❌

Reading view

There are new articles available, click to refresh the page.
↗

Zbulimet arkeologjike në Turqi hedhin dritë të re mbi origjinën e Krishterimit

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Zbulimet e jashtëzakonshme përfshijnë imazhin më të ruajtur të hershëm të Jezusit, të zbuluar pranë qytetit turk të Iznikut.

Nga: David Keys / The Independent
PĂ«rkthimi: Telegrafi.com

Zbulime e reja spektakolare arkeologjike në mbarë Turqinë po hedhin dritë të rëndësishme të re mbi fazat e hershme të Krishterimit, duke përfshirë imazhin më të ruajtur të hershëm të Krishtit të zbuluar ndonjëherë.

Këto gjetje të jashtëzakonshme përfshijnë gjithashtu varre dhe mbishkrime të lashta të krishtera. Gjatë dy vjetëve të fundit, arkeologët në Anadoll - Turqia e sotme - kanë zbuluar të paktën një duzinë kishash të panjohura më parë, që datojnë nga shekulli i katërt dhe i pestë pas Krishtit. Për më tepër, gërmimet në qytetin historik të Pergamonit kanë zbuluar një nga paraqitjet më të hershme të Shën Gjergjit, shenjtorit të ardhshëm mbrojtës të Anglisë.

Vëllimi i madh i këtyre zbulimeve të fundit thekson rolin vendimtar të Anadollit në përhapjen e hershme të Krishterimit. Ato ofrojnë njohuri thelbësore mbi mënyrën se si Anadolli romak u bë me shpejtësi djep i fesë - vetëm disa dekada pas kryqëzimit të Krishtit në Jerusalem, në fillim të viteve 30 pas Krishtit.

Imazhi i Krishtit, i paraqitur si Bariu i Mirë, u zbulua vitin e kaluar në qytetin turk të Iznikut - dhe është ndër pesë imazhet më të vjetra autentike të Krishtit si i rritur, të zbuluara ndonjëherë kudo në botë. Ai daton nga fillimi deri në mesin e shekullit të tretë pas Krishtit dhe është imazhi më i ruajtur i hershëm i Jezusit i gjetur ndonjëherë.

Për shkak se u zbulua i mbyllur brenda një varri familjar nëntokësor të ruajtur jashtëzakonisht mirë dhe pa oksigjen, pigmentet e afreskut janë praktikisht në gjendje të përsosur - pikërisht ashtu siç u pikturuan rreth 1800 vjet më parë. Imazhi është aq i plotë sa tiparet e fytyrës së Krishtit, palat të tunikës së tij, duart e tij dhe konturi i qartë i dashit mbi shpatullat e tij mbeten ende dukshëm të dallueshme dhe të qarta. Piktura e sapozbuluar u jep historianëve një kuptim të detajuar mbi mënyrën se si të krishterët e hershëm e perceptonin Jezusin - pa mjekër, me flokë të shkurtër dhe i veshur me rroba elegante romake të klasës së lartë.

- YouTube

Përveç numrit të madh të zbulimeve të fundit arkeologjike, kërkimet e reja historike po përmirësojnë gjithashtu kuptimin tonë mbi mënyrën dhe arsyet se pse, brenda vetëm tre shekujsh, Krishterimi u zgjerua nga një sekt i vogël i persekutuar fetar në fenë zyrtare të Perandorisë Romake.

Projektet e reja kërkimore, të realizuara në disa universitete në Mbretërinë e Bashkuar dhe në mbarë botën gjatë viteve të fundit, kanë analizuar se si, ndryshe nga mendimi i zakonshëm, persekutimi dhe martirizimi i të krishterëve (megjithëse ndoshta në një shkallë shumë më të vogël sesa mendohej zakonisht) në fakt ndihmuan në zgjerimin e Krishterimit - dhe se si kjo rritje u nxit pjesërisht edhe prej niveleve potencialisht më të ulëta të vdekjeve të hershme të lidhura me sëmundjet, krahasuar me ato që përjetonin komunitetet pagane. Kërkimet e tjera të rëndësishme të kohëve të fundit kanë hedhur dritë të re mbi mënyrën se si sistemet e hershme të kujdesit të krishterë social duket se rritën ndjeshëm normat e konvertimit dhe se si problemet politike dhe ekonomike të Perandorisë Romake ishin gjithashtu faktorë madhorë që nxitën përhapjen e Krishterimit.

Adhurimi i perandorëve të gjallë romakë - kulti perandorak - e pati tempullin e tij më të hershëm jo në Romë, por në qytetin e madh klasik të Pergamonit, në atë që sot është Turqia perëndimore. Ajo strukturë e parë e kultit perandorak u ndërtua brenda kompleksit të një ndërtese të shekullit të tretë para Krishtit, që ishte e ngjashme me Partenonin, i quajtur Tempulli i Atenës (mbetjet e të cilit shfaqen këtu në foto).(Foto: Klaus-Peter Simon)

Një studim i kohëve të fundit ka rishqyrtuar madje mundësinë që nivelet e ulëta të infanticidit femëror në shoqërinë pagane krijuan, përgjatë shumë brezave, çekuilibrime demografike nga të cilët komunitetet e krishtera - të cilat pothuajse me siguri nuk praktikonin infanticidin - do të kishin përfituar në aspektin demografik.

Për më shumë, arkeologët kanë zbuluar prova të reja mbresëlënëse mbi përhapjen e adhurimit të perandorëve në atë që sot është Turqia - dhe, pikërisht ky zgjerim i kultit perandorak ndihmoi që Krishterimi i hershëm të kishte mundësinë të evoluonte nga një lëvizje thjesht për Jezusin në një lëvizje gjithashtu kundërperandorake, e aftë për të tërhequr një spektër të gjerë mbështetjeje të disidencës shoqërore dhe politike.

Vetëm gjatë tre vjetëve të fundit, gjurmë të një statuje 3.5 metra të lartë të perandorit të shekullit të dytë pas Krishtit, Mark Aurelit, janë gjetur në qytetin-port antik të Siedrës (në jug të Turqisë), ndërsa janë identifikuar edhe mbetjet pothuajse të plota të një statuje 2.1 metra të lartë të Aurelit nga qyteti i lashtë i brendshëm i Bubonit.

- YouTube

Ndërsa, në vitin 2021, koka e një statuje 2.5 metra të lartë të perandorit Hadrian u zbulua në qytetin antik Alabanda (në Anadollin perëndimor) - famëkeq për dekadencën e tij - ndërsa në vitet 2007 dhe 2008, skulpturat gjigante 4.5 metra të larta të Hadrianit dhe Mark Aurelit u zbuluan në qytetin e rrënuar të Sagalasosit, i vendosur në një peizazh spektakolar (në jug të Turqisë).

Rritja e kultit perandorak ka gjithashtu rëndësi të madhe nga perspektiva biblike. Ajo ndihmon për të shpjeguar një pjesë të përmbajtjes së një segmenti kyç të Besëlidhjes së Re - konkretisht Librin e Zbulesës.

Ai libĂ«r - i shkruar nga njĂ« profet i krishterĂ« i fundit tĂ« shekullit tĂ« parĂ«, i quajtur Gjoni i Patmosit, rreth vitit 90 pas Krishtit - promovonte idenĂ« se Perandoria Romake (e koduar prej tij si “Bisha”) kontrollohej nga Djalli (i koduar si “Dragoi”).

Libri (dhe shtatë letrat e përfshira në të - që pretendohet se iu diktuan Gjonit nga Krishti në Parajsë) iu dërgua shtatë komuniteteve të veçanta të krishtera në shtatë qytete të asaj që sot është Turqia perëndimore - dhe, gjatë viteve shumë të fundit, gërmimet arkeologjike në disa prej këtyre shtatë qyteteve kanë nxjerrë në dritë prova të jashtëzakonshme të jetës së hershme të krishterë, përfshirë një kishë-shtëpi antike (lloji i vendit të adhurimit të krishterë që ekzistonte përpara kishave të para të ndërtuara posaçërisht).

PĂ«rpara se tĂ« krishterĂ«t tĂ« ndĂ«rtonin kisha tĂ« ndĂ«rtuara posaçërisht, ata shpesh mblidheshin nĂ« shtĂ«pi private, tĂ« pajisura ndonjĂ«herĂ« me dhoma tĂ« projektuara enkas, tĂ« njohura si “kisha-shtĂ«pi.” Njihen vetĂ«m rreth gjysmĂ« duzine shembujsh tĂ« hershĂ«m - pĂ«rfshirĂ« kĂ«tĂ« kishĂ«-shtĂ«pi tĂ« shekullit tĂ« katĂ«rt, tĂ« zbuluar sĂ« fundmi nĂ« qytetin antik tĂ« rrĂ«nuar tĂ« LaodikisĂ« nĂ« TurqinĂ« perĂ«ndimore.(Foto: David Keys)

Kisha-shtëpi e shekullit të katërt - e zbuluar në qytetin e bukur antik të Laodikisë në Turqinë perëndimore - është një nga vetëm gjysmë duzine kishash-shtëpi të hershme të zbuluara ndonjëherë kudo në botë.

Por, në Sardë, një tjetër qytet antik i përmendur në Zbulesë, studiuesit kanë kryer hetime mbi një kishë të madhe të mundshme të fillimit të shekullit të gjashtë (ndoshta një katedrale). Fillimisht ishte një ndërtesë masive 45 metra e gjatë me dy kupola, e ndërtuar në zemër të qytetit të rrënuar dhe ende sot mbresëlënës - mund të ketë shërbyer si prototip për traditën arkitekturore të lidhur me një nga kishat më të mëdha antike në botë, Aja Sofia në Kostandinopojë (Stambolli i sotëm).

Dhe, në tri qytete të tjera antike, të përmendura posaçërisht në Librin e Zbulesës, arkeologët kanë zbuluar kohët e fundit edhe më shumë materiale të hershme të krishtera.

