ«t shqiptarĂ« kanĂ« tĂ« drejtĂ«â€, por publikisht dhe zĂ«shĂ«m ende nuk e ka bĂ«rĂ« askush kĂ«tĂ«. StudentĂ«t shqiptarĂ« bĂ«jnĂ« mirĂ« qĂ« protestojnĂ«, por ata duket se nuk janĂ« sa duhet tĂ« organizuar nĂ« njĂ« fushĂ« ku fitohet beteja: nĂ« shpalosjen e problemit nĂ« mediat ndĂ«rkombĂ«tare. Qindra-mijĂ«ra shqiptarĂ« nga Maqedonia qĂ« jetojnĂ« nĂ« diasporĂ«, pĂ«rkundĂ«r potencialit tĂ« madh ekonomik dhe intelektual, janĂ« tĂ« paorganizuar ose kanĂ« prioritete tĂ« tjera.

Qeveria në Shkup ndoshta mund ta ndryshojë kursin e gabuar vetëm me një reagim unik të shqiptarëve dhe me përkrahjen e Prishtinës dhe Tiranës. Por edhe në Maqedoni terreni është i ndarë: bajraktarët e Tiranës janë rreshtuar me një grup politik, bajraktarët e Prishtinës me grupin tjetër. Reagimi unik nuk duhet të nënkuptojë parulla folklorike. Shqiptarët janë dhe duhet të sillen si bashkëpronarë të shtetit maqedonas. Janë taksapagues. Maqedonia është anëtarësuar në NATO sidomos me përkrahjen e shqiptarëve. Edhe këto pak përparime që i ka bërë drejt BE-së janë meritë edhe e shqiptarëve.

6.

NĂ« gjithĂ« debatin e ngarkuar me emocione dhe nganjĂ«herĂ« edhe me retorikĂ« apokaliptike, po harrohen problemet evidente. Vendbanimet shqiptare nĂ« Maqedoni po boshatisen. Nataliteti, si gjithkund nĂ« Ballkan, po bie, e njĂ«kohĂ«sisht vendet nuk janĂ« sa duhet atraktive pĂ«r t’i mbajtur tĂ« rinjtĂ« nĂ« vend. Keqqeverisja shumĂ«vjeçare, korrupsioni dhe kriminaliteti po i prekin nĂ« palcĂ« shoqĂ«ritĂ«.

NĂ« njĂ« artikull tĂ« botuar vitin qĂ« shkoi nĂ« “Balkan Studies Foundation”, profesoresha e Universitetit tĂ« EuropĂ«s Juglindore nĂ« TetovĂ«, Merita Zulfiu Alili, shkruante: “Emigrimi nga Maqedonia e Veriut nuk Ă«shtĂ« njĂ« fenomen i ri, por pĂ«rmasat e tij tani janĂ« alarmante. Rreth 38 pĂ«r qind e popullsisĂ« ka emigruar globalisht, ku 18 pĂ«r qind Ă«shtĂ« drejtuar drejt vendeve tĂ« OECD-sĂ« (Organizata pĂ«r BashkĂ«punim dhe Zhvillim Ekonomik). Ky trend Ă«shtĂ« mĂ« i theksuar tek tĂ« rinjtĂ« dhe tĂ« arsimuarit: mbi 55 pĂ«r qind e studentĂ«ve dhe 38 pĂ«r qind e stafit universitar shprehin synimin pĂ«r t’u larguar. NjĂ« studim nga Fondacioni ‘Friedrich Ebert’ gjeti se 42.67 pĂ«r qind e tĂ« rinjve nĂ« MaqedoninĂ« e Veriut duan tĂ« shpĂ«rngulen jashtĂ« vendit. QĂ« nga viti 2012, popullsia nĂ« moshĂ« pune Ă«shtĂ« tkurrur pĂ«r 6 pĂ«r qind, me parashikime pĂ«r njĂ« rĂ«nie prej 15 pĂ«r qind deri nĂ« vitin 2050. Kjo ‘ikje e trurit’ Ă«shtĂ« veçanĂ«risht akute nĂ« sektorĂ« si shĂ«ndetĂ«sia, teknologjia e informacionit dhe arsimi, ku humbja e talentit po gĂ«rryen kapacitetin e vendit pĂ«r inovacion dhe ofrimin e shĂ«rbimeve publike”.

Sa u pĂ«rket shkaqeve, profesoresha Merita Zulfiu Alili thekson: “Migrimi i punĂ«torĂ«ve nga Maqedonia e Veriut nxitet kryesisht nga kufizimet ekonomike. Hulumtimet tregojnĂ« qartĂ« se pagat e ulĂ«ta, mungesa e sigurisĂ« dhe kushtet e kĂ«qija tĂ« punĂ«s i detyrojnĂ« njerĂ«zit tĂ« largohen nga shteti nĂ« vend qĂ« tĂ« hyjnĂ« nĂ« tregun lokal tĂ« punĂ«s. QĂ« nga fillimi i vitit 2025, paga mesatare mujore neto Ă«shtĂ« 43’050 denarĂ« (afĂ«rsisht 700 euro), ndĂ«rsa paga minimale u ngrit sĂ« fundmi, nĂ« mars tĂ« vitit 2025, nĂ« rreth 400 euro (24’379 denarĂ«). KĂ«to shifra mbeten dukshĂ«m mĂ« tĂ« ulĂ«ta se mesataret europiane, ku pagat pĂ«r orĂ« pune nĂ« MaqedoninĂ« e Veriut janĂ« afĂ«rsisht tetĂ« herĂ« mĂ« tĂ« ulĂ«ta se mesatarja europiane”. Me kĂ«tĂ« trend, ekziston rreziku qĂ« nĂ« Maqedoni tĂ« mbesin vetĂ«m politikanĂ«t dhe klientela e tyre.

7.

Ngjashëm dramatike është situata edhe në Shqipëri e Kosovë. Pas viteve të përparimit drejt BE-së, qeveria në Tiranë ka zgjedhur të dalë nga vija hekurudhore drejt Brukselit në binarë të ndryshkur ballkanikë. Disa procese gjyqësore, në dukje spektakulare, kundër korrupsionit nuk e ndryshojnë faktin se sistemi është gërryer dhe ka filluar të kalbet nga aferat korruptive. Nuk ka rezistencë të duhur shoqërore ndaj kësaj stërkeqjeje, por as shumë zëra kritikë brenda partisë në pushtet.

Kosova ka një vit e gjysmë që ka mbetur e ngërthyer në një paralizë politike si pasojë e polarizimit ekstrem mes partive politike, ambicieve të shfrenuara për pushtet dhe dashakeqësisë patologjike që po shtrihet edhe në shoqëri. Pa një qeveri stabile, Kosova rrezikon të humbë 800 milionë euro ndihma nga BE-ja. Përballë kësaj situate, valëvitja e flamujve dhe recitimi i poezive patriotike nuk do të zgjidhin asnjë problem.

Dy mafiozë, një kufomë dhe vëllai i Aleksandër Vuçiçit në Serbi

✇Java News
By: Enver Robelli
18 May 2026 at 15:41

Nga Enver Robelli

Takohen dy mafiozë në një restorant në Beograd, mikpritës është drejtori i policisë, pastaj dëgjohen të shtëna dhe shumë serbë pyesin: ku është kufoma?

Ky do tĂ« ishte njĂ« titull i mirĂ« pĂ«r pĂ«rshkrimin e njĂ« filmi mafioz. Por e vĂ«rteta Ă«shtĂ« se çfarĂ« paralajmĂ«rohet nĂ« titull, ka ndodhur me tĂ« vĂ«rtetĂ« – nĂ« Beograd. TĂ« shkojmĂ« radhazhi.

Senjaku është një lagje në qendër të Beogradit. Aty ndodhen ambasada, rezidenca diplomatike dhe vila luksoze. Senjaku konsiderohet një nga pjesët më të pasura të Beogradit. Aty rrinë të pasurit, të bukurit, por edhe të shëmtuarit (me ndikim) dhe nganjëherë edhe mafiozët.

NĂ« Senjak, nĂ« rrugĂ«n Istarska 27, gjendet “Restoran 27”, pronarĂ«t e tĂ« cilit kĂ«shtu e lavdĂ«rojnĂ« lokalin e tyre: “‘Restoran 27’ Ă«shtĂ« njĂ« restorant papĂ«rmirĂ«sueshĂ«m i dashuruar pas mysafirĂ«ve; ne jemi kĂ«tu kur ju duhet qĂ« gjithçka tĂ« jetĂ« e pĂ«rkryer”. Me 16 nga 20 pikĂ« nĂ« udhĂ«rrĂ«fyesin gastronomik “Gault & Millau”, ky lokal renditet ndĂ«r mĂ« tĂ« mirĂ«t nĂ« kryeqytetin e SerbisĂ«.

TĂ« martĂ«n e kaluar nĂ« kĂ«tĂ« lokal u takuan dy kryemafiozĂ« kundĂ«rshtarĂ«. Ata erdhĂ«n me ftesĂ« tĂ« shefit tĂ« policisĂ« sĂ« Beogradit, Veselin Miliq. QĂ«llimi i Miliqit ishte qĂ« t’i pajtonte kryemafiozĂ«t. Dhe ku ka vend mĂ« tĂ« mirĂ« se “Restoran 27”, ushqimi i mirĂ«, atmosfera e mirĂ«, muzika e mirĂ«, emri i rrugĂ«s – Istarska 27 – ngjall nostalgji pĂ«r detin, ndonĂ«se gadishulli i IstrĂ«s Ă«shtĂ« larg, nĂ« Kroaci, nĂ« kufi me ItalinĂ«.

Pajtimi i synuar nuk u arrit. Pak pas takimit mafiozët Aleksandar Neshoviq dhe Sasha Vukotiq nisën të fjaloseshin ashpër.

Në përleshje e sipër Vukotiq dhe një vrasës tjetër dyshohet se ia shkrepën dy plumba Neshoviqit. Krejt kjo në prani të shefit të policisë së Beogradit, Veselin Miliq.

Tash rrëfimi bëhet edhe më interesat. Veselin Miliq ka qenë këshilltar i presidentit Aleksandar Vuçiq.

Para 5 viteve Miliq është dekoruar nga Vuçiqi. Ata që marrin dekorata supozohet se i marrin për shkak të meritave e sukseseve të arritura në punën e tyre.

A u nderua Miliqi pĂ«r shkak tĂ« shĂ«rbimeve ndaj mafias? Nuk dihet. Por Vuçiqi tha: “Kjo nuk do tĂ« jetĂ« mĂ« e mundshme”. QĂ« i bie: ka qenĂ« e mundshme qĂ« policĂ«t tĂ« punojnĂ« pĂ«r mafian. Titullin mĂ« interesant e botoi gazeta pĂ«rherĂ« proqeveritare “Politika”: NarkodilerĂ«t nuk do tĂ« lejohen mĂ« tĂ« bartin karta identifikimi tĂ« shĂ«rbimit sekret. A domethĂ«nĂ« kjo se deri mĂ« tani njĂ« gjĂ« e tillĂ« ka qenĂ« e mundur? Me gjasĂ« po.

TĂ« kthehemi te “Restoran 27”. Pas vrasjes sĂ« mafiozit Aleksandar Neshoviq, shefi i policisĂ« sĂ« Beogradit Veselin Miliq nuk alarmoi patrulla tĂ« policisĂ« pĂ«r tĂ« afruar ndihmĂ« nĂ« kapjen e vrasĂ«sve, por, sipas mediave serbe, bashkĂ« me dy truproje mori pjesĂ« nĂ« zhdukjen e kufomĂ«s. Vuçiq e ka konfirmuar kĂ«tĂ«. MegjithatĂ«, regjimi i tij thotĂ« se policia ka reaguar nĂ« mĂ«nyrĂ« profesionale.

Deri më tani janë arrestuar 10 persona, mes tyre edhe shefi i policisë së Beogradit Veselin Miliq. Shumë serbë pyesin: ku është kufoma e Aleksandar Neshoviqit? Policia ka nisur kërkimin. Vetura me të cilën është transportuar kufoma është gjetur: me gjurmë gjaku dhe dhjetëra dorëza kirurgjike.

Gazeta “Danas” shkruan se Neshoviq mund tĂ« jetĂ« spĂ«rkatur me benzinĂ« dhe djegur afĂ«r autostradĂ«s nĂ« perĂ«ndim tĂ« Beogradit. NjĂ« analist serb tha nĂ« televizionin N1: “Kjo as nĂ« Kolumbi nuk bĂ«n vaki”. NjĂ« mafioz tjetĂ«r tha se restoranti ku ndodhi vrasje Ă«shtĂ« pronĂ« e Andrej Vuçiqit, vĂ«llait tĂ« presidentit Vuçiq. Ky i fundit tha se kjo nuk Ă«shtĂ« e vĂ«rtetĂ«.