NĂ« SmirnĂ« (Izmiri i sotĂ«m), ekspertĂ«t kanĂ« studiuar mesazhe tĂ« koduara tĂ« krishtera tĂ« mesit tĂ« shekullit tĂ« dytĂ«, tĂ« shkruara si grafite nĂ« muret e njĂ« qendre tregtare romake. Ato janĂ«, ndoshta, mbishkrimet mĂ« tĂ« hershme tĂ« krishtera tĂ« zbuluara ndonjĂ«herĂ« dhe ndoshta shkrimi mĂ« i hershĂ«m origjinal i krishterĂ«. NjĂ«ri - i dizajnuar si njĂ« fjalĂ«kryq - Ă«shtĂ« fjala “Logos” (njĂ« nga titujt e Krishtit, qĂ« do tĂ« thotĂ« “Fjala”). NĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ«, rreshti i parĂ« i Ungjillit tĂ« ShĂ«n Gjonit, duke iu referuar Jezusit/Zotit, thotĂ«: “NĂ« fillim ishte Fjala.” NjĂ« tjetĂ«r mesazh i koduar (numerik) pĂ«rbĂ«het vetĂ«m nga tri karaktere numerike - 800 - qĂ« do tĂ« thotĂ« se “Besimi” Ă«shtĂ« rruga drejt “Zotit” (domethĂ«nĂ« Krishtit). Dhe, njĂ« mbishkrim i pakoduar - i bazuar nĂ« pjesĂ« kyçe tĂ« katĂ«r librave tĂ« BesĂ«lidhjes sĂ« Re - i referohet qartĂ« Jezusit me fjalĂ«t: “Ai qĂ« na ka dhĂ«nĂ« [neve] FrymĂ«n [e ShenjtĂ«].”

Gjashtëdhjetë milje në veri të Smirnës, në qytetin spektakolar antik të Pergamonit (pranë Bergamës së sotme), arkeologët kanë gjetur një nga dëshmitë më të vjetra arkeologjike në botë të kultit të Shën Gjergjit - një enë qeramike pelegrinazhi e fillimit të shekullit të pestë, që e paraqet atë duke vrarë një dragua.

Për më tepër, në Pergamon, arkeologët sapo kanë hetuar një vend kyç të martirizimit të hershëm të krishterë - amfiteatrin e qytetit ku besohet se të paktën tre të krishterë u dogjën të gjallë në fund të shekullit të dytë pas Krishtit. Hetimi u mundësoi arkeologëve të llogarisnin se amfiteatri, ku ndodhën këto ekzekutime të tmerrshme, kishte kapacitet për jo më pak se 25 mijë spektatorë.

ArkeologĂ«t kanĂ« hartuar nĂ« mĂ«nyrĂ« digjitale tempullin (nĂ« qytetin antik tĂ« Pergamonit) ku, nĂ« vitin 29 para Krishtit, adhurimi i perandorit romak u zhvillua pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ«. NĂ« vitet 90 pas Krishtit, profeti i krishterĂ« ShĂ«n Gjoni, i cili shkroi Librin e ZbulesĂ«s tĂ« BesĂ«lidhjes sĂ« Re, e quajti atĂ« tempull “froni i Satanit” dhe perandorin romak njĂ« bishĂ« qĂ« vinte nga deti me njĂ« numĂ«r tĂ« veçantĂ« - 666 (tashmĂ« i famshmi nĂ« aspekt global, “Numri i BishĂ«s”). Historia e Gjonit pĂ«r Djallin qĂ« i jep BishĂ«s pushtet politik vazhdoi tĂ« paraqitej edhe nĂ« kohĂ«t mesjetare, siç tregohet kĂ«tu (”Bisha” ndodhet nĂ« tĂ« djathtĂ«).(Foto: Jean-Pierre DalbĂ©ra)

Dhe, së fundi, por jo më pak e rëndësishme, në metropolin e madh antik të Efesit - një nga pesë qytetet më të mëdha të botës romake - arkeologët kanë zbuluar kohët e fundit një lagje të tipit të Pompeit, të varrosur nën hirin e një zjarri të madh urban të shkaktuar nga pushtuesit persë. Ndërsa hiri i Pompeit ruajti një botë të humbur pagane, shtresa e hirit në Efes ka ngrirë në kohë botën e hershme të krishterë bizantine - të shekullit të gjashtë dhe fillimit të shekullit të shtatë.


Arkeologët kanë mundur të zbulojnë fjalë për fjalë mijëra enë qeramike (përfshirë amfora të mbushura me skumbri të kripur) dhe mbetje të djegura bajamesh, pjeshkash dhe frutave të detit. Ata madje gjetën një dyqan të dedikuar për shitjen e suvenireve për pelegrinët e krishterë - përfshirë qindra enë të vogla pelegrinazhi në formë varëseje, që do të kishin përmbajtur vaj të shenjtë ose ujë të bekuar.

Por, po aq magjepsĂ«s Ă«shtĂ« edhe kĂ«rkimi i vazhdueshĂ«m i jashtĂ«zakonshĂ«m qĂ« hedh dritĂ« tĂ« re mbi njĂ« pasazh tĂ« famshĂ«m nĂ« DhiatĂ«n e Re. Kur lavdĂ«ron njĂ« martir tĂ« hershĂ«m tĂ« krishterĂ«, Libri i ZbulesĂ«s paraqet Krishtin duke folur nga qielli dhe duke akuzuar romakĂ«t se kishin ngritur “fronin e Satanit” nĂ« metropolin e madh tĂ« Pergamonit. Ai qytet ishte, nĂ« vitin 29 para Krishtit, vendi i parĂ« nĂ« PerandorinĂ« Romake ku perandori i parĂ« - Augusti - autorizoi ndĂ«rtimin e njĂ« tempulli ku njerĂ«zit mund ta adhuronin atĂ« si njĂ« zot tĂ« gjallĂ«.

Zbulimet arkeologjike në Turqi hedhin dritë të re mbi origjinën e Krishterimit (Gërmimet në Iznik)

NdĂ«rsa Krishterimi u zhvillua nĂ« shekullin e parĂ« pas Krishtit, ai iu kundĂ«rvu fuqishĂ«m adhurimit tĂ« perandorit. ArkeologĂ«t kanĂ« hartuar nĂ« mĂ«nyrĂ« digjitale tempullin e Pergamonit ku u zhvillua pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« adhurimi i perandorit romak dhe vetĂ«m tani po fillojnĂ« tĂ« kuptojnĂ« se si ai lidhej me kompleksin mĂ« tĂ« gjerĂ« fetar pagan ku ai bĂ«nte pjesĂ«. KundĂ«rshtimi i krishterĂ« ndaj adhurimit tĂ« perandorit - dhe ndaj ideologjisĂ« perandorake romake nĂ« pĂ«rgjithĂ«si - ishte qartĂ«sisht subversiv dhe tĂ« krishterĂ«t e hershĂ«m pĂ«rdorĂ«n njĂ« kod numerik si mĂ«nyrĂ« pĂ«r tĂ« sulmuar nĂ« aspektin politik dhe ideologjik perandorĂ«t. Kodi (tashmĂ« i famshĂ«m globalisht) pĂ«r sundimtarĂ«t e urryer perandorakĂ« ishte 666 (ose ndonjĂ«herĂ« 616) dhe njihej si “Numri i BishĂ«s” - ku bisha nuk ishte askush tjetĂ«r veç vetĂ« perandorit.

Shkalla e kërkimeve të fundit arkeologjike, prej studiuesve turq, britanikë, gjermanë, austriakë, amerikanë dhe të tjerë, mbi shekujt e hershëm të Krishterimit - veçanërisht në Turqi - po e rrit ndjeshëm kuptimin tonë për një epokë kyçe të historisë njerëzore.

“Ka rĂ«ndĂ«si tĂ« madhe numri i madh i zbulimeve tĂ« fundit arkeologjike pĂ«r krishterimin e hershĂ«m nĂ« Turqi,” tha autoriteti kryesor mbi Krishterimin e hershĂ«m, profesoresha Candida Moss e Universitetit tĂ« Birmingemit.

“Anadolli - ajo qĂ« sot Ă«shtĂ« Turqia - ishte nĂ« shumĂ« mĂ«nyra djepi i Krishterimit tĂ« hershĂ«m,” shpjegoi ajo. Rajoni - i vizituar nga apostujt PjetĂ«r dhe Pal dhe nga misionarĂ« tĂ« tjerĂ« shumĂ« tĂ« hershĂ«m - ka rĂ«ndĂ«si tĂ« jashtĂ«zakonshme nĂ« historinĂ« e hershme tĂ« fesĂ«. Dhe, sigurisht, kur Krishterimi u bĂ« feja zyrtare e perandorisĂ«, romakĂ«t e zhvendosĂ«n kryeqytetin e tyre nga Roma nĂ« atĂ« qĂ« sot Ă«shtĂ« Stambolli,” shpjegoi profesoresha Moss. /Telegrafi/

↗

Beteja për miliardat e Putinit

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Në librin Të padisësh Kremlinin: Beteja për miliardat e Putinit [Suing the Kremlin: The Battle for Putin's Billions], Martin Sixsmith tregon se si një përpjekje këmbëngulëse nga avokatët mund të sigurojë dëmshpërblim për ata të cilëve u janë eksproprijuar pasuritë nga udhëheqësi i Rusisë.

Nga: Julian Evans / The Telegraph (titulli: The $50bn lawsuit that could bring down Putin)
PĂ«rkthimi: Telegrafi.com

NĂ« PerĂ«ndim nuk ka mospajtime lidhur me faktin se Vladimir Putini e ka plaçkitur RusinĂ«. Disa vite mĂ« parĂ«, revista Forbes e vlerĂ«soi pasurinĂ« e tij personale nĂ« 200 miliardĂ« dollarĂ« [172 miliardĂ« euro]. NĂ« çfarĂ« tjetĂ«r mĂ«nyre mund ta kishte grumbulluar pasurinĂ« e tillĂ« njĂ« ish-oficer i zakonshĂ«m - pa ndonjĂ« spikatje - i rangut tĂ« mesĂ«m nĂ« KGB, i cili gjatĂ« inaugurimit tĂ« tij nĂ« vitin 2000 e pĂ«rshkroi me devotshmĂ«ri detyrĂ«n e tij tĂ« shenjtĂ«â€ pĂ«r bashkimin e popullit rus?

PĂ«rgjigjja e saktĂ« qĂ«ndron te marrĂ«veshja e tij me oligarkĂ«t rusĂ«. MenjĂ«herĂ« pasi erdhi nĂ« pushtet, presidenti ua bĂ«ri tĂ« qartĂ« biznesmenĂ«ve mĂ« tĂ« pasur tĂ« vendit se pasuritĂ« e tyre i kanĂ« borxh favorizimit tĂ« tij. BesnikĂ«ria do tĂ« shpĂ«rblehej, ndĂ«rsa do tĂ« ishte i pamĂ«shirshĂ«m ndĂ«shkimi pĂ«r mungesĂ« besnikĂ«rie. Kjo marrĂ«veshje ka zgjatur pĂ«r 20 vjet, por kohĂ«t e fundit ka shenja se oligarkĂ«t e Putinit nuk janĂ« mĂ« tĂ« gatshĂ«m t’i binden. NĂ« librin e tij tĂ« ri, tĂ« pĂ«rqendruar ngushtĂ«sisht te kjo temĂ«, TĂ« padisĂ«sh Kremlinin, Martin Sixsmith tregon se si njĂ« pĂ«rpjekje kĂ«mbĂ«ngulĂ«se nga avokatĂ«t ka hapur, çuditĂ«risht, mundĂ«sinĂ« e dĂ«mshpĂ«rblimit pĂ«r ata qĂ« janĂ« eksproprijuar nga udhĂ«heqĂ«si i RusisĂ«.

NĂ« vitet ’90 tĂ« shekullit XX, pas rĂ«nies sĂ« komunizmit, gangsterĂ«t dhe biznesmenĂ«t ambiciozĂ« luftuan pĂ«r pasurinĂ« e RusisĂ«. KĂ«shtu hynĂ« nĂ« skenĂ« oligarkĂ«t. NĂ« krye tĂ« tyre ishte Mikhail Khodorkovsky - njĂ« ish-anĂ«tar i ri i organizatĂ«s rinore komuniste Komsomol - i cili fillimisht importoi kompjuterĂ« perĂ«ndimorĂ«, mĂ« pas pĂ«rfitoi fusha nafte nĂ« Siberi - pĂ«rmes skemĂ«s sĂ« kredive kundrejt aksioneve - dhe ndĂ«rtoi gjigantin e naftĂ«s dhe gazit, Yukos. NĂ« fillim tĂ« viteve 2000, me njĂ« pasuri prej 15 miliardĂ« dollarĂ«sh, Khodorkovsky ishte njeriu mĂ« i pasur nĂ« Rusi.

Si president, mesazhi i parë i Putinit për këta oligarkë ishte i butë: ai nuk do të ndërhynte në bizneset e tyre nëse ata qëndronin larg politikës. Por, në shkurt të vitit 2003, kjo marrëveshje u shemb. Gjatë një takimi mes presidentit dhe drejtuesve të biznesit rus, Khodorkovsky u ngrit dhe kritikoi gjatë - duke paraqitur edhe prova - korrupsionin në Rusi dhe ekonominë e sunduar nga hajdutët. Më keq akoma, kritika e tij u transmetua në televizion.

Mikhail Khodorkovsky më 2018Foto: Alastair Grant/AP

Putini u tĂ«rbua. RĂ«nia e Khodorkovskyt ishte e shpejtĂ«: deri nĂ« nĂ«ntor tĂ« atij viti ai ishte arrestuar nĂ«n akuzat pĂ«r mashtrim, ndĂ«rsa Yukos-i u godit me akuza tĂ« mĂ«dha pĂ«r shkelje tatimore (akuza qĂ« ai i ka mohuar vazhdimisht). Pasuan kĂ«rkesat gjithnjĂ« e mĂ« tĂ« mĂ«dha pĂ«r taksa tĂ« papaguara, derisa nĂ« vitin 2006 kompania u shpall e falimentuar. Khodorkovsky dhe bashkĂ«punĂ«tori i tij, Platon Lebedev, u nxorĂ«n nĂ« gjyq, u dĂ«nuan dhe kaluan nĂ«ntĂ« vjet nĂ« kampe pune. Pasi kompania u copĂ«tua, pasuria e saj pĂ«rfundoi nĂ« duart e njerĂ«zve tĂ« emĂ«ruar nga Putini dhe prej tyre - sipas pretendimeve - te vetĂ« Putini. Ashtu si nĂ« njĂ« skemĂ« klasike zhvatjeje me “mbrojtje”, pretendohet se, pas arrestimit tĂ« Khodorkovskyt, Putini u kĂ«rkoi oligarkĂ«ve tĂ« dorĂ«zonin deri nĂ« 50 pĂ«r qind tĂ« pasurisĂ« sĂ« tyre pĂ«r tĂ« garantuar sigurinĂ« e tyre.

Prandaj, Të padisësh Kremlinin mund të kishte qenë një histori e pandërprerë dëshpëruese. Por, në këtë peizazh të zymtë ndodhi diçka e jashtëzakonshme. Me këmbëngulje të palëkundur dhe nën drejtimin e avokatëve të specializuar, Khodorkovsky dhe kompania mbajtëse e Yukos-it, Group Menatep, ngritën një rast kundër Kremlinit, duke përdorur një instrument të ndërlikuar, por efektiv, të së drejtës tregtare ndërkombëtare.

Traktati i Kartës së Energjisë (1991), i projektuar për të mbrojtur investitorët në industrinë e naftës dhe gazit nga trajtimi i padrejtë prej qeverive kombëtare, u bë mjeti për ndjekjen e pandërprerë të Kremlinit nga avokatët e Menatep-it gjatë 19 vjetëve pasuese. Në vitin 2014, kundër shtetit rus u fitua një dëmshpërblim rekord prej 50 miliardë dollarësh. Dy vjet më vonë ai u rrëzua në apel nga një gjykatë e qarkut në Holandë, por në vitin 2020 Gjykata e Apelit e Holandës vendosi sërish në favor të Menatep-it. Në vitin 2025, Gjykata Supreme e Holandës hodhi poshtë apelimin e fundit të Rusisë.

Khodorkovsky, atĂ«herĂ« kryetar i kompanisĂ« sĂ« naftĂ«s “Yukos”, nĂ« bisedime me Putinin nĂ« vitin 2002Foto: Sovfoto/Universal Images/Shutterstock

Nuk mund ta ketë ndihmuar mbrojtjen e Rusisë fakti që gjatë dy dekadave të procesit gjyqësor të Menatep-it, shteti rus dhe udhëheqësi i tij kanë vazhduar të forcojnë reputacionin e tyre si kriminelë dhe agresivë. Ky nam i keq e ka bërë të vështirë sekuestrimin e aseteve ruse - për arsye tipike të botës së krimit. Në juridiksione të kujdesshme ose të frikësuara, si Belgjika (e cila gjithashtu hodhi poshtë një plan të Bashkimit Evropian për përdorimin e aseteve ruse në ndihmë të Ukrainës në vitin 2025) dhe Franca (e cila në një moment ia kishte borxh Rusisë një shumë të madhe për kontrata të anuluara të mbrojtjes), procesi është bllokuar shpeshherë në gjykata. Gjykatat amerikane dhe angleze kanë treguar më shumë vendosmëri, dhe shitja në ankand e markave tregtare të vodkës Stolichnaya dhe Moskovskaya ka sjellë këstin e parë të parave.

Sixsmith është autor me përvojë të madhe në temat ruse, njohuritë e të cilit datojnë që nga koha kur raportonte nga Moska gjatë rënies së Bashkimit Sovjetik. Ai arrin të menaxhojë sasi të mëdha të materialit juridik me një shkathtësi narrative që nuk sakrifikon as detajet dhe as ritmin.

Martin Sixsmith ishte gazetar në Moskë gjatë shpërbërjes së Bashkimit Sovjetik

MegjithatĂ«, nuk Ă«shtĂ« krejtĂ«sisht e qartĂ« - pĂ«rveç faktit se Sixsmithi e ndihmoi Khodorkovskyn tĂ« shkruante njĂ« libĂ«r nĂ« vitin 2022 - pse ky i fundit del pothuajse i paprekur nga gjykimi moral i librit. Si i ri nĂ« vitet ’90 tĂ« shekullit XX, kur shumĂ« gjak u derdh pĂ«r shkak tĂ« kaosit ekonomik nĂ« Rusi, Khodorkovsky me gjasĂ« kishte mbrojtĂ«s tĂ« fuqishĂ«m.

Natyrisht, nuk po sugjeroj në asnjë mënyrë se Khodorkovsky ishte gangster; dhe, vlen të shtohet se sot, duke jetuar në mërgim në Londër, ai është një kritik i njohur i Putinit dhe kundërshtar i luftës, duke i quajtur rregullisht të dyja - si Putinin ashtu edhe luftën - të paligjshme dhe kriminale. Megjithatë, historia befasuese e Të padisësh Kremlinin shijohet më mirë me një dozë të lehtë skepticizmi ndaj idesë se e mira triumfon mbi të keqen, si dhe me një qasje relaksuese ndaj pjesëve më të errëta të së kaluarës së një oligarku.

Po Putini?