Tragjeditë me alkool në timon dhe një zgjidhje pa pranga e mallkime si hakmarrje

✇Java News
By: Lorenc Vangjeli
18 May 2026 at 13:50

Nga Lorenc Vangjeli

Në harkun e dy javëve, në të njëjtin vend, për të njëjtat arsye e me të njëjtat mjete, u ripërsërit në mënyrë ngjethëse e njëjta skenë kriminale. Herën e parë me dy të mitur si viktima të vrarë barbarisht nga një shofer i dehur dhe herën e dytë, me një tjetër shofer të dehur që desh vrau po me makinë disa punonjës policie. Në të dy rastet protagonistët përfunduan në pranga. Ajo që i bën shumë të ngjashme këto krime, është mënyra e reagimin ndaj tyre. Mallkimi i një shoqërie të frustruar dhe që ndjehet e pambrojtur dhe marrja me pasojën dhe jo shkakun nga politika. Asaj politike, që duke ju bashkuar korit të mallkimeve, gjykon sipas një tipologjie të ngulitur se ndëshkimi dhe ashpërsimi i masave ndëshkimore janë zgjidhja e problemit. Pa kujtuar e kuptuar se krijohet në këtë mënyrë një reaksion zinxhir i kriminalizimit të shoqërisë. Parimi lindor, vodhe, priji një dorë, nuk arrin të ndreqësh, lidhe me pranga, është tashmë prej më shumë se tre dekada një kostum i vjetër që nuk vlen më. Burgu si përgjigje për cdo hall të ditës, është vetëm zgjidhje emergjente, e castit, ekstreme dhe njëkohësisht edhe e papërshtatshme dhe jo përfundimtare. Reagimi i politikës në rastin e aksidenteve me shoferë të dehur është një ngjyrësh: ashpërsim i legjislacionit dhe tundja e gogolit të burgut.

Me fatin e atij që mbërrin i fundit, Shqipëria jo vetëm nuk ka takat të bëjë shpikje të reja, por fatkeqësisht nuk ka as vullnetin të mësojë. Qoftë dhe me një kërkim tyë thjeshtë dembelësh në ChatGPT. Një problem i tillë më shumë se arrogancën e prangave, në 2026-ën ka zgjidhje paraprake shumë më të thjeshta. Duke thirrur në apel teknologjinë. E cila mund të përdoret edhe në një vend të varfër si Shqipëria, pa ndonjë kosto shtesë dhe pa efekte anësore. Eshtë më mirë të dish sesa të kesh! Dhe po të dinin, ligjvënësit shqiptarë mund të kuptonin se me disa ndryshime të thjeshta ligjore, mund të bëhet e detyrueshme që në makinat që janë burim i shtuar risku, mund të instalohet, në servise të certifikuar, një sensor i thjeshtë.

Renis Bodinaku, njĂ« koleksionist i çmendur mencurisht i makinave retro dhe mjeshtĂ«r i mekanikĂ«s, mund t’i shpjegonte falas trupĂ«s sĂ« deputetĂ«ve se ai sensor elektronik nuk e lejon makinĂ«n tĂ« ndizet nĂ«se drejtuesi i saj ka njĂ« nivel tĂ« caktuar alkooli nĂ« gjak. ShoferĂ« autobuzĂ«sh apo taksish, kamionĂ«sh tĂ« rĂ«ndĂ«, furgonĂ«sh furnizimi, ambulancash apo dhe mjete tĂ« policisĂ« e tĂ« tjerĂ«, mund tĂ« jenĂ« tĂ« parĂ«t qĂ« tĂ« jenĂ« subjekt i kĂ«saj metode. Pas tyre mund tĂ« jetĂ« detyrim i drejtuesve tĂ« identifikuar qoftĂ« dhe njĂ«herĂ« si pĂ«rdorues tĂ« alkoolit nĂ« timon. HerĂ«n e parĂ« hiqet patenta dhe ajo mund tĂ« rijepet mbas njĂ« periudhe tĂ« caktuar dhe vetĂ«m nĂ«se nĂ« mjet vendoset sensori antialkool.

Kostoja e sensorit shkon nga vetĂ«m disa mijĂ«ra lekĂ« prodhim kinez, deri nĂ« qindra euro prodhim evropian e amerikan. AsgjĂ« nĂ« krahasim me dramat dhe tragjeditĂ« rrugore tĂ« shkaktuara nga dashnorĂ«t e alkoolit apo dhe jetĂ«t e shkatĂ«rruara tĂ« fajtorĂ«ve nĂ« qeli. Pastaj dora – dorĂ«s kjo mund tĂ« shtrihet tek mjetet e tjera. Mbas kĂ«tij momenti fillestar, pakkush do tĂ« tentonte tĂ« hipte nĂ« makinĂ« me disa gota nĂ« stomak sepse do t’i mbetej vetĂ«m tĂ« flinte nĂ« timon. Dhe mbi tĂ« gjitha, do tĂ« kuptonte se do ta paguante nga xhepi edhe kosto tĂ« tjera vec gjobĂ«s.

Vite mĂ« parĂ«, me “PolicinĂ« qĂ« duam!”, tĂ« premtet e tĂ« shtunat nĂ« mbrĂ«mje ishin bĂ«rĂ« makthi i frekuentuesve tĂ« jetĂ«s sĂ« natĂ«s. Patrullat e policisĂ« ndodheshin kudo nĂ« afĂ«rsi tĂ« klubeve tĂ« natĂ«s dhe qelitĂ« mbusheshin me ashikĂ« tĂ« alkoolit. Me kalimin e kohĂ«s, si çdo gjĂ« qĂ« bĂ«het si aksion dhe reaksion, edhe reaksioni, edhe aksioni u harruan, por problemi mbeti! Pas kanĂ« mbetur vetĂ«m statistikat e djeshme dhe kujtesa e shkurtĂ«r pĂ«r tragjeditĂ« e sotme. Kur shumĂ«kush, pas solidaritetit tĂ« çastit me viktimat, kujtohet pĂ«r tragjeditĂ« e rrugĂ«ve vetĂ«m kur ato rindodhin sĂ«rish nĂ« njĂ« vend qĂ« Ă«shtĂ« mallkuar tĂ« mallkojĂ« pasojat, por si rregull nuk di apo edhe refuzon tĂ« luftojĂ« shkaqet!

Republika pa një ditë republike

✇Java News
By: Thoma Gëllçi
16 May 2026 at 09:18

Nga Thoma Gëllçi

E theksoj që në fillim se ky shkrim nuk ka të bëjë me Ditën e Republikës. Ne kemi mësuar nga historia se më 11 janar 1946, Shqipëria u shpall zyrtarisht republikë. Por ajo që kemi mësuar në librat e historisë nuk ekziston më në kujtesën publike. Nuk festohet. Nuk përkujtohet. Nuk ka ceremoni shtetërore, nuk ka reflektim kombëtar, nuk ka asnjë ndjesi se aty filloi forma politike në të cilën jetojmë edhe sot.

PavarĂ«sisht se sistemi komunist ra dhe kemi ndryshuar disa kushtetuta gjatĂ« kĂ«saj kohe, ShqipĂ«ria mbeti po ajo republikĂ«. Nuk kemi njĂ« datĂ« tĂ« dytĂ« themelimi. Nuk kemi njĂ« “republikĂ« tĂ« re”. Nuk kemi njĂ« moment historik ku shqiptarĂ«t tĂ« jenĂ« mbledhur e tĂ« kenĂ« vendosur solemnisht parimet mbi tĂ« cilat ndĂ«rtohet shteti modern shqiptar.

11 janari kujtohet zakonisht vetëm si dita kur komunistët vulosën pushtetin e tyre. Dhe me të drejtë, sepse republika shqiptare lindi nën hijen e një sistemi totalitar. Por ky shkrim nuk e ka objekt këtë moment historik. Problemi është se Shqipëria nuk arriti kurrë ta çlirojë republikën nga ajo lindje politike. Tridhjetë e ca vite tranzicion kanë treguar se nuk kemi një kulturë republikane që të ishte më e fortë se regjimet dhe partitë.

Prandaj sot jetojmë në një shtet që quhet republikë, por që rrallëherë funksionon si e tillë.

Republika nuk Ă«shtĂ« vetĂ«m njĂ« formĂ« juridike. Nuk mjafton tĂ« heqĂ«sh mbretin apo tĂ« shkruash nĂ« kushtetutĂ« “Republika e ShqipĂ«risĂ«â€. Republika Ă«shtĂ« njĂ« filozofi e organizimit tĂ« pushtetit. ËshtĂ« ideja qĂ« askush nuk Ă«shtĂ« mbi ligjin. QĂ« pushtetet kontrollojnĂ« njĂ«ri-tjetrin. QĂ« institucionet nuk ndĂ«rtohen pĂ«r t’i shĂ«rbyer liderit tĂ« radhĂ«s, por qytetarit.

NĂ« ShqipĂ«ri ndodhi e kundĂ«rta. Ne morĂ«m fjalĂ«n “republikĂ«â€ (vetĂ«m fjalĂ«n, as datĂ«n e krijimit jo), por nuk ndĂ«rtuam dot kulturĂ«n e saj.

Në vend të një modeli organik, krijuam një shtet të improvizuar me pjesë të marra nga çdo cep i botës. Ca ligje nga francezët, ca kode nga italianët, ca procedura nga gjermanët, ca institucione nga amerikanët, ca zakone administrative nga lindja komuniste dhe ca refleks oriental të bindjes ndaj njeriut të fortë.

Kemi parlament si anglezĂ«t, por me disiplinĂ« partie qĂ« do ta kishte zili edhe Byroja Politike. Kemi institucione “tĂ« pavarura” si nĂ« PerĂ«ndim, por me kulturĂ« besnikĂ«rie personale ndaj pushtetit. Kemi retorikĂ« kushtetuese moderne dhe praktikĂ« politike feudale. PĂ«rziejmĂ« demokracitĂ« monarkike evropiane me mĂ«nyrĂ«n e sundimit tĂ« oborreve orientale dhe nĂ« fund prodhojmĂ« njĂ« sistem qĂ« nuk ngjan plotĂ«sisht me asgjĂ«.

Republika shqiptare është bërë një konstruksion i çuditshëm ku ligjet nuk ndërtojnë rend, por shtohen mbi njëra-tjetrën si kate pa projekt. Njëlloj si Kushtetuta e Shqipërisë, që ndryshohet sa herë që shtrëngojnë duart Rama me Berishën, apo kur ndonjë ambasador kërkon ndonjë reformë sui generis nga shqiptarët.

Dhe sa herë sistemi hyn në krizë, përgjigjja jonë nuk është forcimi i institucioneve ekzistuese, por shpikja e institucioneve të reja duke ndryshuar kushtetutën.

Çdo krizĂ« prodhon njĂ« strukturĂ« tĂ« re, njĂ« komision tĂ« ri, njĂ« agjenci tĂ« re, njĂ« mekanizĂ«m tĂ« ri “tĂ« posaçëm”. ËshtĂ« bĂ«rĂ« Kushtetuta me aq amendamente dhe arnime sa qĂ« nuk do ta njihte as krijuesi. I ka mbetur pa ndryshuar vetĂ«m fjala RepublikĂ«.

Ne, në vend që të korrigjojmë shtetin, shtojmë shtetin mbi shtet.

Lexova sot njĂ« shkrim nga Ylli Manjani pĂ«r njĂ« temĂ« tĂ« cilĂ«n ai e ka ngritur shpesh si shqetĂ«sim: mania shqiptare pĂ«r t’i vendosur “mballoma” kushtetutĂ«s. Sa herĂ« qĂ« sistemi nuk funksionon, ne nuk analizojmĂ« pse dĂ«shtojnĂ« institucionet ekzistuese; ne krijojmĂ« institucione paralele. Dhe kĂ«shtu republika shqiptare ka nisur tĂ« ngjajĂ« jo me njĂ« arkitekturĂ« logjike pushtetesh, por me njĂ« ndĂ«rtesĂ« tĂ« vjetĂ«r ku çdo qeveri shton njĂ« dhomĂ« sipas nevojĂ«s sĂ« momentit.

Krijojmë organe të posaçme, struktura speciale, mekanizma të jashtëzakonshëm, kompetenca hibride, institucione që nuk kontrollojnë njëri-tjetrin sipas frymës klasike republikane, por mbivendosen mbi njëri-tjetrin në mënyrë konfuze.

Por në Shqipëri kemi krijuar një sistem ku pushtetet jo vetëm ndërhyjnë tek njëri-tjetri, por shpesh krijojnë zona gri ku askush nuk mban përgjegjësi të plotë. Institucionet e reja lindin me kompetenca të gjera, me mbështetje ndërkombëtare, me status moral superior ndaj institucioneve të tjera, dhe gradualisht krijohet ideja se republika nuk funksionon më përmes ekuilibrit, por përmes përjashtimeve.