Ndoshta pasoja më ironike e sundimit të tij është se, pikërisht në këtë moment, udhëheqësi i perandorisë së dëshiruar ruse përballet me kërcënime në shumë drejtime: jeta e tij mund të rrezikohet nga mundësia e një droni ukrainas të pajisur me disa kilogramë eksploziv C-4; ndërsa, pasuria dhe pushteti i tij, ashtu siç i njeh ai, kërcënohen nga një oligark dikur i bindur i cili nuk beson më se presidenti po i jep atë për të cilën ai ka paguar. /Telegrafi/

↗

Gazetaria e guximshme dhe e bazuar në fakte vazhdon të rezistojë në Evropë

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Nga: Beata BalogovĂĄ, gazetare sllovake dhe anĂ«tare e bordit tĂ« Çmimit Evropian tĂ« GazetarisĂ« / The Guardian (titulli: OrbĂĄn’s media slop spread poison beyond Hungary. Luckily, fearless, fact-based reporting endurĂ«s)
PĂ«rkthimi: Telegrafi.com

Në mbarë Evropën, gazetaria e shërbimit publik është mburojë për demokracinë. Por, ne duhet të vendosim nëse duam të luftojmë për mbijetesën e saj.

Për 16 vjet, qeveria e Viktor Orbånit derdhi miliona euro nga fondet publike në institute kërkimore, institucione dhe media që mbështesnin pikëpamjet e tij joliberale - jo vetëm në Hungari, por edhe përtej kufijve të saj. Për shembull, në Sllovaki, ku jeton një pakicë e konsiderueshme hungareze, pretendohet se Budapesti u ka dërguar miliona euro organizatave të favorizuara mediatike. Shumë redaksi të pavarura mbijetuan me vetëm një pjesë të vogël të asaj që morën këto media.

KĂ«to kanale, tĂ« majmura prej fondeve qeveritare, nuk u quajtĂ«n kurrĂ« vĂ«rtet “media” prej kolegĂ«ve hungarezĂ«, as krijuesit e pĂ«rmbajtjes sĂ« tyre “gazetarĂ«â€. NĂ«se hungarezĂ«ve do t’u kĂ«rkohej tĂ« kujtonin qoftĂ« edhe njĂ« histori tronditĂ«se njerĂ«zore, njĂ« hetim qĂ« zbulonte abuzimin me pushtetin ose njĂ« analizĂ« tĂ« bazuar nĂ« fakte qĂ« sillte qartĂ«si nĂ« mes tĂ« kaosit, ata do tĂ« kĂ«rkonin kot nĂ« kujtesĂ«n e tyre.

Ajo që këto media lanë pas është një listë e gjatë njerëzish, jetën e të cilëve e kanë bërë të hidhur - ose e kanë shkatërruar krejtësisht. Kritikët e regjimit të Orbånit u shndërruan në terroristë, grabitqarë seksualë, pedofilë, hajdutë, mashtrues fiskalë dhe dhunues familjarë. Një titull madje pretendonte se filantropi miliarder George Soros do të vriste nënën e vet. Ndonjëherë mjaftonte një fotografi e manipuluar ose një fjali nga një burim i blerë; në rastet e tjera vetëm një udhëzim nga ministria përkatëse.

Me kalimin e viteve, artikujt filluan t’i ngjanin njĂ«ri-tjetrit: tĂ« njĂ«jtĂ«t personazhe dhe tĂ« njĂ«jtat role, tĂ« njĂ«jtat shprehje dhe formulime tĂ« pĂ«rsĂ«ritura pa fund. Sikur tĂ« gjithĂ«ve po u shĂ«rbehej dreka nga e njĂ«jta mensĂ« fabrike.

Fakti që Orbåni e humbi pushtetin më 12 prill tregon se edhe perandoritë propagandistike, të ndërtuara ndër dekada, nuk janë të gjithëfuqishme. Ato nuk u sigurojnë gjithmonë fitore autokratëve që i ushqejnë. Dhe, kur këta sundimtarë bien, shpesh bien bashkë me ta edhe këto perandori të privuara nga paratë publike që i mbanin gjallë.

PĂ«rkundrazi, gazetaria qĂ« do tĂ« mbijetojĂ« shpesh nuk ka tĂ« bĂ«jĂ« me politikĂ«n apo ideologjinĂ«. Ka tĂ« bĂ«jĂ« me njerĂ«zit e çrrĂ«njosur dhe tĂ« hedhur nĂ« pasiguri nga trazirat dhe turbullirat shoqĂ«rore, tĂ« detyruar tĂ« rindĂ«rtojnĂ« njĂ«farĂ« jete. Ka tĂ« bĂ«jĂ« me njerĂ«zit, identitetet e tĂ« cilĂ«ve janĂ« gĂ«rryer nga historia si gurĂ«t nĂ« shtratin e njĂ« lumi. Ka tĂ« bĂ«jĂ« me njerĂ«zit qĂ« politikanĂ«t i shihnin vetĂ«m si figurantĂ« nĂ« skenat madhĂ«shtore tĂ« lavdisĂ« sĂ« tyre, por qĂ«, pĂ«rmes vuajtjeve tĂ« tyre, mĂ«suan diçka qĂ« njĂ« ditĂ« mund tĂ« na ndihmojĂ« edhe neve qĂ« t’i pĂ«rballojmĂ« humbjet tona mĂ« tĂ« mĂ«dha.

Për të gjetur histori të tilla, duhet të kesh qëndruar mbi varre masive dhe pranë djepave ku lindi shpresa, brenda qelive të burgut ku gratë u torturuan, në shtëpi kujdesi ku të moshuarit vdiqën të braktisur, ose në spitale ku njerëzit nuk vdiqën nga sëmundjet e tyre, por nga bakteret që u lejuan të përhapeshin për shkak të neglizhencës dhe dështimit të sistemit.

PavarĂ«sisht dĂ«mit qĂ« populistĂ«t dhe aspektet mĂ« tĂ« kĂ«qija tĂ« mediave sociale i kanĂ« shkaktuar besimit publik gjatĂ« dy dekadave tĂ« fundit, ka shumĂ« njerĂ«z tĂ« guximshĂ«m qĂ« merren me kĂ«tĂ« lloj raportimi tĂ« patrembur, nĂ« çdo cep tĂ« EvropĂ«s, nĂ« mĂ« shumĂ« se 40 vende, pĂ«rfshirĂ« edhe rajonet ku orbanizmi Ă«shtĂ« pĂ«rpjekur tĂ« formĂ«sojĂ« opinionin publik. Çmimi Evropian i Shtypit - qĂ« promovon rolin e gazetarisĂ« cilĂ«sore nĂ« shĂ«rbim tĂ« demokracisĂ« nĂ« EvropĂ« - shpalli mĂ« 3 qershor fituesit e vitit 2026, dhe lista e ngushtĂ« e kandidatĂ«ve hedh poshtĂ« frikĂ«n se gazetaria e pavarur nĂ« shĂ«rbim tĂ« publikut Ă«shtĂ« zhdukur ose Ă«shtĂ« nĂ« prag tĂ« zhdukjes. Aspak.

Po, gazetarĂ«t dhe mediat e pavarura mbulojnĂ« ndryshimet politike, regjimet autokratike dhe kĂ«rcĂ«nimet ndaj lirisĂ«. Por, kĂ«tĂ« nuk e bĂ«jnĂ« duke u mbĂ«shtetur nĂ« terma tĂ« thatĂ« si “tranzicion demokratik”, “ndryshim shoqĂ«ror” ose “krizĂ« demografike” - shprehje qĂ« mpijnĂ« vĂ«mendjen, sepse pak lexues dinĂ« t’u japin mish e gjak atyre fjalĂ«ve - por, pĂ«rmes jetĂ«s sĂ« njerĂ«zve fatkeq qĂ« kanĂ« mbetur nĂ« stacione ku trenat nuk ndalojnĂ« mĂ«.

Për shembull, ata hetojnë se si sistemi shëndetësor bask planifikoi të fuste në përdorim një mjet të inteligjencës artificiale për diagnostikimin e kancerit të lëkurës, megjithëse një studim i pavarur tregoi se ai nuk arrinte të zbulonte rreth një në tre melanoma dhe ishte trajnuar ekskluzivisht me të dhëna prej pacientëve të bardhë.

Ose rastin e një pedofili serial, krimet e të cilit në Irlandë u mbuluan përpara se ai të transferohej në Afrikë ku vazhdoi të abuzonte me fëmijë.

Ata kanë mbledhur dëshmi të mjekëve ndërkombëtarë që punuan në Gazë dhe trajtuan fëmijët me plagë të vetme nga armët e zjarrit në kokë ose në kraharor, duke sugjeruar se ata ishin qëlluar qëllimisht.

Dhe, kanë zbuluar dokumente të brendshme të Bashkimit Evropian, së bashku me prova të mbledhura nga organizatat për të drejtat e njeriut që tregojnë neglizhimin sistematik të qindra fëmijëve të pashoqëruar, të bllokuar në kushte çnjerëzore në kampet greke të refugjatëve.

Gazetaria cilĂ«sore, si e vetme, nuk mund t’i imunizojĂ« shoqĂ«ritĂ« kundĂ«r keqinformimit. Ajo nuk mund tĂ« parandalojĂ« ngritjen e autokratĂ«ve apo depĂ«rtimin e ekstremistĂ«ve nĂ« qeveri tĂ« zgjedhura nĂ« mĂ«nyrĂ« demokratike.

Dhe, gazetaria e pavarur nuk mund tĂ« mbijetojĂ« pa institucione tĂ« afta qĂ« t’i rezistojnĂ« presionit, pa botues dhe pronarĂ« mediash qĂ« ende shohin gazetarĂ« e lexues realĂ« pĂ«rtej kolonave tĂ« tabelave financiare. Ajo nuk mund tĂ« mbijetojĂ« pa donatorĂ« individualĂ« - dhe, mbi tĂ« gjitha, pa lexues qĂ« e kuptojnĂ« se mbĂ«shtetja e gazetarisĂ« sĂ« pavarur Ă«shtĂ« investim nĂ« shĂ«ndetin mendor tĂ« shoqĂ«risĂ«.

MbĂ«shtetja e gazetarisĂ« sĂ« pavarur Ă«shtĂ« investim nĂ« aftĂ«sinĂ« tonĂ« pĂ«r t’u pajtuar se, pavarĂ«sisht mendimeve tĂ« ndryshme, ende ekzistojnĂ« faktet; se, pavarĂ«sisht shumĂ«llojshmĂ«risĂ« sĂ« miteve kombĂ«tare, ende ekziston njĂ« histori e pĂ«rbashkĂ«t; dhe se, pavarĂ«sisht besĂ«tytnive qĂ« brezat e mĂ«parshĂ«m mund tĂ« kenĂ« besuar, ende ekziston shkenca. ËshtĂ« njĂ« investim nĂ« aftĂ«sinĂ« tonĂ« pĂ«r tĂ« treguar histori qĂ« kapĂ«rcejnĂ« kufijtĂ«, zgjojnĂ« empatinĂ« dhe rikthejnĂ« forcĂ«n edhe nĂ« ato vende ku njerĂ«zit nuk besojnĂ« mĂ« se forca ekziston.

Por, ndonjĂ«herĂ« pyes veten nĂ«se, pas 10 vjetĂ«sh, gazetaria do tĂ« kĂ«rkojĂ« ende biseda me burime tĂ« shumta, shpjegimin e kontekstit tĂ« ngjarjeve, deklarimin e konflikteve tĂ« interesit dhe citimin e burimeve me ndjeshmĂ«ri e saktĂ«si. Apo, nĂ«se gazetarĂ«t do tĂ« duhet tĂ« bĂ«hen mjeshtĂ«r tĂ« frazave shumĂ« tĂ« shkurta, duke e ngjeshur tragjedinĂ« e brezave nĂ« njĂ« histori tĂ« vetme nĂ« Instagram. Dhe, nĂ«se pĂ«rsosmĂ«ria do tĂ« nĂ«nkuptojĂ« vetĂ«m aftĂ«sinĂ« pĂ«r t’i dhĂ«nĂ« udhĂ«zime me mjeshtĂ«ri inteligjencĂ«s artificiale, derisa artikujt tanĂ« tĂ« fillojnĂ« t’i ngjajnĂ« njĂ«ri-tjetrit dhe tĂ« pĂ«rfundojmĂ« tĂ« gjithĂ« duke huazuar tĂ« njĂ«jtat fraza nĂ« njĂ« akt gjigant plagjiature.

Të gjithë po vendosim për këtë, pikërisht tani. /Telegrafi/

↗

NUK DO TË MASHTROHEMI PËRSËRI

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Nga: Pete Townshend (The Who, 1971)
PĂ«rktheu: Agron Shala

Do të luftojmë nëpër rrugë
Me fëmijët tanë te këmbët tona
Dhe do të zhduken moralet që ata adhurojnë
Dhe burrat që na nxitën
Do të ulen si gjykatës të çdo të keqeje
Ata do të vendosin dhe pushka këngën këndon

Do ta heq kapelën për rendin e ri
Do të përulem për revolucionin e ri
Do të buzëqesh e do të zgërdheshem ndaj ndryshimit përreth
Do ta marr kitarën time dhe do të luaj
Ashtu si dje
Pastaj do të bie në gjunjë dhe do të lutem
Se nuk do të mashtrohemi përsëri

Ndryshimi duhej të vinte
E dinim këtë gjatë gjithë kohës
U çliruam nga turma - kaq është e tëra
Dhe bota duket njësoj
Dhe historia nuk ka ndryshuar
Sepse të gjitha pankartat u valëvitën në luftën e fundit

Do ta heq kapelën për rendin e ri
Do të përulem për revolucionin e ri
Do të buzëqesh e do të zgërdheshem ndaj ndryshimit përreth
Do ta marr kitarën time dhe do të luaj
Ashtu si dje
Pastaj do të bie në gjunjë dhe do të lutem
Se nuk do të mashtrohemi përsëri
Jo, jo

Do të tërhiqem mënjanë bashkë me familjen time
Nëse rastis të mbesim gjysmë të gjallë
Do t’i marr tĂ« gjitha dokumentet e mia dhe qiellit do t’i buzĂ«qesh
Sepse e di që të hipnotizuarit kurrë nuk gënjejnë
Po ju, e dini?

Nuk ka asgjë në rrugë
Që të më duket ndryshe
Dhe sloganet janë fshirë - meqë ra fjala
Dhe ndarja nga e majta
Tani është ndarja nga e djathta
Dhe të gjitha mjekrat janë rritur brenda natës

Do ta heq kapelën për rendin e ri
Do të përulem për revolucionin e ri
Do të buzëqesh e do të zgërdheshem ndaj ndryshimit përreth
Do ta marr kitarën time dhe do të luaj
Ashtu si dje
Pastaj do të bie në gjunjë dhe do të lutem
Se nuk do të mashtrohemi përsëri
Jo, jo

Po
Ja ku është shefi i ri
Njësoj si shefi i vjetër

- YouTube

↗

Po rrisim fëmijë që nuk kanë respekt - dhe po e paguajmë çmimin

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Nga: Joel Alperson / Newsweek
PĂ«rkthimi: Telegrafi.com

“Lilly, takoje Joelin,” i tha njĂ« mik i imi, vajzĂ«s sĂ« tij. “GĂ«zohem qĂ« tĂ« njoh, Lilly,” i thashĂ« unĂ«. Lilly tha: “PĂ«rshĂ«ndetje,” duke buzĂ«qeshur Ă«mbĂ«l. Takimi ishte mjaft i kĂ«ndshĂ«m. Problemi ishte se Lilly ishte katĂ«r vjeçe, ndĂ«rsa unĂ« 67 vjeç. PĂ«r njĂ« fĂ«mijĂ« katĂ«rvjeçar, ose pĂ«r tĂ« njĂ«jtĂ«n çështje edhe pĂ«r njĂ« 24-vjeçar, unĂ« duhej tĂ« isha “z. Alperson.” GjithnjĂ« e mĂ« shumĂ«, fĂ«mijĂ«ve nuk po u mĂ«sohet niveli i duhur i respektit pĂ«r brezin mĂ« tĂ« vjetĂ«r - shpesh me pasoja tĂ« rĂ«nda.

Qendra KombĂ«tare pĂ«r Statistikat e Arsimit raportoi se “pĂ«rqindjet mĂ« tĂ« larta tĂ« shkollave publike nĂ« vitet 2019-2020, nĂ« raport me vitet 2009-2010, raportuan pĂ«r probleme disiplinore tĂ« nxĂ«nĂ«sve nĂ« lidhje me mĂ«suesit dhe klasat. Konkretisht, pĂ«rqindjet mĂ« tĂ« larta raportuan abuzim verbal tĂ« nxĂ«nĂ«sve ndaj mĂ«suesve (10 kundrejt 5 pĂ«rqind), si dhe akte mosrespektimi ndaj mĂ«suesve - pĂ«rveç abuzimit verbal (15 kundrejt 9 pĂ«rqind) ...”

NĂ« vitin 2019, revista Science Advances raportoi se “mesatarisht, njerĂ«zit besonin se fĂ«mijĂ«t e sotĂ«m kanĂ« mĂ« pak respekt pĂ«r tĂ« moshuarit sesa kishin mĂ« parĂ«. PĂ«r mĂ« tepĂ«r, njerĂ«zit qĂ« kishin njĂ« shkallĂ« mĂ« tĂ« lartĂ« respekti pĂ«r autoritetin, besonin se fĂ«mijĂ«t e sotĂ«m i respektojnĂ« mĂ« pak tĂ« moshuarit. NĂ« njĂ« analizĂ« eksploruese, vĂ«rejtĂ«m gjithashtu se pjesĂ«marrĂ«sit mĂ« tĂ« moshuar besonin se fĂ«mijĂ«t e ditĂ«ve tĂ« sotme po bĂ«hen mĂ« pak respektues ndaj tĂ« moshuarve.”

Gjëja më shqetësuese është se Shoqata Amerikane e Psikologjisë raportoi se, nga viti 2019 deri në vitin 2023, 57 përqind e mësuesve të anketuar në nivel kombëtar përjetuan të paktën një akt dhune fizike gjatë vitit shkollor.

Ja disa mendime se si mund të ndryshohen këta trendë.

Fëmijët kanë nevojë për disiplinë nga prindërit e tyre po aq sa kanë nevojë për dashuri. Edhe pse kjo nuk duhet të jetë - dhe në shumicën e rasteve nuk duhet të jetë - një zgjedhje mes njërës ose tjetrës, një fëmijë i dashur dhe i përkëdhelur, i cili nuk mëson të respektojë brezin më të vjetër, ka të ngjarë të pendohet për këtë kur do të kërkojë punë, do të bisedojë me drejtuesit dhe klientët e tij, do të takojë prindërit e dikujt me të cilin/cilën ka një lidhje romantike, ose edhe kur do të përballet me policinë. Prindërit duhet të kenë më shumë frikë nga vështirësitë që fëmija i tyre mund të hasë në këto situata sesa nga pakënaqësia që mund të shkaktojnë duke këmbëngulur që të jenë të respektuar.