Çdo gjĂ« bĂ«het “speciale”. Prokurori speciale. Gjykata speciale. Struktura speciale. Ligje speciale. Kompetenca speciale.

Por republika nuk mbahet nga institucione heroike dhe as nga “heronjtĂ« e fĂ«mijĂ«ve tĂ« Kimit”. Republika mbahet nga institucione normale qĂ« funksionojnĂ« normalisht.

Në Shqipëri ne kemi humbur besimin tek normaliteti. Kemi bindjen se çdo problem zgjidhet vetëm me një mekanizëm të jashtëzakonshëm. Dhe kështu kemi ndërtuar një shtet ku askush nuk është plotësisht sovran në kompetencën e vet, por të gjithë mbivendosen mbi njëri-tjetrin.

Parlamenti kontrollon qeverinĂ« nĂ« teori, por shumica parlamentare kontrollon parlamentin. Institucionet e pavarura kontrollohen nga interesat politike qĂ« i emĂ«rojnĂ«. DrejtĂ«sia kĂ«rkon pavarĂ«si, por njĂ«kohĂ«sisht kerkon qe te jete ”patjeter e posacme” jashte sistemit te Republikes por si dicka ekstra ligjore.

Ai nuk di më kush mban përgjegjësi. Nuk di kush vendos realisht. Nuk di kush kontrollon kë. Nuk di kush përgjigjet për dështimet. Dhe kur qytetari nuk arrin të kuptojë arkitekturën e shtetit të vet, republika fillon të largohet nga qytetari dhe të kthehet në pronë të kastës politike dhe juridike.

Kjo është arsyeja pse shqiptarët kanë një marrëdhënie të ftohtë me shtetin. Ata nuk e ndjejnë republikën si krijim të tyre. E shohin si një mekanizëm të largët, të paqartë dhe shpesh armiqësor. E shohin si krijim të një pushteti armiqësor.

Në republikat e konsoliduara ekziston një kulturë institucionale që i mbijeton qeverive. Në Shqipëri institucionet ndryshojnë frymë sa herë ndryshon pushteti. Administrata nuk i bindet shtetit, por partisë. Ligji interpretohet sipas interesit politik të ditës. Dhe çdo shumicë sillet jo si administratore e përkohshme e republikës, por si pronare e saj.

Kjo trashĂ«gimi nuk Ă«shtĂ« vetĂ«m komuniste. ËshtĂ« mĂ« e thellĂ«. ShqipĂ«ria historikisht ka pasur vĂ«shtirĂ«si tĂ« ndĂ«rtojĂ« institucione impersonale. Pushteti gjithmonĂ« Ă«shtĂ« lidhur me individin, me kryetarin, me figurĂ«n dominuese. Edhe sot politika shqiptare funksionon mĂ« shumĂ« mbi besnikĂ«rinĂ« personale sesa mbi filozofinĂ« institucionale.

Prandaj ne kemi liderë më të fortë se partitë, parti më të forta se shteti dhe shtet më të dobët se pushteti. Dhe ne që kemi kritika për këtë model qeverisjeje, ia kërkojmë këto ndryshime pikërisht njerëzve që e kanë në dorë dhe që u intereson gjendja që është, apo e kundërta e asaj që duhet. Sepse republika e vërtetë ua heq të drejtën që të qeverisin si deri më tani, pa kontroll. Dhe ndryshimet që mendojnë të bëjnë synojnë të kundërtën e asaj që kërkon republika: synojnë një përfaqësim sa më të ngushtë popullor, ngushtimin e pushtetit në vetëm dy duar dhe kthimin e zgjedhjeve në një formalitet katërvjeçar.

Në këtë kuptim, republika shqiptare vazhdon të mbetet një projekt i papërfunduar dhe është tërësisht i kotë diskutimi historik mbi datën e krijimit të republikës.

Si të mësojmë në erën e inteligjencës artificiale?

✇Java News
By: PĂ«llumb Karameta
15 May 2026 at 19:56

Nga Prof.Asc.Dr.PĂ«llumb Karameta

Ka një ndryshim që po ndodh në heshtje. Nuk shpallet si revolucion dhe nuk hyn në jetën tonë me zhurmë. Ai përhapet ngadalë në mënyrën si shkruajmë, si komunikojmë, si mësojmë dhe, ndoshta më thellë se kaq, në mënyrën si mendojmë.

Për një kohë shumë të gjatë, njeriu ka jetuar me një rend të natyrshëm: fillimisht vinte mendimi, pastaj fjala. Për të thënë diçka duhej ta ndërtoje më parë në mendje. Mendimi ishte kërkim, dyshim, provë, lidhje idesh në një strukturë kuptimore. Fjala ishte fundi i një procesi të brendshëm. Një fjali e qartë ishte shenjë e një mendimi të ndërtuar.

Sot, për herë të parë në historinë njerëzore, kjo renditje po ndryshon. Fjala mund të vijë përpara mendimit. Inteligjenca artificiale mund të prodhojë në pak sekonda ese, analiza, argumente, formula dhe shpjegime me një saktësi që deri dje do të kërkonte orë të tëra pune mendore. Kjo është një nga arritjet më të mëdha teknologjike të kohës sonë. Por bashkë me të po lind edhe një pyetje shumë më e thellë se vetë teknologjia: A po zhvillohet mendimi, apo po zëvendësohet gradualisht nga forma e paraqitjes së tij?

Në pamje të parë, gjithçka duket si përparim i pastër. Përgjigjet janë më të shpejta. Tekstet më të rregullta. Shpjegimet më të qarta. Prezantimet më bindëse. Një mesazh shkruhet më lehtë. Një koment tingëllon më i menduar se sa është. Një shpjegim duket i plotë pa kaluar domosdoshmërisht përmes reflektimit. Por pas kësaj lehtësie të re, po ndodh diçka më e heshtur: procesi i ndërtimit të mendimit po fillon të anashkalohet. Dikur, një fjali e mirë ishte shenjë e një mendimi të ndërtuar. Sot, një fjali e mirë mund të merret e gatshme. Dhe ky është një ndryshim shumë më i madh sesa duket.

Sepse kuptimi nuk Ă«shtĂ« vetĂ« fjalia qĂ« komunikojmĂ«. Nuk Ă«shtĂ« korrektĂ«sia formale dhe as rrjedhshmĂ«ria e gjuhĂ«s qĂ« pĂ«rdorim. Kuptimi Ă«shtĂ« rruga qĂ« çon te fjalia. ËshtĂ« procesi i brendshĂ«m ku mendja organizon marrĂ«dhĂ«niet ndĂ«rmjet ideve, teston lidhjet, korrigjon gabimet dhe ndĂ«rton struktura qĂ« e bĂ«jnĂ« na mundĂ«sojmĂ« tĂ« kuptojmĂ« botĂ«n. Ky proces kĂ«rkon kohĂ«. KĂ«rkon pĂ«rpjekje. PĂ«rfshin pasigurinĂ«. Dhe pikĂ«risht kĂ«to elemente e bĂ«jnĂ« tĂ« pazĂ«vendĂ«sueshĂ«m. Sepse nĂ« kĂ«tĂ« proces ndĂ«rtohen lidhjet qĂ« e bĂ«jnĂ« mendimin tĂ« qĂ«ndrueshĂ«m dhe tĂ« pĂ«rdorshĂ«m nĂ« situata tĂ« reja.

Kur përgjigjja merret e gatshme, kjo rrugë mund të shmanget. Dhe kur shmanget vazhdimisht, mendimi fillon të ndryshojë funksion. Ai mbetet në nivelin e përdorimit të formës, jo të ndërtimit të përmbajtjes. Kjo krijon një dukuri të re: iluzionin e kuptimit. Një tekst mund të duket i përsosur, pa qenë rezultat i reflektimit të thellë. Një argument mund të tingëllojë bindës, pa kaluar përmes përpjekjes për ta kuptuar atë. Një përgjigje mund të jetë e saktë, pa qenë realisht e ndërtuar në mendjen e atij që e përdor.

Kjo ndihet sidomos nĂ« arsim. Sot, njĂ« nxĂ«nĂ«s ose student mund tĂ« japĂ« njĂ« pĂ«rgjigje tĂ« plotĂ«, tĂ« rregullt dhe tĂ« saktĂ«. Gjithçka duket nĂ« vendin e vet. Por nĂ«se ai nuk arrin ta pĂ«rdorĂ« kĂ«tĂ« pĂ«rgjigje pĂ«r tĂ« analizuar njĂ« situatĂ« tĂ« re, pĂ«r tĂ« shpjeguar njĂ« dukuri qĂ« nuk e ka parĂ« mĂ« parĂ« apo pĂ«r tĂ« krijuar lidhje tĂ« reja ndĂ«rmjet ideve, atĂ«herĂ« diçka mungon. Dhe ajo qĂ« mungon nuk Ă«shtĂ« fjala. ËshtĂ« mendimi.

Këtu qëndron dallimi ndërmjet marrjes së menjëhershme të përgjigjes dhe ndërtimit të kuptimit. E para lidhet me aksesin, e dyta me procesin. E para është e menjëhershme, e dyta kërkon kohë. Pikërisht për këtë arsye, ndërtimi i mendimit mbetet baza më e qëndrueshme e të kuptuarit. Zhvillimet teknologjike po e thellojnë edhe më shumë këtë ndryshim. Inteligjenca artificiale nuk ndalet më vetëm te gjuha. Ajo po hyn në mënyrën si perceptojmë botën. Informacioni nuk kërkohet gjithmonë; ai shfaqet. Sugjerimet nuk kërkohen; ato ofrohen. Përgjigjja fillon të ecë përpara pyetjes.

Dhe pikĂ«risht kĂ«tu qĂ«ndron rreziku mĂ« i madh. Jo se teknologjia gabon. PĂ«rkundrazi, ajo funksionon shumĂ« mirĂ«. Jep pĂ«rgjigje tĂ« sakta, orientime tĂ« dobishme dhe pĂ«rmirĂ«son performancĂ«n. Por kur lidhjet ndĂ«rmjet ideve ofrohen vazhdimisht tĂ« gatshme, mendja nuk detyrohet mĂ« t’i ndĂ«rtojĂ« ato me tĂ« njĂ«jtĂ«n pĂ«rpjekje. Nga kĂ«rkimi kalojmĂ« te pranimi. Nga ndĂ«rtimi kalojmĂ« te pĂ«rdorimi i gatshĂ«m. NĂ« kĂ«tĂ« zhvendosje, mendimi fillon tĂ« humbasĂ« funksionin e tij ndĂ«rtues. Njeriu mund tĂ« fillojĂ« tĂ« pĂ«rdorĂ« ide qĂ« nuk i ka ndĂ«rtuar pĂ«rmes mendjes sĂ« tij. Mund t’i artikulojĂ« bukur, por jo domosdoshmĂ«risht t’i zotĂ«rojĂ«. Mendimi bĂ«het mĂ« i shpejtĂ«, por mĂ« i cekĂ«t; mĂ« elegant nĂ« formĂ«, por mĂ« i dobĂ«t nĂ« strukturĂ«.

Në epokën e inteligjencës artificiale, edhe roli i mësuesit merr një rëndësi të re. Për herë të parë, mësuesi nuk përballet vetëm me mungesën e informacionit, por me teprinë e përgjigjeve të gatshme. Kjo kërkon një rol të ri profesional. Mësuesi nuk mund të mbetet vetëm transmetues informacioni. Ai duhet të bëhet organizues dhe ndihmës i nxenesit që ky të mendojë fillimisht. Inteligjenca artificiale mund të jetë ndihmë e jashtëzakonshme në arsim. Ajo mund ta ndihmojë mësuesin të reflektojë mbi strategjitë didaktike, të analizojë metoda, të përmirësojë planifikimin dhe të krijojë situata më të pasura nxënieje. Mund ta ndihmojë nxënësin të krahasojë shpjegime, të kontrollojë arsyetimin dhe të riformulojë mendimin e vet. Dhe kjo vlerë krijohet vetëm kur teknologjia përdoret për ta mbështetur mendimin, jo për ta zëvendësuar atë.

Sepse problemi nuk është te mjetet. Problemi është te rendi në të cilin ato përdoren. Kur mendimi mbetet baza, gjuha mjeti dhe teknologjia ndihma, inteligjenca artificiale mund ta forcojë të kuptuarit njerëzor. Kur ky rend përmbyset, teknologjia fillon ta zëvendësojë procesin që e bën mendimin të fortë për ndërtimin e lidhjeve, testimin e ideve dhe përballjen me pasigurinë.

Ndoshta, kjo është dhe sfida më e madhe e kohës sonë. Jo thjesht të përdorim teknologjinë, por të ruajmë dhe përsosim aftësinë për të ndërtuar kuptime. Sepse në një botë ku gjithçka mund të thuhet bukur, detyra më e rëndësishme mbetet ende shumë njerëzore: të mos harrojmë si të mendojmë dhe si të kuptojmë.