Siç shkruan Dennis Prager nĂ« komentin e tij pĂ«r secilin prej pesĂ« librave tĂ« parĂ« tĂ« BiblĂ«s (TorĂ«s), ne urdhĂ«rohemi ta duam Zotin, ta duam tĂ« afĂ«rmin tonĂ« dhe ta duam tĂ« huajin, por jo t’i duam prindĂ«rit tanĂ«. Ne urdhĂ«rohemi t’i nderojmĂ« ata. Bibla e pranon qartĂ« se marrĂ«dhĂ«niet prind-fĂ«mijĂ« mund tĂ« jenĂ« sfiduese - pĂ«rndryshe, pse do tĂ« ekzistonte njĂ« ligj i tillĂ«? MegjithatĂ«, marrĂ«dhĂ«niet e vĂ«shtira nuk e pĂ«rjashtojnĂ« njĂ« fĂ«mijĂ« tĂ« vogĂ«l ose, pĂ«r atĂ« çështje, njĂ« fĂ«mijĂ« tĂ« rritur nga detyrimi pĂ«r tĂ« respektuar prindĂ«rit e tij. Po tĂ« ishte ndryshe, ky ligj nuk do tĂ« ishte njĂ« nga DhjetĂ« Urdhrat. Dhe, ndonĂ«se urdhri u drejtohet fĂ«mijĂ«ve, ai nĂ«nkupton edhe njĂ« detyrim pĂ«r prindĂ«rit. Ata duhet tĂ« jenĂ« figura autoriteti, tĂ« denja pĂ«r respekt. PrindĂ«rit qĂ« pĂ«rulen vazhdimisht para dĂ«shirave tĂ« fĂ«mijĂ«s ose kĂ«rkojnĂ« miratimin e tij, ua bĂ«jnĂ« shumĂ« mĂ« tĂ« vĂ«shtirĂ« fĂ«mijĂ«ve qĂ« t’i nderojnĂ« ata. PrindĂ«rit duhet tĂ« jenĂ« tĂ« rriturit qĂ« duan tĂ« bĂ«hen fĂ«mijĂ«t e tyre.

MĂ«nyra se si flet (dhe vishet) njĂ« fĂ«mijĂ«, do tĂ« ndikojĂ« nĂ« shkallĂ«n e respektit qĂ« ai ka pĂ«r veten - dhe pĂ«r tĂ« tjerĂ«t. FjalĂ«t vulgare dhe madje edhe zhargoni ulin standardet e sjelljes sĂ« njĂ« fĂ«mije. E njĂ«jta gjĂ« vlen edhe pĂ«r mĂ«nyrĂ«n se si fĂ«mijĂ«t u drejtohen tĂ« rriturve. Ashtu si nĂ« takimin tim me Lillyn, kam parĂ« shumĂ« prindĂ«r tĂ« tjerĂ« qĂ« i lejojnĂ« fĂ«mijĂ«t e tyre t’i thĂ«rrasin miqtĂ« e tyre tĂ« rritur me emrat e parĂ«.

T’i drejtohesh pastorĂ«ve, rabinĂ«ve dhe mjekĂ«ve me emrin e tyre tĂ« parĂ«, apo edhe me titullin dhe emrin e parĂ«, si p. sh. “Pastor Jim” ose “Rabin Aaron,” Ă«shtĂ« njĂ« praktikĂ« tjetĂ«r qĂ« nuk e kam parĂ« kurrĂ« gjatĂ« kohĂ«s kur po rritesha. Kjo i zvogĂ«lon dallimet midis figurave tĂ« autoritetit dhe personit qĂ« u drejtohet atyre. Figurave fetare - dhe mjekĂ«ve - duhet t’u drejtohemi me titullin e nderimit dhe mbiemrin e tyre. PĂ«r tĂ« qenĂ« i qartĂ«, kjo praktikĂ« synon tĂ« jetĂ« shumĂ« mĂ« tepĂ«r nĂ« dobi tĂ« fĂ«mijĂ«s sesa tĂ« tĂ« rriturit. Emrat e parĂ« mund tĂ« krijojnĂ« familjaritet, por nuk frymĂ«zojnĂ« respekt.

Para viteve ’60 tĂ« shekullit XX, ishte e zakonshme qĂ« nxĂ«nĂ«sit tĂ« ngriheshin nĂ« kĂ«mbĂ« kur mĂ«suesi hynte nĂ« klasĂ«. Sot, fatkeqĂ«sisht, shumĂ« njerĂ«z do ta konsideronin qesharake atĂ« traditĂ«. PrindĂ«rit mund t’i ndihmojnĂ« mĂ«suesit tĂ« fitojnĂ« respekt duke u dhĂ«nĂ« atyre pĂ«rfitimin e dyshimit kur mĂ«sojnĂ« pĂ«r njĂ« problem qĂ« lidhet me fĂ«mijĂ«n e tyre. NjĂ« vlerĂ«sim i padrejtĂ« Ă«shtĂ« shumĂ« mĂ« pak i dĂ«mshĂ«m sesa shpĂ«rfillja e njĂ« paralajmĂ«rimi pĂ«r problemet e sjelljes ose tĂ« mĂ«simit tĂ« njĂ« fĂ«mije. MĂ«suesit dhe drejtuesit e grupeve rinore mĂ« kanĂ« treguar se sa mbrojtĂ«s bĂ«hen prindĂ«rit kur marrin komente kritike pĂ«r fĂ«mijĂ«n e tyre. NĂ« raste tĂ« tilla, njĂ« prind mund ta mbrojĂ« fĂ«mijĂ«n jo vetĂ«m nga kritika e mĂ«suesit, por edhe nga kĂ«shilla konstruktive qĂ« i nevojitet pĂ«r t’u bĂ«rĂ« njĂ« i rritur mĂ« i mirĂ«.

Fëmijët duhet të dinë gjithashtu se nuk duhet të ndërpresin kur të rriturit janë duke biseduar. Nëse çështja nuk është e ngutshme, ata duhet të presin. Prindërit që i lejojnë fëmijët e tyre të ndërpresin një bisedë - dhe e kam parë shpesh të ndodhë kjo - përcjellin mesazhin se biseda e të rriturve, dhe rrjedhimisht vetë të rriturit, nuk janë të rëndësishëm.

Pse duhet që fëmijët ta shohin çdo të rritur, përfshirë prindërit e tyre, si të denjë për respektin e tyre?

Sepse tĂ« rriturit kanĂ« fituar njohuri tĂ« çmuara pĂ«r jetĂ«n - urtĂ«si - qĂ« njĂ« fĂ«mijĂ« nuk mund t’i ketĂ« dhe as t’i vlerĂ«sojĂ« plotĂ«sisht nĂ« moshĂ«n e tij. Ashtu siç duhet tĂ« nderojmĂ« priftĂ«rinjtĂ«, pastorĂ«t dhe rabinĂ«t, njĂ« fĂ«mijĂ« duhet t’i shohĂ« tĂ« rriturit me nderim. Ashtu siç njĂ« udhĂ«heqĂ«s i mirĂ« fetar duhet tĂ« na ndihmojĂ« tĂ« rritemi shpirtĂ«risht, njĂ« prind i mirĂ« ose edhe njĂ« i rritur i panjohur mund ta ndihmojĂ« njĂ« fĂ«mijĂ« tĂ« bĂ«het njĂ« i rritur i pĂ«rgjegjshĂ«m.

Gjithashtu, shumica dĂ«rrmuese e tĂ« rriturve kanĂ« pĂ«rjetuar mĂ« shumĂ« dhimbje dhe sfida nĂ« jetĂ« sesa çdo fĂ«mijĂ«. NĂ« njĂ« moment tĂ« caktuar, njĂ« i rritur ka tĂ« ngjarĂ« tĂ« ketĂ« duruar dhimbje tĂ« forta fizike, dhimbje emocionale ose tĂ« dyja. Ai mund tĂ« ketĂ« pĂ«rjetuar humbjen e vendit tĂ« punĂ«s, divorc, vĂ«shtirĂ«si financiare ose humbjen e njerĂ«zve tĂ« dashur. Mund tĂ« ketĂ« shĂ«rbyer nĂ« luftĂ«, tĂ« jetĂ« pĂ«rballur me varĂ«sinĂ« dhe me shumĂ« sfida tĂ« tjera. Brezat e rinj duhet t’i nderojnĂ« ata qĂ« kanĂ« kaluar nĂ«pĂ«r sprova tĂ« tilla sepse, me shumĂ« gjasĂ«, vetĂ« tĂ« rinjtĂ« nuk i kanĂ« kaluar ende.

Komunitetet e mira nuk krijohen vetvetiu. Historia dhe pĂ«rvoja personale tregojnĂ« vazhdimisht se ndĂ«rgjegjja Ă«shtĂ« njĂ« udhĂ«rrĂ«fyes i brishtĂ« moral. Ajo Ă«shtĂ« e lakueshme dhe shpesh i justifikon dĂ«shirat tona. FĂ«mijĂ«t kanĂ« nevojĂ« pĂ«r mĂ«sues tĂ« mirĂ« dhe qĂ« mĂ«simet thelbĂ«sore tĂ« mĂ«sohen, kĂ«ta mĂ«sues - qoftĂ« nĂ« shkollĂ« apo nĂ« shtĂ«pi - duhet tĂ« respektohen. MĂ«simet qĂ« tĂ« rriturit mund t’u japin janĂ« litari i shpĂ«timit pĂ«r njĂ« fĂ«mijĂ«, harta e tij pĂ«r tĂ« shmangur gabimet e shumta qĂ« bĂ«jnĂ« tĂ« rriturit. Sa mĂ« pak tĂ« mĂ«sojnĂ« tĂ« rinjtĂ« nga tĂ« moshuarit e urtĂ«, aq mĂ« shumĂ« do tĂ« degradojnĂ« shoqĂ«ritĂ«. ShoqĂ«ria nuk do tĂ« pĂ«rmirĂ«sohet aq shumĂ« nga fĂ«mijĂ«t qĂ« i duan prindĂ«rit e tyre, sa nga fĂ«mijĂ«t qĂ« i respektojnĂ« ata.

PĂ«r ironi, ndonĂ«se mund tĂ« mos duket si njĂ« shprehje dashurie tĂ« kĂ«rkosh respekt nga fĂ«mija yt, kjo pĂ«rbĂ«n njĂ« nga mundĂ«sitĂ« mĂ« tĂ« mira pĂ«r t’i dhĂ«nĂ« atij atĂ« qĂ« çdo prind i kujdesshĂ«m do tĂ« dĂ«shironte mĂ« shumĂ« pĂ«r fĂ«mijĂ«n e vet.

Një jetë të mirë. /Telegrafi/

↗

KUJTIME LIBRARISH

✇Telegrafi
By: Agron Shala


KUJTIME LIBRARISH

Nga: George Orwell
PĂ«rktheu: Granit Zela

Kur punoja nĂ« njĂ« librari me libra tĂ« pĂ«rdorur – qĂ«, nĂ«se nuk punon atje, mund tĂ« pĂ«rfytyrohet kaq lehtĂ« si njĂ« lloj parajse nĂ« tĂ« cilĂ«n xhentĂ«lmenĂ« tĂ« vjetĂ«r e tĂ«rheqĂ«s shfletojnĂ« vĂ«llime me kapakĂ« lĂ«kure – ajo qĂ« mĂ« bĂ«ri pĂ«rshtypje nĂ« fillim ishte mungesa e njerĂ«zve vĂ«rtet tĂ« dhĂ«nĂ« pas librave. Libraria jonĂ« kishte stok shumĂ« interesant librash, megjithatĂ« dyshoj nĂ«se dhjetĂ« pĂ«r qind e klientĂ«ve tanĂ« dinin ta dallonin njĂ« libĂ«r tĂ« mirĂ« nga njĂ« i keq. SnobĂ«t e botimit tĂ« parĂ« ishin shumĂ« mĂ« tĂ« zakonshĂ«m se tĂ« dashuruarit pas letĂ«rsisĂ«, por studentĂ«t orientalĂ« qĂ« bĂ«nin pazar pĂ«r çmimin e librave tĂ« lirĂ«, ishin edhe mĂ« tĂ« zakonshĂ«m, ndĂ«rsa gratĂ« e pĂ«rhumbura qĂ« kĂ«rkonin dhurata ditĂ«lindjesh pĂ«r nipat ishin mĂ« tĂ« zakonshmet.

Shumica e atyre qĂ« vinin te ne ishin tipa qĂ« tĂ« aca­ronin kudo qĂ« shkonin, por libraria u jepte mundĂ«si tĂ« arta. PĂ«r shembull, zonja e dashur plakĂ« e cila “do njĂ« libĂ«r pĂ«r njĂ« invalid” (kĂ«rkesĂ« kjo, shumĂ« e zakonshme) dhe zonja tjetĂ«r e dashur plakĂ« qĂ« kishte lexuar njĂ« libĂ«r shumĂ« tĂ« bukur nĂ« vitin 1897 dhe do tĂ« dijĂ« a e gjen dot njĂ« kopje. PĂ«r fat tĂ« keq, titullin s’e mban mend, as emrin e autorit e as pĂ«r çfarĂ« bĂ«nte fjalĂ« libri, dinte vetĂ«m qĂ« kishte kapak tĂ« kuq. PĂ«rveç kĂ«tyre, ka edhe dy lloje personash famĂ«keq acarues qĂ« pĂ«rndjekin çdo dyqan librash tĂ« pĂ«rdorur. NjĂ«ri Ă«shtĂ« tipi i mbaruar qĂ« vjen era bukĂ« e ndenjur e qĂ« vjen çdo ditĂ«, ndonjĂ«herĂ« disa herĂ« nĂ« ditĂ«, dhe pĂ«rpiqet tĂ« tĂ« shesĂ« libra pa vlerĂ«. Tjetri Ă«shtĂ« personi qĂ« porosit sasi tĂ« mĂ«dha librash pĂ«r tĂ« cilat nuk ka aspak ndĂ«rmend tĂ« paguajĂ«. NĂ« dyqanin tonĂ« nuk shisnim asnjĂ« gjĂ« veresie, por i vinim mĂ«njanĂ« librat, ose i porosisnim, nĂ«se ishte e nevojshme, pĂ«r njerĂ«zit qĂ« donin t’i merrnin mĂ« vonĂ«. As gjysma e atyre qĂ« i porosisnin librat te ne nuk ktheheshin mĂ«. NĂ« fillim kjo mĂ« habiste. Pse e bĂ«nin? Vinin e porosisnin ndonjĂ« libĂ«r tĂ« rrallĂ« e tĂ« shtrenjtĂ«, na bĂ«nin t’u premtonim njĂ«qind herĂ« qĂ« do t’ua ruanim dhe pastaj zhdukeshin pa nam e nishan. Por shumica e tyre qartazi ishin para­nojakĂ«. Flisnin me madhĂ«shti pĂ«r veten dhe tregonin historitĂ« mĂ« gjeniale pĂ«r tĂ« shpjeguar se si kishte rasti­sur tĂ« dilnin nga shtĂ«pia pa para me vete – histori tĂ« cilat, nĂ« shumĂ« raste, jam i sigurt qĂ« i besonin dhe vetĂ«. NĂ« njĂ« qytet si Londra ka gjithmonĂ« shumĂ« tĂ« çmendur jo tamam me kartelĂ« qĂ« enden rrugĂ«ve e qĂ« priren tĂ« tĂ«rhiqen drejt librarive, sepse libraria Ă«shtĂ« njĂ« nga vendet e pakta ku mund tĂ« rrish pĂ«r njĂ« kohĂ« tĂ« gjatĂ« pa shpenzuar para. NĂ« fund, kĂ«ta njerĂ«z arrin t’i njohĂ«sh gati me njĂ« tĂ« hedhur tĂ« syve. PavarĂ«sisht prej fjalĂ«ve tĂ« mĂ«dha, ka diçka tek ata qĂ« Ă«shtĂ« e ronitur dhe pa bosht. ShumĂ« shpesh, kur ishte e dukshme se kishim tĂ« bĂ«nim me njĂ« paranojak, ia linim mĂ«njanĂ« librat qĂ« kĂ«rkonte dhe mĂ« pas i vendosnim nĂ« rafte sapo largo­hej. Vija re se asnjĂ« prej tyre nuk pĂ«rpiqej tĂ« merrte libra pa i paguar; i mjaftonte vetĂ«m t’i porosiste – kjo u jepte, ma do mendja, iluzionin se po shpenzonin para tĂ« vĂ«r­teta.

Ashtu si shumica e librarive me libra tĂ« pĂ«rdorur, kishim edhe artikuj tĂ« ndryshĂ«m shtesĂ«. Shisnim, pĂ«r shembull, makina shkrimi tĂ« pĂ«rdorura, dhe pulla – e kam fjalĂ«n pĂ«r pulla tĂ« pĂ«rdorura. KoleksionistĂ«t e pullave janĂ« racĂ« e çuditshme, e heshtur si peshqit, e tĂ« gjitha moshave, por vetĂ«m e seksit mashkull; gratĂ«, me sa duket, nuk arrijnĂ« ta shohin hijeshinĂ« e veçantĂ« tĂ« futjes sĂ« copave tĂ« letrĂ«s me ngjyrĂ« nĂ« albume. Shisnim edhe horoskopĂ« gjashtĂ« qindarkĂ«sh tĂ« shkruar nga dikush qĂ« mĂ«tonte se kishte parashikuar tĂ«rmetin japonez. Ishin nĂ« zarfe tĂ« mbyllura dhe nuk i hapa kurrĂ«, por njerĂ«zit qĂ« i blinin shpesh ktheheshin dhe na tre­gonin se sa “tĂ« vĂ«rtetĂ«â€ kishin qenĂ« horoskopĂ«t e tyre. (Pa dyshim, çdo horoskop duket “i vĂ«rtetĂ«â€ nĂ«se thotĂ« se jeni shumĂ« tĂ«rheqĂ«s pĂ«r seksin e kundĂ«rt dhe e meta juaj mĂ« e keqe Ă«shtĂ« bujaria.)

Pazari na ecte mirĂ« me librat pĂ«r fĂ«mijĂ«, kryesisht “tĂ« mbeturit”. Librat e rinj pĂ«r fĂ«mijĂ« janĂ« disi tĂ« tmerr­shĂ«m, veçanĂ«risht kur i sheh nĂ« masĂ«. Personalisht, mĂ« lehtĂ« do t’i jepja njĂ« fĂ«mije njĂ« kopje tĂ« Petronius Arbiterit[1] sesa Piter Panin, por edhe Barrie duket burrĂ«ror dhe i plotĂ« nĂ« krahasim me disa nga imituesit e tij tĂ« mĂ«vonshĂ«m. NĂ« kohĂ«n e Krishtlindjes kalojmĂ« dhjetĂ« ditĂ« tĂ« ethshme duke luftuar me kartolinat dhe kalendarĂ«t e Krishtlindjeve, tĂ« cilat janĂ« tĂ« lodhshme pĂ«r t’u shitur, por ecin goxha mirĂ« pĂ«r aq kohĂ« sa zgjat sezoni. Dikur mĂ« interesonte ta shihja cinizmin brutal me tĂ« cilin shfrytĂ«zohet ndjenja e Krishterimit. Produk­tet nga firmat e kartolinave tĂ« Krishtlindjeve vinin me katalogĂ«t e tyre qĂ« nĂ« qershor. NjĂ« prej frazave nga faturat e tyre mĂ« ka mbetur nĂ« kujtesĂ«. Ishte: “2 duzina. FĂ«mija Jezus me lepujt”.