Nëse Sokol Stojani do të ishte ende prokuror


✇Java News
By: Lorenc Vangjeli
15 May 2026 at 16:47

Nga Lorenc Vangjeli

NjĂ« audio vetĂ«m pak sekonda tmerroi gjithĂ« dynjanĂ«. Kryetarja Mirela Bogdani dhe Sokol Stojani, antar i KĂ«shillit tĂ« LartĂ« tĂ« ProkurorisĂ«, u pĂ«rfshinĂ« nĂ« njĂ« dialog tĂ« nxehtĂ«. “Jam e cmendur unĂ«?”. “Po moj, po! Je e cmendur!”. Tonet ishin pĂ«rvĂ«luese dhe kundĂ«rshtia maksimale. Publiku dhe fatkeqĂ«sisht, edhe njĂ« pjesĂ« e medias, nĂ« momentet e para, vunĂ« re vetĂ«m natyrĂ«n e pazakontĂ« tĂ« debatit, por pa u thelluar nĂ« thelbin e tij dhe nĂ« arsyen se pse ai ndodhi. NjĂ« profesionist nuk ka gjasa tĂ« gjykojĂ« formĂ«n duke shmangur thelbin. NjĂ« prokuror do tĂ« gjykonte krejtĂ«sisht ndryshe. Me indicie nga media, njĂ« prokuror do tĂ« niste direkt njĂ« cĂ«shtje penale pĂ«r tĂ« parĂ« se cfarĂ« kishte ndodhur vĂ«rtet. Jo pĂ«r motive etik, por pĂ«r dyshime serioze tĂ« ekzistencĂ«s sĂ« njĂ« vepre penale. CfarĂ« kishte ndodhur nĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ«? NĂ« fillim tĂ« muajit tĂ« shkuar, ekzaktĂ«sisht nĂ« datĂ«n 2 prill, KLP merr vendim pĂ«r hapjen e vakancave nĂ« prokuroritĂ« e shkallĂ«s sĂ« parĂ« dhe pĂ«r moshapjen e tyre nĂ« prokuroritĂ« e apelit. Ky vendim u shpall dhe hyri nĂ« fuqi. Mbas kĂ«tij momenti, Kryetarja e KLP-sĂ« nuk ka asnjĂ« kompetencĂ« pĂ«r ta bllokuar, tĂ«rhequr apo mĂ« keq akoma, pĂ«r tĂ« ndryshuar atĂ« vendim kolegjial. Ligji nuk i jep tagĂ«r kryetarit tĂ« KLP-sĂ« pĂ«r tĂ« bĂ«rĂ« cilindo nga kĂ«to veprime. Cdo ndryshim i mundshĂ«m i vendimit tĂ« kĂ«tij organi kolegjial, kĂ«rkon gjithashtu njĂ« procedurĂ« tĂ« qartĂ« ligjore: bĂ«het propozim nĂ« komision, komisioni e referon atĂ« nĂ« mbledhjen plenare dhe vetĂ«m atĂ«herĂ« KLP do tĂ« mund tĂ« rivotonte. Udha tjetĂ«r, bllokimi informal, fillimisht me mospublikim dhe mĂ« pas edhe mĂ« moszbatim, duket edhe sĂ« largmi, se Ă«shtĂ« njĂ« shkelje e qartĂ« proceduriale.

Prokurori qĂ« do tĂ« dĂ«gjonte tĂ« gjithĂ« audion dhe do tĂ« lexonte proces-verbalin e mbledhjes, do tĂ« vinte re se shpjegimet e dhĂ«na nga kryetarja Bogdani, se vendimi i kontesuar nuk ishte marrĂ« me shumicĂ« absolute, rrĂ«zohet nga vetĂ« precedentĂ«t e mĂ«parshĂ«m tĂ« KLP-sĂ«. PrecedentĂ« qĂ« nisin qĂ« nga zgjedhja e kryetarit tĂ« dikurshĂ«m tĂ« SPAK Altin Dumani e deri tek zgjedhja e drejtuesit aktual tĂ« SPAK, Klodian Braho. KLP ka marrĂ« vendime me shumicĂ« relative sa herĂ« ka pasur tre apo mĂ« shumĂ« propozime konkuruese nĂ« tryezĂ«, qĂ« nga cĂ«shtje me karakter marrje masash disiplinore pĂ«r prokurorĂ«, nĂ« vendime pĂ«r karierĂ«n e tyre apo dhe nĂ« vlerĂ«simet periodike tĂ« punĂ«s sĂ« tyre. Madje edhe vendimi fillestar i 2 prillit u shpall si i tillĂ«, madje edhe nga kryearja e KLP-sĂ«, pikĂ«risht mbi bazĂ«n e kĂ«saj logjike. KundĂ«rshtia mes dy antarĂ«ve tĂ« KLP-sĂ« dhe tonet e nxehta, erdhĂ«n nga “risia” befasuese e mbledhjes pasardhĂ«se.

Dhe këtu, cfarë duket thjesht si sherr e kundërshti kolegësh, merr përmasa befasuese. Në këtë pikë, cilido prokuror i republikës, ka jo vetëm hapësirën ligjore, por edhe detyrimin për të ndërhyrë. Duke regjistruar ceshtjen mbasi të konstatojë se pse nuk është publikuar për 24 orë vendimi kolegjial i KLP-së. Dhe më pas edhe të hetojë për të zbuluar shkaqet dhe arsyet se pse një gjë e tillë nuk ka ndodhur. Vetëm një hetim i tillë do të sqaronte dyshimet dhe arsyet se nëse kjo gjë ka ndodhur për rastësi, si një harresë administrative, nëse ka pasur tentativa për fallsifikim apo dhe më keq akoma, nëse është tentuar shpërdorimi i detyrës nëpërmjet mosplotësimit të rregullt të saj. Në rastin më të mirë, hetimi do të zbulonte mungesë të theksuar profesionalizmi. Mund të ndodhë që ky hetim i supozuar të dalë në konkluzionin se përvec vonesës, pasoja juridike nuk ka ndodhur. Gjysma e të keqes ishte që formalisht vendimi hyri në fuqi, ashtu sic ishte vendosur me vullnetin e votës së shumicës së KLP-së. Por pavarësisht hetimit, shija e keqe e debatit dhe prova se edhe në institucione kaq të rëndësishme të drejtësisë ndodhin cmenduri të tilla, helmon gati pa kthim, besimin e qytetarëve në sistemin e drejtësisë.

Duke ndjekur këtë arsyetim, ato pak sekonda audio të shkëputura nga mbledhja e sherrit, janë shumë më shumë se një shfrim nervash. Ato janë një klithmë që gris një perde të errët dyshimesh për funksionimin normal të KLP-sëm një nga shtyllat e sistemit të drejtësisë. KLP ka dëshmuar deri më tani problematika serioze në funksionin e saj, mbi të cilat ka një heshtje pothuaj totale. Ka vonesa të jashtëzakonshme në procedurën e vlerësimit të prokurorëve, që janë momenti bazë për emërimin apo transferimin e prokurorëve. Më pas edhe për administrimin e karrierës së tyre. Probleme të rënda nënvizohet edhe në procesin e mbikqyrjes së etikës dhe profesionalizmit të organin e prokurorisë. Prokurorë që sillet si adoleshentë arrogantë në sallën e gjyqit apo dhe që marrin vendime të ndryshme për casus-e të njëjta, kanë filluar prej kohësh të mos jenë përjashtime të vecuara.

Nuk mbaron kĂ«tu. Dy deri nĂ« tre vjet mĂ« pas mbaron mandati i rreth 15 prokurorĂ«ve tĂ« SPAK-ut dhe pĂ«rkundĂ«r kĂ«rkesĂ«s sĂ« ligjit, mund tĂ« ndodhĂ« qĂ« ata tĂ« jetĂ« tĂ« papunĂ«. Mund tĂ« ndodhĂ« qĂ« ky resurs i burimeve njerĂ«zore tĂ« paguhet, por dhe tĂ« mos kenĂ« vend pune nĂ« prokurorinĂ« e apelit, sic urdhĂ«ron ligji tĂ« ndodhĂ«. Mbas meje qaje qameti, atĂ«herĂ« nuk do tĂ« jetĂ« njĂ« arsye e mjaftueshme pĂ«r t’u ngushĂ«lluar pĂ«r situatĂ«n nĂ« sistemin e dretĂ«sisĂ«, ku vakancat e paplotĂ«suara kanĂ« si rezultat tĂ« vetĂ«m, drejtĂ«sinĂ« e munguar pĂ«r qytetarin e thjeshtĂ« shqiptar. Sokol Stojani Ă«shtĂ« prokuror, por nuk mund tĂ« hetojĂ« njĂ« debat ku ai vetĂ« Ă«shtĂ« pĂ«rfshirĂ«. Revolta e tij si anĂ«tar i KLP-sĂ« Ă«shtĂ« vetĂ«m njĂ« klithmĂ« pĂ«r kolegĂ«t e tij, qĂ« nuk duan tĂ« dĂ«gjojnĂ«. Si krismat nĂ« koncert si vetĂ« koncerti, nuk mirĂ«priten nga veshĂ« tĂ« shurdhĂ«t.

Tranzicion pa prag apo demokraci me prag?

✇Java News
By: Ruel Domi
13 May 2026 at 19:56

Nga Ruel Domi

Ideja e pragut 4% Ă«shtĂ« kthyer nĂ« kryefjalĂ«n e tĂ« gjitha debateve politike lidhur me kodin e ri zgjedhor. Ky i fundit mund tĂ« sjellĂ« ndryshime rrĂ«njĂ«sore nĂ« arkitekturĂ«n e sistemit zgjedhor aktual shqiptar, qĂ« e ka zanafillĂ«n nĂ« marrĂ«veshjen famĂ«keqe Rama-Berisha tĂ« vitit 2008, e cila e kaloi sistemin zgjedhor shqiptar nga ai “mixed member” me mazhoritarin qĂ« zgjidhte 100 deputetĂ«, tek proporcionali rajonal me lista tĂ« mbyllura.

Sistemi aktual shqiptar, i cili nga viti 2008 ka pësuar ndryshime inkrementale, duke përfshirë moslejimin e koalicioneve që nga viti 2020, dhe hapjen e pjesshme të listave para zgjedhjeve të vitit 2025, në parim ka akumuluar ankesa nga partitë e reja, por edhe nga faktori ndërkombëtar, si një sistem që ka rrënjosur bipartitizmin në Shqipëri, duke frakturuar përfaqësimin e gjithanshëm dhe të qenësishëm të të gjithë segmenteve të elektoratit shqiptar.

Kjo e fundit nuk është thjesht thagmë propagandistike, por realitet praktik duke parë rezultatet e zgjedhjeve parlamentare të 11 Majit 2025, në të cilat partitë e reja, fort të lartësuara nga tamtamet mediatike, morën vetëm 4 mandate.

Në këto kushte, ky sistem nuk është demokratik. As në sensin liberal të fjalës, dhe as në sensin pluralist të tij. Sistemi është anti-liberal sepse ka konsoliduar pushtet në duart e kryetarëve të dy partive të mëdha. Kryetari bën listat e deputetëve, si dhe i vë në rresht këta të fundit për ligje apo iniciativa të tyre, të oligarkëve apo të krimit të organizuar. Friksionet Salianji-Berisha dhe Spiropali-Rama janë tregues i kësaj të fundit.

Gjithashtu, sistemi është anti-pluralist sepse në zbatim e bën të pamundur hyrjen e partive të reja në parlament. Partitë tradicionale kanë akses shpërpjesëtimor tek paratë për financimin e fushatave, si dhe tek numëruesit e votave që vijnë ekskluzivisht nga ato dy parti.

Për të mos folur pastaj për përdorimin e resurseve të bollshme të administratës shtetërore nga çdo parti në pushtet në 34 vite pluralizëm bipartiak në Shqipëri, që jo vetëm që redukton përfaqësimin nga partia kryesore opozitare, por edhe zbeh ndjeshëm shanset e përfaqësimit të partive të reja në parlament. Në këto kushte ekziston nevoja për sistem të ri zgjedhor.

Vlen të përmendet se në aspektin e pluralizmit politik, Shqipëria ka bërë hapa pas. Aktualisht në Kuvend përfaqësohen 6 parti politike: Partia Socialiste, Partia Demokratike, Partia Social-Demokrate, Shqipëria Bëhet, Mundësia dhe Lëvizja Bashkë. Ndërkohë, si pasojë e zgjedhjeve të vitit 2005, në parlament u futën 12 subjekte politike. Kujtojmë që në 2005, Shqipëria zgjidhte 100 nga 140 deputet me mazhoritar, ndërkaq që 40 vinin nga listat e partive.

Rikthimi në mazhoritar konsiderohet si rikthim pas në kohë dhe prandaj e vetmja alternativë ndaj proporcionalit të 2008-s është një tjetër formë proporcionali. Pyetja që lind është: Cfarë i shtyn PS e PD, që janë përfitueset më të mëdha të këtij sistemi, të ndryshojnë status-quo-në aktuale zgjedhore? Me gjasë, për shkak të presionit nga faktori ndërkombëtar.

Në kushtet e këtij presioni, PS e PD do detyrohen të hapin listat 100%, ashtu si në 2016-n u detyruan të ngrinin kartonat për reformën në drejtësi. Të dy partitë e mëdha sigurisht që përfitojnë nga një prag më i lartë, edhe pse pragu 4% është në fakt normal, duke parë shembujt e sistemeve në vende si Gjermania (prag 5%), Austria (prag 4%) dhe Izraeli (prag 3.25%).

Një prag më i lartë filtron një pjesë të madhe të votave për një grup partish të vogla, të cilat për shkak të moskalimit të pragut nuk arrijnë të përfaqësohen në parlament. Mungesa e përfaqësimit të partive të reja, votat e të cilave shkojnë dëm në rast moskalimi të pragut, përkthehet në mandate të pamerituara për dy partitë e mëdha.

Nga partitĂ« e reja, vetĂ«m ShqipĂ«ria BĂ«het pĂ«rfiton nĂ« dukje nga pragu 4%, duke ditur qĂ« nĂ« koalicion me NismĂ«n Thurje nĂ« zgjedhjet e 11 Majit, partia e Lapajt kalon pragun dhe merr 6 deputetĂ«. GjithmonĂ« duke supozuar njĂ« rĂ«nie votash pĂ«r shkak tĂ« konfliktit me Endri Shabanin dhe ndarjen nga Thurja, por edhe njĂ« rritje organike tĂ« pritshme pĂ«r parti tĂ« reja, partia e Lapajt merr 5–6 deputetĂ« me pragun 4%.

Po me votat e 11 Majit 2025, parti si Mundësia apo Lëvizja Bashkë, ne dukje nuk e kalojnë pragun dhe dalin pa deputetë, por duke supozuar një rritje organike të pritshme për parti të këtij lloji, të dyja e kalojnë pragun aq sa për të nxjerrë deputetë. E duke pasur parasysh që me rreth 48,000 vota, Mundësia nxori 2 mandate në Tiranë, me një rritje minimale votash, Mundësia e kalon pragun dhe nxjerr një numër të ngjashëm deputetësh me Lapajn.

Vlen gjithashtu të përmendet se në parlamentaret e 11 Majit votuan rreth 1.4 milionë qytetarë me të drejtë vote, dhe pragu i llogaritur 4% do ishte baraz me përafërsisht 58,000 vota. Kjo për të sqaruar matematikën e mësipërme.

Matematikisht, edhe partitë e reja kanë mundësi më të mëdha përfaqësimi nga sistemi elektoral me një zonë zgjedhore dhe prag 4%. Pa llogaritur faktin që proporcionali kombëtar me lista të hapura dhe një zonë zgjedhore aplikohet në vendet më demokratike të botës (Gjermania, Austria, Izraeli etj.), dhe sistem të tillë pa prag elektoral nuk ka. Propozimet për prag 1% janë absurde, duke ditur që nuk kanë precedent, për shkak të rrezikut nga mungesa e filtrimit të grupimeve politike me të drejtë përfaqësimi.

Me sistemin aktual, por pa prag, ngelemi në tranzicion. Me sistemin e propozuar me prag, kemi mundësi (sado e vogël të jetë) ta lëmë pas tranzicionin.

Zgjedhja është e klasës sonë politike.

Albin Guevara dhe Mickoski: Defaktorizimi i shqiptarëve në Maqedoninë e Veriut

✇Java News
By: Adri Nurellari
12 May 2026 at 13:04

Nga Adri Nurellari

Ngjarjet e fundit politike nĂ« RepublikĂ«n e MaqedonisĂ« sĂ« Veriut; nga debatet simbolike pĂ«r himnin e munguar nĂ« Kuvendin e Vlen-it e deri tek protestat e studentĂ«ve pĂ«r pĂ«rdorimin e gjuhĂ«s shqipe; nuk janĂ« thjesht episode tĂ« izoluara por maja e njĂ« ajsbergu tĂ« njĂ« strategjie mĂ« tĂ« vjetĂ«r dhe mĂ« tĂ« rrezikshme pĂ«r njĂ« “de-albanizim” faktik dhe metaforik tĂ« shtetit, duke i kthyer shqiptarĂ«t nga faktorĂ« shtetformues nĂ« dekor politik. NĂ« thelb tĂ« kĂ«saj dinamike qĂ«ndron njĂ« lloj “sado-mazokizmi politik” qĂ« ka karakterizuar ekstremistĂ«t e VMRO-DPMNE-sĂ« ndĂ«r vite. Kjo Ă«shtĂ« njĂ« ndjenjĂ« inferioriteti karshi ndĂ«rkombĂ«tarĂ«ve perĂ«ndimorĂ« dhe fqinjĂ«ve, e cila tentohet tĂ« kompensohet pĂ«rmes njĂ« arrogance dhe shfaqjeje superioriteti ndaj shqiptarĂ«ve brenda shtĂ«pisĂ«.

PĂ«r vite me radhĂ«, kjo elitĂ« ndĂ«rtoi narracionin se shqiptarĂ«t “kanĂ« marrĂ« shumĂ« pushtet”, se MarrĂ«veshja e Ohrit ka shkuar “tepĂ«r larg” dhe se karakteri i shtetit po ndryshon. Sot, kjo propagandĂ« po korr frutat e saj sepse po shohim se si po tentohet tĂ« krijohet njĂ« realitet ku shteti funksionon me shqiptarĂ« tĂ« “disiplinuar” dhe tĂ« nĂ«nshtruar qĂ« nuk guxojnĂ« as tĂ« vendosin himnin kombĂ«tar brenda nĂ« kuvendin e partisĂ« sĂ« tyre. ShqiptarĂ«t gjithashtu janĂ« kthyer nĂ« kokĂ« turku pĂ«r çdo krizĂ«, pĂ«r çdo frustrim e bllokim, ndĂ«rkohĂ« qĂ« problemet reale tĂ« shtetit mbeten korrupsioni, inflacioni, kapja partiake e institucioneve, mungesa e reformave dhe stagnimi i integrimit.

Në këtë klimë hyn edhe roli i Albin Kurtit, i cili në vend që ta fuqizonte subjektivitetin politik të shqiptarëve të RMV-së, në shumë raste e ka defaktorizuar atë. Duke e paketuar VLEN-in si një lloj dege lokale të LVV-së dhe duke u shfaqur si autoritet politik përmbi partitë shqiptare atje, ai ua ka zbehur autonominë politike dhe i ka bërë më të anashkalueshëm në raport me partnerin maqedonas. Sepse natyrshëm një faktor që perceptohet si satelit politik i Prishtinës nuk trajtohet si partner real shtetformues, por si vegël e ndikimit të jashtëm.

Kjo Ă«shtĂ« pikĂ«risht ajo qĂ« i ka munguar pĂ«r vite narracionit nacionalist maqedonas, dĂ«shmia konkrete se shqiptarĂ«t nuk janĂ« faktor autentik shtetformues, por zgjatim i ndikimeve tĂ« jashtme tĂ« TiranĂ«s apo PrishtinĂ«s. Sa herĂ« Kurti shfaqet si “lider i shqiptarĂ«ve tĂ« rajonit” nĂ« TetovĂ« apo Shkup, ai ushqen paranojat nacionaliste dhe e bĂ«n mĂ« tĂ« lehtĂ« relativizimin e rolit politik tĂ« shqiptarĂ«ve nĂ« shtet. Kjo sjellje e tij vetĂ«m sa i ka dhĂ«nĂ« oksigjen trillimit nacionalist dhe ekstremist maqedonas me gogolin e “ShqipĂ«risĂ« sĂ« Madhe”, paranojĂ« qĂ« pĂ«r vite Ă«shtĂ« pĂ«rdorur pĂ«r mobilizim politik dhe pĂ«r justifikimin e dobĂ«simit tĂ« rolit shqiptar nĂ« shtet. Çdo perceptim se njĂ« komunitet etnik kontrollohet nga njĂ« kryeqytet tjetĂ«r, prodhon kundĂ«rreagim nacionalist defensiv nga komuniteti tjetĂ«r etnik, dhe kĂ«tĂ« gjĂ« e kemi parĂ« nĂ« pafund raste analoge tĂ« Bosnje HercegovinĂ«s; MoldavisĂ«; UkrainĂ«s; GjeorgjisĂ«, Qipros etj.

Dhe e gjitha kjo ndodh ndĂ«rkohĂ« qĂ« qeveria Mickoski po zhbĂ«n gradualisht vetĂ« themelet e bashkĂ«jetesĂ«s ndĂ«retnike nĂ«pĂ«rmjet minimizimit apo pengimit tĂ« pĂ«rdorimit tĂ« gjuhĂ«s shqipe, margjinalizim tĂ« pĂ«rfaqĂ«simit shqiptar nĂ« institucione, tentativa pĂ«r zbehjen e frymĂ«s sĂ« MarrĂ«veshjes sĂ« Ohrit dhe heqjen e mekanizmit tĂ« “balancuesit”, njĂ« nga instrumentet kryesore qĂ« garantonte pĂ«rfaqĂ«simin etnik nĂ« administratĂ«. Lexuesi jashtĂ« RMV-sĂ« duhet tĂ« kuptojĂ« se ky shtet pas Ohrit nuk u konceptua si demokraci klasike numerike (fituesi merr gjithçka), por, siç do ta pĂ«rkufizonte Arend Lijphart, nj shtet konsensual multi-etnik ku stabiliteti varet nga balancat mes komuniteteve. Pra, sulmi ndaj “balancuesit”, relativizimi i gjuhĂ«s shqipe apo minimizimi i partnerit shqiptar nuk janĂ« thjesht vendime administrative, por cĂ«nim i vetĂ« arkitekturĂ«s kushtetuese post-2001.

NĂ« vend qĂ« ta shuante klimĂ«n e paranojĂ«s etnike dhe ta forconte pozitĂ«n e shqiptarĂ«ve si partnerĂ« shtetformues, Kurti iu dha ultranacionalistĂ«ve maqedonas pikĂ«risht “evidenĂ«n” propagandistike se shqiptarĂ«t qenkan projekt politik i importuar dhe jo hisedarĂ« e faktor autentik vendas. Duke u vetĂ«shpallur si lider mbarĂ«shqiptar ai ushqeu dyshimin etnik dhe armatosi me prova qarqet mĂ« radikale anti-shqiptare. Sot, pĂ«r njĂ« pjesĂ« tĂ« opinionit maqedonas, VLEN nuk perceptohet si pĂ«rfaqĂ«sues organik i shqiptarĂ«ve tĂ« MaqedonisĂ« sĂ« Veriut, por si zgjatim politik i PrishtinĂ«s; dhe kjo Ă«shtĂ« katastrofĂ« pĂ«r pozitĂ«n afatgjatĂ« tĂ« shqiptarĂ«ve atje. NjĂ«herazi edhe pĂ«r diplomatĂ«t ndĂ«rkombĂ«tar tĂ« cilĂ«t kur shohin se partitĂ« shqiptare nĂ« RMV perceptohen si degĂ« tĂ« qendrave tĂ« jashtme politike (PrishtinĂ«/TiranĂ«), ato njĂ«herazi humbin atributin kryesor tĂ« aktorit shtetformues pra sovranitetin politik vendor dhe ndĂ«rkaq forcohet perceptimi se shqiptarĂ«t nuk janĂ« bashkĂ«pronarë  (co-owners) por  instrumente tĂ« ndikimit tĂ« jashtĂ«m (proxy).

Problemi tjetĂ«r me revolucionin populist tĂ« eksportuar “à la Che Guevara” Ă«shtĂ« se ajo e zĂ«vendĂ«son interesin jetik tĂ« shqiptarĂ«ve tĂ« MaqedonisĂ« sĂ« Veriut me folklor populist dhe spektakĂ«l emocional. ShqiptarĂ«t atje nuk kanĂ« nevojĂ« pĂ«r mitologji politike dhe ekzibicionizĂ«m egocentrik, por pĂ«r institucione tĂ« forta, pĂ«rfaqĂ«sim serioz dhe fuqi reale negociuese. Kurti transferoi nĂ« MaqedoninĂ« e Veriut debatin e tij tipik anti-establishment pĂ«r “luftĂ«n kundĂ«r elitave tĂ« vjetra” dhe korrupsionit, sikur problemi kryesor i shqiptarĂ«ve atje tĂ« ishte identik me atĂ« tĂ« KosovĂ«s. Por sfidat ekzistenciale tĂ« shqiptarĂ«ve nĂ« MaqedoninĂ« e Veriut janĂ« para sĂ« gjithash etnike dhe kushtetuese. Pra janĂ« pĂ«rfaqĂ«simi institucional, gjuha, balanca nĂ« administratĂ«, MarrĂ«veshja e Ohrit dhe ruajtja e statusit si faktor shtetformues. Duke imponuar njĂ« narrativĂ« populiste nga Kosova, ai e zhvendosi debatin nga kĂ«to çështje thelbĂ«sore tĂ« shqiptarĂ«ve drejt njĂ« spektakli anti-elitĂ« qĂ« nĂ« fund vetĂ«m sa e dobĂ«soi pozitĂ«n reale tĂ« shqiptarĂ«ve nĂ« shtet.

Shqiptarët atje nuk kanë nevojë për retorikë demagogjike populiste, por për zhbllokimin e integrimit evropian; institucione të forta, fuqi negociuese dhe stabilitet kushtetues. Në momentin kur liderët vendorë fillojnë të kërkojnë vulë nga Prishtina në vend të mandatit nga Tetova apo Struga, përfaqësimi shqiptar fillon të kalbet nga brenda. Partitë shqiptare do duhej ta ndërtonin autoritetin mbi figura lokale; ide, institucione dhe mbështetje qytetare e jo duke importuar legjitimitetin e Kurtit. Kjo i dobëson edhe në raport me aleatin maqedonas, sepse një partner që perceptohet si satelit politik nuk trajtohet kurrë si faktor real vendimmarrës.

NĂ« njĂ« mĂ«nyrĂ« paradoksale, marrĂ«dhĂ«nia politike mes Kurtit dhe Mickoskit Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« pothuajse e ngjashme dhe simbiotike. TĂ« dy, secili nĂ« mĂ«nyrĂ«n e vet, shmangin ballafaqimin me problemet reale tĂ« qytetarĂ«ve duke e zhvendosur debatin tek marrazi pĂ«r etninĂ« tjetĂ«r qĂ« bashkĂ«jeton nĂ« shtet. Mickoski shmang pĂ«rgjegjĂ«sinĂ« pĂ«r stagnimin ekonomik, çmimet e larta, emigracionin masiv dhe bllokimin e integrimit europian duke mobilizuar frikĂ«n ndaj shqiptarĂ«ve. Kurti, nĂ« anĂ«n tjetĂ«r, ngjashĂ«m me tĂ«, eksporton populizmin e tij identitar dhe e zhvendos vĂ«mendjen nga problemet reale tĂ« KosovĂ«s drejt protagonizmit rajonal dhe konfliktit permanent politik. Siç argumenton Chantal Mouffe, populizmi ushqehet kryesisht duke krijuar vazhdimisht njĂ« “armik” politik e emocional. Dhe pikĂ«risht tĂ« dy ushqehen nga polarizimi etnik sepse ai i ndihmon tĂ« mbajnĂ« gjallĂ« propagandĂ«n me tĂ« cilĂ«n marrin vota e shmangin pĂ«rgjegjĂ«sitĂ« pĂ«r dĂ«shtimet.

MirĂ«po, historia politike e kombit tonĂ« ka treguar vazhdimisht se momentet mĂ« tĂ« rrezikshme nuk kanĂ« ardhur vetĂ«m nga nacionalizmat e fqinjĂ«ve, por edhe nga fenomeni i “PoĆĄteni Albanci”; shqiptarĂ«t “e ndershĂ«m”, “tĂ« pranueshĂ«m”, qĂ« janĂ« pĂ«rdorur si noterĂ« politikĂ« pĂ«r tĂ« validuar vendime kundĂ«r vetĂ« interesit kombĂ«tar shqiptar. Nga ata qĂ« nĂ« mars 1989 votonin suprimimin e autonomisĂ« sĂ« KosovĂ«s, e deri tek elitat qĂ« nĂ« prill 1939 i dorĂ«zuan kurorĂ«n mbretĂ«rore Viktor Emanuelit duke e shitur servilizmin si realpolitikĂ«. Ballkani ka prodhuar vazhdimisht shqiptarĂ« qĂ« pushteti i promovon sepse janĂ« tĂ« dobishĂ«m pĂ«r neutralizimin e vetĂ« shqiptarĂ«ve. KĂ«tu qĂ«ndron edhe rreziku mĂ« i madh me VLEN-in, me kryeministrin e KosovĂ«s dhe me pĂ«rfaqĂ«suesit e partisĂ« kryesore opozitare tĂ« ShqipĂ«risĂ« qĂ« preferuan fotografinĂ« politike me Mickovskin edhe kur himni shqiptar mungonte.. Sepse sa herĂ« elitat shqiptare relativizojnĂ« dobĂ«simin simbolik e institucional tĂ« shqiptarĂ«ve nĂ« emĂ«r tĂ« “pragmatizmit” apo “moderimit”, ato rrezikojnĂ« tĂ« bĂ«hen lubrifikant politik pĂ«r ingranazhet e nĂ«nshtrimit, disiplinimit dhe defaktorizimit gradual tĂ« shqiptarĂ«ve nĂ« RMV.

ShqiptarĂ«t gjithashtu kanĂ« paguar shpesh çmimin e pazareve gjeopolitike tĂ« kryeqyteteve tĂ« veta. ÇamĂ«t u sakrifikuan nĂ« emĂ«r tĂ« ekuilibrave rajonalĂ« dhe flirtit diplomatik me AthinĂ«n, ndĂ«rsa terrori shtetĂ«ror nĂ« KosovĂ« pĂ«r dekada u trajtua si kosto e pranueshme nĂ« funksion tĂ« marrĂ«dhĂ«nieve tĂ« TiranĂ«s enveriste me Titon dhe JugosllavinĂ«. NgjashĂ«m ndihen sot shqiptarĂ«t nĂ« Mal tĂ« Zi kur shohin kryeministrin e ShqipĂ«risĂ« qĂ« bĂ«n fushatĂ« elektorale pĂ«r Gjukanoviçin e Abazoviqin e nuk nxit bashkimin e fuqizimin e partive shqiptare atje. NjĂ«soj ndodh nĂ« LuginĂ« tĂ« PreshevĂ«s kur shikojnĂ« Kurtin qĂ« i pĂ«rdor si gur shahu pĂ«r dialogun apo e shohin RamĂ«n qĂ« sillet si pobratin i Sandrit tĂ« Beogradit duke e justifikuar pĂ«r mosvendosje sanksionesh ndaj MoskĂ«s apo duke bashkĂ«-shkruajtur artikuj presioni ndaj Brukselit. Kjo Ă«shtĂ« arsyeja pse shqiptarĂ«t nĂ« rajon kanĂ« zhvilluar njĂ« ndjeshmĂ«ri tĂ« fortĂ« ndaj çdo tentative pĂ«r t’u pĂ«rdorur si monedhĂ« shkĂ«mbimi nĂ« lojĂ«rat kryeministrore tĂ« protagonizmit rajonal.

Por në rastin  tonë, problemi është se Kurti, me këtë sjellje, nuk po i dëmton vetëm shqiptarët e Maqedonisë së Veriut por po dëmton gradualisht edhe vetë Kosovën e cila po humbet rolin që kishte dikur si pikë bashkimi për shqiptarët. Prishtina kishte ndikim sepse shihej si qendër morale dhe simbol solidariteti për gjithë shqiptarët e jo si sponsor i një partie kundër një tjetre. Duke hyrë hapur në garat politike të shqiptarëve në Maqedoninë e Veriut (sikurse në Shqipëri e Luginën e Preshevës) dhe duke marrë anë kundër njërës palë shqiptare, ai ia ka humbur Prishtinës rolin tradicional të arbitrit moral dhe neutral që kishte ndikim mbi të gjithë spektrin politik shqiptar.

PĂ«r mĂ« tepĂ«r e dĂ«mton KosovĂ«n edhe nĂ« arenĂ«n ndĂ«rkombĂ«tare. PĂ«r vite me radhĂ«, Prishtina Ă«shtĂ« pĂ«rpjekur tĂ« ndĂ«rtojĂ« imazhin e njĂ« shteti tĂ« vogĂ«l paqe-dashĂ«s;vullnet-mirĂ« qĂ« kĂ«rkon njohje, stabilitet dhe integrim euro-atlantik dhe qĂ« pĂ«rpiqet t’i zgjidhĂ« problemet e mbetura me fqinjĂ«t nĂ«pĂ«rmjet dialogut. Por kur kryeministri i saj futet drejtpĂ«rdrejt nĂ« garat politike tĂ« shqiptarĂ«ve nĂ« shtetet fqinje dhe sillet si patron politik rajonal, krijohet perceptimi i njĂ« shteti qĂ« eksporton tension politik, polarizim etnik dhe jo stabilitet.

Kjo sjellje e dëmton edhe raportin me Perëndimin. SHBA-të dhe BE-ja kërkojnë stabilitet, pragmatizëm dhe koordinim në rajon. Kur Kosova fillon të shihet si vend që rrit tensionet politike dhe etnike te fqinjët, dobësohet edhe vullneti i disa partnerëve për ta mbështetur pa rezerva në temat e saj kryesore ndërkombëtare. Madje krijohet edhe perceptimi se Kurti po eksporton në rajon të njëjtën frymë përplasjeje që ka pasur shpesh me BE-në dhe SHBA-në në Kosovë. Kurti aktualisht është kumbari i një aleance shqiptare që është në koalicion me VMRO-DPMNE-në që po bllokon ndryshimet kushtetuese dhe po e mban të ngrirë rrugën europiane të Maqedonisë së Veriut. Kjo krijon përshtypjen e rrezikshme se Prishtina zyrtare po mbështet direkt apo indirekt pikërisht ata faktorë që po e mbajnë rajonin jashtë BE-së.

Kjo politikĂ« i bĂ«n dĂ«m vetĂ« idesĂ« sĂ« shqiptarĂ«ve si faktor modern mĂ« pro-europian nĂ« mbarĂ« Ballkanin. NĂ« vend qĂ« shqiptarĂ«t tĂ« perceptohen si komunitet qĂ« kĂ«rkon institucione funksionale, integrim euro-atlantik dhe bashkĂ«jetesĂ« liberal-demokratike, rikthehet narrativa e vjetĂ«r ballkanike ku çdo mobilizim shqiptar interpretohet si projekt nacionalist rajonal destabilizues. Dhe kjo Ă«shtĂ« dhurata mĂ« e madhe qĂ« mund t’u bĂ«het qarqeve anti-shqiptare nĂ« rajon duke nisur nga Beogradi.

NĂ« pĂ«rfundim, ironia Ă«shtĂ« se nacionalistĂ«t maqedonas dhe populizmi rajonal i Kurtit sot ushqehen nga njĂ«ri-tjetri. NjĂ«ri ka nevojĂ« pĂ«r frikĂ«n ndaj shqiptarĂ«ve pĂ«r tĂ« mbuluar dĂ«shtimet e veta, tjetri ka nevojĂ« pĂ«r polarizim permanent etnik pĂ«r t’u projektuar si figurĂ« me peshĂ« ndĂ«rkombĂ«tare. NjĂ«ra palĂ« i do shqiptarĂ«t tĂ« heshtur dhe tĂ« “disiplinuar”, pala tjetĂ«r i pĂ«rdor si karburant pĂ«r protagonizĂ«m elektoral politik dhe pazar diplomatik.

NĂ« kĂ«tĂ« teatĂ«r polarizimi, shqiptarĂ«t e MaqedonisĂ« sĂ« Veriut rrezikojnĂ« tĂ« mbeten thjesht “mish pĂ«r top” elektoral. ShqiptarĂ«t atje nuk kanĂ« nevojĂ« as pĂ«r paranojĂ«n e Mickovskit dhe as pĂ«r narcizmin rajonal tĂ« Kurtit. Ata kanĂ« nevojĂ« pĂ«r fuqi reale negociuese, institucione, integrim europian dhe elitĂ« politike qĂ« merr mandat nga qytetarĂ«t e vetĂ« e jo bekim nga Prishtina. Sepse kur politika shqiptare shndĂ«rrohet nĂ« filial dhe shqiptarĂ«t trajtohen si zgjatim i dikujt tjetĂ«r, fituesit e vetĂ«m janĂ« qarqet anti-shqiptare qĂ« prej dekadash pengojnĂ« bashkĂ«jetesĂ«n me shqiptarĂ« tĂ« barabartĂ«, por pĂ«rpiqen tĂ« prodhojnĂ« shqiptarë  tĂ« bindur, tĂ« menaxhueshĂ«m dhe politikisht tĂ« kastruar.

Drama Ndrenika e Veliaj, teatri real që e ka ende larg fundin

✇Java News
By: Lorenc Vangjeli
12 May 2026 at 09:38

Nga Lorenc Vangjeli

Ishte e pabesueshme, por dhe e pritshme dhe e parashikueshme, shtrĂ«ngata dixhitale ndaj shfaqjes sĂ« dyshes Ndrenika – Veliaj nĂ« sallĂ«n e gjyqit. NjĂ« skenĂ« teatri natyralist, ku aktori profesionist luan njeriun qĂ« Ă«shtĂ« dhe jo personazhin qĂ« i diktonte dikur skenari, kurse politikani i prangosur, ishte nĂ« rolin e personazhit real tĂ« dramĂ«s vetjake tĂ« kushtĂ«zuar nga rrethanat. Mjaftuan edhe aq pak çaste filmike, njĂ« gjysmĂ« dialogu dhe njĂ« puthje nĂ« ballĂ« e aktorit njeri mbi politikanin personazh, qĂ« tĂ« kuptohet mĂ« pas thellĂ«sia dramatike dhe deformimi i gjykimit plot urrejtje dhe shpesh pa logjikĂ« i njĂ« pjese jashtĂ«zakonisht tĂ« madhe tĂ« shoqĂ«risĂ«: Ndarja bardh e zi nĂ« gjykim, nĂ« tĂ« mirĂ« e tĂ« kĂ«qinj, nĂ« moralistĂ« dhe amoralĂ«, nĂ« Ă«ngjĂ«j e djaj. Dhe meqĂ« zakonisht urrejtja bĂ«rtet mĂ« shumĂ« se dashuria, humori i shoqĂ«risĂ« dixhitale, ngriti furtunĂ« urrejtjeje mbi Robert NdrenikĂ«n dhe baltĂ«n e ripĂ«rdorur ndaj Erion Veliajt.

NĂ« fakt, ky proces publik Ă«shtĂ« i helmuar nga paragjykimet. TĂ« paktĂ«n pĂ«r Veliajn, teatri real i procesit tĂ« tij gjyqĂ«sor Ă«shtĂ« ende shumĂ« larg verifikimit tĂ« fajĂ«sisĂ« apo pafajĂ«sisĂ« sĂ« tij. Deri mĂ« tani debati mbi dosjen e tij penale ka qenĂ« i shkĂ«putur, me copĂ«za si mozaikĂ«, i imponuar dhe i drejtuar drejt fajĂ«sisĂ« mbi gjykim publik. ÇfarĂ« kishte ndodhur mĂ« parĂ« me drejtorĂ«t e tij tĂ« bashkisĂ«, pĂ«rfshirja e bashkĂ«shortes sĂ« tij dhe garderobĂ«s sĂ« saj nĂ« proces, paragjykimet qĂ« nuk kanĂ« tĂ« sosur dhe mbi tĂ« gjitha, armiqĂ«sitĂ« e tij politike e mediatike, ishin pjesĂ« tĂ« stuhisĂ« perfekte kundĂ«r tij. NĂ« PD do tĂ« donin ta shihnin prej vitesh nĂ« pranga. NĂ« PS, segmente tĂ« caktuara e tĂ« identifikuara ishin gjithashtu tĂ« interesuara qĂ« kryetari i bashkisĂ« sĂ« TiranĂ«s tĂ« shndĂ«rrohej nĂ« Qazim Mulletin e tĂ« majtĂ«s. Edhe media ishte element i kĂ«saj lloj stuhie, nĂ« tĂ« cilĂ«n Veliaj kishte arritur qĂ« nĂ« shumicĂ« tĂ« prodhonte miq tĂ« rremĂ« dhe armiq tĂ« vĂ«rtetĂ«. Por tĂ« gjitha kĂ«to janĂ« sfondi i teatrit real. Skenari i tij ka mbĂ«rritur tashmĂ« vetĂ«m nĂ« aktin e dytĂ«. NĂ« tĂ« parin u luajt drama e arrestit me burg. NĂ«se arresti nĂ« burg ka qenĂ« masa e duhur, proporcionale dhe e pĂ«rshtatshme pĂ«r rastin e tij. Verifikimi i saj periodik nga gjykatat e ka lĂ«nĂ« ende nĂ« qeli Veliajn, tashmĂ« prej mĂ« shumĂ« se 15 muajsh. Ky arrest vuri nĂ« pikĂ«pyetje edhe mandatin si kryetar bashkie – pĂ«rballĂ« kokĂ«fortĂ«sisĂ« sĂ« tij pĂ«r tĂ« dhĂ«nĂ« dorĂ«heqje, e shkarkuan me KĂ«shill bashkiak – por e legjitimoi sĂ«rish nĂ« detyrĂ« Gjykata Kushtetuese. Akti i dytĂ« ka tĂ« bĂ«jĂ« me hetimin gjyqĂ«sor, ku njĂ« sĂ«rĂ« pikpyetjesh tĂ« tjera do tĂ« duhet tĂ« marrin pĂ«rgjigje deri nĂ« verifikimin e statusit tĂ« tij pĂ«rpara drejtĂ«sisĂ«, fajtor apo i pafajshĂ«m. Saga e marrjes sĂ« dosjes nĂ« dorĂ«zim, mungesa e njohjes me tĂ«, kafazi i qelqtĂ« dhe njĂ« mori detajesh tĂ« tjera, do tĂ« duhet tĂ« analizohen pĂ«r tĂ« dhĂ«nĂ« njĂ« gjykim mbi gjykimin. A ishte procesi i drejtĂ«, i ndershĂ«m, i barabartĂ«? A janĂ« respektuar tĂ« drejtat e individit nĂ« gjykim? A ka funksionuar pĂ«r tĂ« prezumimi i pafajĂ«sisĂ«? A Ă«shtĂ« garantuar barazia e palĂ«ve nĂ« proces, e kĂ«shtu me rradhĂ«. SĂ«rish deri nĂ« kĂ«tĂ« pikĂ« tĂ« teatrit real mbi Veliajn, Ă«shtĂ« ende larg momenti pĂ«r tĂ« folur mbi fajĂ«sinĂ« apo pafajĂ«sinĂ« e tij pĂ«r gati njĂ« dyzinĂ« me akuza. E megjithatĂ«, ky Ă«shtĂ« momenti pĂ«r tĂ« kuptuar se çfarĂ« do tĂ« ndodhĂ« nĂ« tĂ« ardhmen.

Erion Veliaj bastin e tij e ka me kohĂ«n. Edhe me pritjen. Fillimisht ai duhet tĂ« duhet tĂ« ndajĂ« fatin e tij si qytetar, me tĂ« nesĂ«rmen si politikan. Natyrisht nuk Ă«shtĂ« e lehtĂ« tĂ« bĂ«het kjo gjĂ«. EshtĂ« njĂ« proces goxha i ndĂ«rlikuar. Fillimisht, pa i rĂ«nĂ« nga Kina, siç thuhet nĂ« zhargon popullor, Veliaj duhet tĂ« kujtojĂ« atĂ« proverbin e vjetĂ«r kinez qĂ« kĂ«shillon durim. Durimin e mjaftueshĂ«m pĂ«r tĂ« pritur nĂ« breg tĂ« lumit qĂ« rrjedha t’i nxjerrĂ« vetĂ« nĂ« breg kufomat e armiqve. Edhe pse pĂ«r tĂ« ndodhur kjo, duhet tĂ« rrjedhĂ« ende shumĂ« ujĂ« nĂ«n urat e LanĂ«s. Por pa revansh. Pa etjen e hakmarrjes. Sepse kush niset pĂ«r t’u hakmarrĂ« duhet tĂ« pĂ«rgatisĂ« dy arkivolĂ« e njĂ«ri ndĂ«r ta Ă«shtĂ« gjithmonĂ« i destinuar qĂ« herĂ«t a vonĂ« tĂ« shndĂ«rrohet pĂ«r pĂ«rdorim vetjak.

Si qytetar, si individ, prind e bashkĂ«short Veliaj duhet tĂ« llogarisĂ« se brenda a jashtĂ« kafazit, me transmetim live apo me dyer tĂ« mbyllura, ai do tĂ« shpallet fajtor. Dhe nĂ« kĂ«tĂ« pjesĂ« tĂ« skenarit, do t’i duhet tĂ« luajĂ« dramĂ«n e individit. Si politikan i duhet tĂ« presĂ« “shkallĂ«n e katĂ«rt” tĂ« drejtĂ«sisĂ« shqiptare, gjykatĂ«n e Strasburgut. Me siguri matematike, nĂ« atĂ« proces, arresti i tij me burg do tĂ« konsiderohet arbitrar e joproporcional. KĂ«shtu do tĂ« ndodhĂ« nĂ« njĂ« tĂ« ardhme shumĂ« tĂ« afĂ«rt. MĂ« tej, me pak mĂ« shumĂ« fat nĂ« dispozicion, pĂ«r shkak tĂ« shkeljeve tĂ« verifikuara proceduriale, mund t’i vihet nĂ« dyshim edhe vetĂ« fati i dĂ«nimit penal. Minimalisht, njĂ« rikthim i gjykimit me rihapje tĂ« procedurĂ«s nĂ« TiranĂ«. Por kjo i pĂ«rket njĂ« tĂ« ardhmeje qĂ« kĂ«rkon shumĂ« mĂ« shumĂ« kohĂ«. Nga njĂ«ra pikĂ« nĂ« tjetrĂ«n, ky do tĂ« jetĂ« segmenti kohor qĂ« do t’i duhet Veliajt pĂ«r tĂ« dalluar miqtĂ« e tij tĂ« paktĂ«, fillimisht ata qĂ« ka nĂ« familjen e tij politike dhe armiqtĂ« qĂ« i vijnĂ« nga kudo. Dhe pĂ«r tĂ« kuptuar se nĂ« politikĂ« nuk ka as dashuri dhe as urrejtje tĂ« pĂ«rhershme. Ka vetĂ«m pĂ«rputhje apo kundĂ«rshti interesash. Dhe kjo vlen kryesisht pĂ«r raportin e tij me Edi RamĂ«n, pĂ«r tĂ« cilin ka pasur gjithmonĂ« bindjen se i bashkonte empati reciproke. NĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ«, ai duhet tĂ« llogarisĂ« nĂ«se mund tĂ« rihyjĂ« apo jo sĂ«rish nĂ« ombrellĂ«n e interesave tĂ« kryeministrit.

Gjithkush e ka menduar qoftĂ« dhe njĂ«herĂ« rimishĂ«rimin tek vetja tĂ« djaloshit francez Edmond Dantes kur hyri nĂ« burg dhe shndĂ«rrimin e tij nĂ« Kontin e Monte Kristos kur doli prej tij. Veliajt do t’i duhet tĂ« rihyjĂ« atĂ«herĂ« nĂ« rolin e tij si njeri dhe jo mĂ« si personazh nĂ« teatrin e tij vetjak. Me plagĂ« si qytetar, por me tjetĂ«r lloj pjekurie si politikan. Dhe kĂ«tĂ« gjĂ« duhet ta bĂ«jĂ« edhe pĂ«rballĂ« njĂ« profesionisti ikonĂ« si Robert Ndrenika, tĂ« duartrokitur nĂ« skenĂ« e ekran kur luante emocione tĂ« diktuara nga skenari e regjia dhe tĂ« mallkuar nĂ« jetĂ« kur shfaqi emocionet e tij si njeri i diktuar nga zemra. CfarĂ« mbetet pĂ«rtej Ă«shtĂ« vetĂ«m histori e tĂ« ardhmes qĂ« e shkruan ndonjĂ«herĂ« vetĂ«m kapricioja e tĂ« shkuarĂ«s.

Data që duhet të bëjë me turp feudalët shqiptarë të kohëve të reja

✇Java News
By: PĂ«llumb Xhufi
9 May 2026 at 15:03

Nga PĂ«llumb Xhufi

5 Maji, dita e DĂ«shmorĂ«ve tĂ« LuftĂ«s Nacional-Çlirimtare, nuk Ă«shtĂ« njĂ« datĂ« thjesht konvencionale, e njohur si “Dita e DĂ«shmorĂ«ve tĂ« Atdheut”. ËshtĂ« dita kur nĂ« betejĂ« me fashistĂ«t e milicĂ«t e qeverisĂ« kuislinge u vra Qemal Stafa, Hero i Popullit.

Qemal Stafa ishte mishërimi më sublim i luftëtarit antifashist shqiptar. Ishte djalosh i ri, as 22 vjeç kur ra theror për lirinë e atdheut. Të rinj si ai ishin djemtë e vajzat që mbushën radhët e njësiteve guerile e më tej, të formacioneve partizane.

Qemali ishte i ri, por pesha e rëndë e përgjegjësive historike që binin mbi shpatullat e tij e të mbarë rinisë shqiptare, e kishin pjekur para kohe dhe e kishin bërë të dukej një burrë në moshë, të rëndë e serioz.

Qemali ishte një intelektual i formuar, edhe pse ende student. Kishte shkruar artikuj, tregime, skica e poezi, ku shquhet shqetësimi e pasioni qytetar për temën sociale e atë kombëtare. Ishte fort mirë i ndërgjegjshëm për vonesën historike të shoqërisë shqiptare dhe bënte përgjegjëse për këtë elitën e vjetër, të korruptuar, antipopullore e antikombëtare.

Qemali ishte një student i ri qytetar, idealist e vizionar, që hoqi dorë nga rinia e tij dhe në çastet më të vështira të atdheut, iu përkushtua luftës për çlirimin e tij nga pushtuesit fashistë. Ai e shokët e tij të idealit, Vojo Kushi, Perlat Rexhepi, Margarita e Kristaq Tutulani, Shyqyri Ishmi, Tom Kola, Shejnaze Juka, Nazmi Rushiti, Xhoxhi Martini e plot shoqe e shokë të tjerë, të rinj studentë si ai, me çmimin e sakrificës së tyre sublime e tronditën ndërgjegjen e përgjumur të shqiptarëve, duke u treguar atyre rrugën e vetme të nderit e të dinjitetit: atë të luftës pa kompromis kundër pushtuesit fashist.

KĂ«ta heronj tĂ« orĂ«ve tĂ« para, ajka e rinisĂ« shqiptare, me shembullin e tyre tĂ«rhoqĂ«n nĂ« luftĂ«n pĂ«r liri gjithĂ« brezin e ri, tĂ« qytetit e tĂ« fshatit. Para disa vjetĂ«sh, njĂ« nga drejtuesit e “Ballit KombĂ«tar”, Sejfi Protopapa, gjithsesi njĂ« shqiptar i mirĂ«, me moral e integritet, e ka pĂ«rshkruar me njĂ« frazĂ« tĂ« vetme raportin e forcave tĂ« krijuar nĂ« ShqipĂ«ri gjatĂ« LuftĂ«s II BotĂ«rore. “Partia Komuniste”, thotĂ« ai, “e fitoi betejĂ«n me Ballin KombĂ«tar qysh nga momenti qĂ« tĂ«rhoqi nĂ« gjirin e saj rininĂ« e shkolluar e patriote tĂ« qyteteve”.

Ata djem e vajza, që braktisën jetën e lehtë të piknikeve e të klubeve që u ofronte pushtuesi dhe qeveritë kuislinge, që iu kushtuan jetës së vështirë e plot rreziqe të ilegalitetit, që u arrestuan, u torturuan u vranë e u ekzekutuan në burgjet e fashizmit, në rrugët e sheshet e Tiranës, Shkodrës, Vlorës, Korçës, Elbasanit e Gjirokastrës, ata të rinj heronj shokë të Qemal Stafës, e përmbysën sensin e historisë, të një historie të plogësht, që hiqej zvarrë prej shekujsh dhe që i kishte lënë shqiptarët peng të shtypjes, të varfërisë e të veseve të tyre.

PĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« nĂ« historinĂ« shqiptare u braktisĂ«n “baballarĂ«t e kombit”, paria turkoshake e bejlerĂ«ve dhe e bajraktarĂ«ve apo politikanĂ«t e korruptuar “tĂ« 100 flamujve”, qĂ« i shisnin interesat e vendit nĂ« klubet, nĂ« sallonet apo nĂ« zyrat e fashos.

Drejtimin e betejave kombëtare e morën në dorë të rinjtë me ide progresiste, komunistë e jo komunistë, por që të gjithë antifashistë. Në atë kohë lufte, kriteri i së drejtës, i së moralshmes dhe i kombëtares ishte një e vetëm një: antifashizmi.

Nëse Shqipëria pas lufte do të ishte komuniste, kapitaliste, liberale, konservatore, republikane apo monarkiste, kjo në vitin 1939, 1941 apo 1943 nuk ishte në axhendën e ditës, ishte një bisedë që i përkiste të ardhmes. Prioritetin absolut të antifashizmit si imperativ të kohës, e shpalli as më shumë e as më pak se Winston Churchill në fjalimin e tij të 22 qershorit 1941 në Dhomë e Komuneve, fjalim që shënon lindjen e aleancës së madhe anglo-sovjeto-amerikane.

“Kjo e sotmja”, tha ai mes tĂ« tjerash, â€œĂ«shtĂ« njĂ« luftĂ« pĂ«r jetĂ« a vdekje me fuqitĂ« e Boshtit. Ndaj, kush rreshtohet me ne nĂ« kĂ«tĂ« luftĂ«, Ă«shtĂ« aleati ynĂ«, kush rreshtohet me armikun, Ă«shtĂ« armiku ynĂ«â€.

Ndryshe nga ç’ndodhi nĂ« vendet e tjera tĂ« pushtuara nga Italia fashiste e Gjermania naziste, nĂ« ShqipĂ«ri e vetmja forcĂ« politike dhe e vetmja organizatĂ« qĂ« e bĂ«ri tĂ« vetĂ«n programin e luftĂ«s pa kompromis kundĂ«r okupatorĂ«ve nazi-fashistĂ«, ishin PK dhe FANÇ.

Këtë fakt e nënvizonin vazhdimisht edhe anëtarët e misionit ushtarak britanik në Shqipëri, edhe pse Churchilli dhe MPJ britanike, nga mesi i vitit 1943, kur fatet e luftës tashmë dukeshin të vendosura, filluan të vinin në zbatim agjendën e pas-luftës, që synonte mënjanimin e forcave të majta dhe katapultimin e forcave të djathta në pushtet.

Dhe kjo, pavarĂ«sisht se nĂ« disa vende, dhe vendi mĂ« tipik ishte ShqipĂ«ria, forcat e djathta, tĂ« ashtuquajtura “nacionaliste” e “antikomuniste”, kishin bashkĂ«punuar hapur me gjermanĂ«t. AtĂ« kohĂ« pĂ«r kĂ«tĂ« çështje lindi edhe njĂ« konflikt midis amerikanĂ«ve e britanikĂ«ve, dhe midis vetĂ« ushtarakĂ«ve e politikanĂ«ve britanikĂ«. KĂ«ta, me kryeministrin Churchill e ministrin e jashtĂ«m Eden, i kritikonin tĂ« parĂ«t qĂ« insistonin tĂ« mbĂ«shteteshin me armĂ« vetĂ«m forcat e FNÇ, tĂ« vetmet qĂ« pĂ«rlesheshin me gjermanĂ«t.

KĂ«tĂ« situatĂ« tĂ« dyzuar brenda vetĂ« administratĂ«s britanike, e ilustron raport i majorit Bill Tilman, i 10 majit 1944: “
Politika jonĂ« pĂ«r tĂ« mbĂ«shtetur LNÇ”, i pĂ«rgjigjej ai kritikave qĂ« vinin nga Londra, “ Ă«shte e ndershme dhe e drejtĂ«, pasi Fronti Ă«shtĂ« e vetmja palĂ« nĂ« ShqipĂ«ri qĂ« ka po ato objektiva luftarake si edhe tonat dhe qĂ« Ă«shtĂ« i gatshĂ«m pĂ«r tĂ« bĂ«rĂ« sakrifica pĂ«r arritjen e objektivave nĂ« fjalĂ«â€.

MĂ« tej, nĂ« mĂ«nyrĂ« sintetike, majori Tilman rreshton disa karakteristika, qĂ« sipas tij i jepnin FNÇ njĂ« epĂ«rsi morale tĂ« padiskutueshme, si organizatĂ« mbarĂ«kombĂ«tare. “Ndryshe nga BK e Legaliteti”, raportonte ai, “Fronti Nac. Çl. nuk Ă«shtĂ« njĂ« grumbull krerĂ«sh fisnorĂ« ose feudalĂ« me pasues personalĂ«, por njĂ« forcĂ« e organizuar, qĂ« pĂ«rfaqĂ«son tĂ« dy besimet fetare, te dy ndarjet krahinore dhe tĂ« paktĂ«n 75% tĂ« popullsisĂ« nĂ« ShqipĂ«rinĂ« e Jugut e tĂ« Mesme”.

Me mjaft mprehtësi, Tilman kap këtu një nga problemet më akute që u shfaq në Shqipëri gjatë Luftës II Botërore, atë të ndarjes midis Veriut e Jugut, që është kthyer edhe sot në një fantazmë që helmon marrëdhëniet mes shqiptarëve.

GjatĂ« LuftĂ«s, ideologjinĂ« e pĂ«rçarjes Veri-Jug e mbollĂ«n pikĂ«risht pĂ«rfaqĂ«suesit e qeverive kuislinge e tĂ« ashtuquajturit “krerĂ« nacionalistĂ«â€, dhe nuk pĂ«rbĂ«n njĂ« çudi fakti, qĂ« nĂ« kĂ«ta vitet e fundit pĂ«rçues tĂ« kĂ«saj ideologjie vrastare janĂ« bĂ«rĂ« pinjollĂ«t gjenetikĂ« tĂ« kuislingĂ«ve e kolaboracionistĂ«ve tĂ« djeshĂ«m.

NĂ« kujtimet e tij, oficeri britanik Julian Amery tregon, se si nĂ« ditĂ«t e fundit tĂ« luftĂ«s, ndĂ«rsa bĂ«hej gati tĂ« linte atdheun, Abaz Kupi i kishte thĂ«nĂ« atij: “PĂ«r njĂ«mijĂ« vjet ne GegĂ«t kemi sunduar mbi ToskĂ«t dhe tani, me sa duket, ka ardhur radha e tyre tĂ« sundojnĂ« mbi ne”. PĂ«r Abaz Kupin, pra, Lufta II BotĂ«rore nĂ« ShqipĂ«ri nuk paskĂ«sh qenĂ« gjĂ« tjetĂ«r, veç njĂ« kacafytje mes Veriut e Jugut!

Ky koncept antirilindas dhe antishqiptar, qĂ« faktorizonte armiqĂ«sinĂ« mes Veriut e Jugut nĂ« njĂ« moment kur vendi ishte i pushtuar nga gjermanĂ«t, kishte qenĂ« artikuluar qysh herĂ«t nĂ« nivelin e njĂ« platforme ideologjike nga kuislingu Mustafa Kruja. NĂ« vitet 1920, Sejfi Vllamasi e akuzonte Mustafa KrujĂ«n si “teoricienin e flaktĂ« tĂ« filozofisĂ« idiote tĂ« luftĂ«s mes GegĂ«ve e ToskĂ«ve”.

Me pushtimin fashist e mĂ« tej nazist tĂ« ShqipĂ«risĂ«, Mustafa Kruja e kuislingĂ«t e tjerĂ« shqiptarĂ« urdhĂ«ruan krijimin e dĂ«rgimin nĂ« Jug tĂ« forcave mercenare nga Dibra, Kosova pĂ«r t’u pĂ«rgjakur me “bishat nga ToskĂ«ria e largĂ«t”, siç shprehej plot mllef Mustafa Kruja.

E pra, njĂ« njohje edhe e pĂ«rciptĂ« e historisĂ« sĂ« LANÇ dhe e forcave pjesĂ«marrĂ«se nĂ« tĂ«, do bindte gjithkĂ«nd pĂ«r karakterin kombĂ«tar tĂ« asaj lufte, qĂ« nĂ« njĂ« moment kritik pĂ«r kombin, risolli frymĂ«n e viteve tĂ« Rilindjes, kur Sami FrashĂ«ri, Jeronim de Rada, Ismail Qemali e Luigj Gurakuqi i drejtoheshin njeri tjetrit me fjalĂ«t “i dashur vĂ«lla”, “biri im” e “i dashur at”.

Për luftëtarët antifashistë Shqipëria ishte një atdhe i vetëm, njëlloj e dashur dhe e shtrenjtë në çdo cep e centimetër të saj. Të tillë e mendonte atë vlonjati Perlat Rexhepi, që ra në luftë me fashistë e milicë në Shkodër. Të tillë e mendonte edhe heroi kosovar Xheladin Beqiri, që populli i Labërisë e bëri birin e vet, Gjok Doçi nga Lura, që mbeti i vrarë në betejë me nazistët në Mallakastër, apo Kajo Karafili, që lindi në Pogradec e ra theror në Kavajë.

ShĂ«mbulli i tyre duhet tĂ« bĂ«jĂ« me turp “feudalĂ«t” shqiptarĂ« tĂ« kohĂ«ve tĂ« reja, tĂ« cilĂ«t veç mĂ«kateve tĂ« tjera, kanĂ« mbi supe edhe atĂ« tĂ« pĂ«rpjekjes pĂ«r ta parcelizuar ShqipĂ«rinĂ« nĂ« ngastra tĂ« vogla, tĂ« ndara nga armiqĂ«si e urrejtje qĂ« ata vetĂ« i kanĂ« mbjellĂ« pĂ«r tĂ« siguruar pushtetin e tyre. /dita/

❌
❌