Por, biznesi ynĂ« dytĂ«sor ishte ai i bibliotekĂ«s qĂ« jep libra me qira – biblioteka e zakonshme me pesĂ« apo gjashtĂ«qind vĂ«llime “dy qindarka pa depozitĂ«â€, tĂ« gjitha romane. Sa shumĂ« i duan hajdutĂ«t e librave ato librari! ËshtĂ« krimi mĂ« i lehtĂ« nĂ« botĂ« tĂ« marrĂ«sh njĂ« libĂ«r nĂ« njĂ« dyqan pĂ«r dy qindarka, ta heqĂ«sh etiketĂ«n dhe ta shesĂ«sh nĂ« njĂ« dyqan tjetĂ«r pĂ«r njĂ« shilingĂ«. Gjithsesi, shitĂ«sit e librave nĂ« pĂ«rgjithĂ«si mendojnĂ« se ia vlen mĂ« mirĂ« tĂ« vidhet njĂ« numĂ«r i caktuar librash (kishte raste kur humbnim rreth njĂ« duzinĂ« nĂ« muaj) sesa tĂ« trembĂ«sh klientĂ«t duke kĂ«rkuar njĂ« depozitĂ«.

Dyqani ynĂ« ndodhej pikĂ«risht nĂ« kufirin midis Hampstead dhe Camden Town dhe na frekuentonin tĂ« gjithĂ« tipat, nga baronetĂ« deri te fatorinot. Ndoshta pajtimtarĂ«t tanĂ« tĂ« bibliotekĂ«s ishin ndĂ«rthurje e drejtĂ« e publikut lexues tĂ« LondrĂ«s. Prandaj, vlen tĂ« theksohet se nga tĂ« gjithĂ« autorĂ«t nĂ« bibliotekĂ«n tonĂ«, ai qĂ« “merrej” mĂ« shumĂ« ishte Priestley? Hemingway? Walpole? Wodehouse? Jo, Ethel M. Dell, me Warwick Deeping tĂ« dytin dhe Jeffrey Farnol, duhet tĂ« them, tĂ« tretin. Romanet e Dellit, natyrisht, lexohen vetĂ«m nga gra, por nga gra tĂ« tĂ« gjitha llojeve dhe moshave dhe jo, siç mund tĂ« pritej, vetĂ«m nga lĂ«neshat e trishta dhe gratĂ« e majme tĂ« duhanshitĂ«sve. Nuk Ă«shtĂ« e vĂ«rtetĂ« qĂ« burrat nuk lexojnĂ« romane, por Ă«shtĂ« e vĂ«rtetĂ« qĂ« ka lloje romanesh qĂ« ata i shmangin. PĂ«rafĂ«rsisht, ajo qĂ« dikush mund ta quajĂ« roman mesatar – gjĂ«rat e zakon­shme, tĂ« kĂ«qija-tĂ« mira, Gollsuorthi dhe gjĂ«rat detare, qĂ« janĂ« normĂ« pĂ«r romanin anglez – duket se ekziston vetĂ«m pĂ«r gratĂ«. Burrat lexojnĂ« ose romanet qĂ« kanĂ« autoritet, ose histori me detektivĂ«. Por konsumi i his­torive me detektivĂ« Ă«shtĂ« i hatashĂ«m. NjĂ« nga tĂ« abo­nuarit tanĂ«, me sa di unĂ« lexonte katĂ«r a pesĂ« libra me detektivĂ« çdo javĂ« pĂ«rgjatĂ« njĂ« viti, pĂ«rveç kĂ«saj edhe libra qĂ« i merrte nga njĂ« bibliotekĂ« tjetĂ«r. Ajo qĂ« mĂ« befasoi ishte se ai kurrĂ« nuk e lexonte tĂ« njĂ«jtin libĂ«r dy herĂ«. Me sa duket e gjithĂ« ajo rrjedhĂ« e frikshme gjepu­rash (faqet e lexuara çdo vit, siç llogarita unĂ«, mund tĂ« mbulonin gati tri tĂ« katĂ«rtat e njĂ« hektari) ruhej pĂ«r­gjithmonĂ« nĂ« kujtesĂ«n e tij. Ai nuk i vinte re titujt apo emrat e autorĂ«ve, por mund ta dallonte thjesht duke i hedhur njĂ« vĂ«shtrim librit nĂ«se “tashmĂ« e kishte lexuar”.

Biblioteka qĂ« jep libra me qira tregon shijet e vĂ«rteta tĂ« njerĂ«zve, jo ato tĂ« shtiracaket, dhe ajo qĂ« tĂ« bĂ«n pĂ«rshtypje Ă«shtĂ« se sa krejtĂ«sisht jashtĂ« loje kanĂ« mbetur romancierĂ«t “klasikĂ«â€ anglezĂ«. ËshtĂ« thjesht e kotĂ« tĂ« futĂ«sh Dickensin, Thackerayn, Jane Austenin, Trollopein etj., nĂ« bibliotekĂ«n e zakonshme me libra me qira; askush nuk i merr. Thjesht duke parĂ« njĂ« roman tĂ« shekullit tĂ« nĂ«ntĂ«mbĂ«dhjetĂ«, njerĂ«zit thonĂ«: “Oh, por ky Ă«shtĂ« i vjetĂ«r!” dhe i largohen menjĂ«herĂ«. MegjithatĂ«, Ă«shtĂ« gjithmonĂ« goxha e lehtĂ« ta shesĂ«sh Dickensin, siç Ă«shtĂ« gjithmonĂ« e lehtĂ« ta shesĂ«sh Shekspirin (Shakespeare). Dickensi Ă«shtĂ« nga ata autorĂ« qĂ« njerĂ«zit “gjithmonĂ« e kanĂ« nĂ« plan ta lexojnĂ«â€ dhe, sikurse edhe Bibla, ai njihet gjerĂ«sisht nĂ« dyqanet e librave tĂ« pĂ«rdorur. NjerĂ«zit e dinĂ« nga sa kanĂ« dĂ«gjuar se Bill Sajks ishte hajdut dhe se zoti Mikober ishte tullac, si e dinĂ« me tĂ« dĂ«gjuar se Moisiu u gjet nĂ« njĂ« kanistĂ«r xunkthi dhe se pa “shpinĂ«n e Zotit”. GjĂ« tjetĂ«r qĂ« bie shumĂ« nĂ« sy Ă«shtĂ« mungesa e popullaritetit nĂ« rritje i librave amerikanĂ«. Dhe njĂ« tjetĂ«r – botuesit bĂ«jnĂ« diskutime tĂ« zjarrta pĂ«r kĂ«tĂ« çdo dy ose tre vjet – Ă«shtĂ« mungesa e popullaritetit tĂ« tregimeve. Lloji i personit qĂ« i kĂ«rkon bibliotekarit tĂ« zgjedhĂ« njĂ« libĂ«r pĂ«r tĂ« gati gjithmonĂ« fillon duke thĂ«nĂ« “Nuk dua histori tĂ« shkurtra”, ose “Nuk dua histori tĂ« vogla”, siç thoshte njĂ« klient yni gjerman. NĂ«se i pyet pse, ndo­njĂ«herĂ« tĂ« shpjegojnĂ« se Ă«shtĂ« shumĂ« siklet tĂ« mĂ«so­hesh me njĂ« set tĂ« ri personazhesh me çdo tregim; atyre u pĂ«lqen tĂ« “hyjnĂ«â€ nĂ« njĂ« roman qĂ« nuk kĂ«rkon shumĂ« mendim pas kapitullit tĂ« parĂ«. MegjithatĂ«, besoj se kĂ«tu mĂ« shumĂ« fajin e kanĂ« shkrimtarĂ«t sesa lexuesit. Shumica e historive tĂ« shkurtra moderne, angleze dhe amerikane, janĂ« krejtĂ«sisht tĂ« pajetĂ« dhe pa vlerĂ«, shumĂ« mĂ« tepĂ«r se shumica e romaneve. Tregimet e shkurtra tĂ« D. H. Lawrenceit janĂ« po aq tĂ« njohura sa romanet e tij.

A do të doja të isha librashitës përgjithmonë? Në tërësi, pavarësisht nga dashamirësia e pronarit ndaj meje dhe disa ditëve të lumtura që kalova në librari, jo.

NĂ«se gjen njĂ« vend tĂ« mirĂ« dhe sasinĂ« e duhur tĂ« kapitalit, çdo person i arsimuar duhet tĂ« jetĂ« nĂ« gjendje ta fitojĂ« jetesĂ«n nga njĂ« librari. NĂ«se nuk i hyn biznesit pĂ«r libra “tĂ« rrallĂ«â€, nuk Ă«shtĂ« zanat i vĂ«shtirĂ« pĂ«r t’u mĂ«suar dhe keni pĂ«rparĂ«si goxha tĂ« madhe nĂ«se dini pak pĂ«r çfarĂ« flet libri. (Shumica e librashitĂ«sve nuk dinĂ« asgjĂ«. Mund ta kuptosh kĂ«tĂ« duke parĂ« revistat e biznesit ku reklamojnĂ« dĂ«shirat e tyre. NĂ«se nuk shihni njĂ« reklamĂ« pĂ«r ZvetĂ«nimi dhe rĂ«nia e Boswellit me siguri do tĂ« shihni njĂ« pĂ«r romanin Mulliri i lumit Floss i George Eliotit. Po kĂ«shtu, Ă«shtĂ« tregti e njerĂ«zishme, e cila nuk mund tĂ« vulgarizohet pĂ«rtej njĂ« pike tĂ« caktuar. ShtĂ«pitĂ« e mĂ«dha nuk mund ta nxjerrin kurrĂ« jashtĂ« loje librashitĂ«sin e vogĂ«l tĂ« pavarur, siç e kanĂ« nxjerrĂ« shitĂ«sin e ushqimeve dhe atĂ« tĂ« qumĂ«shtit. OrĂ«t e punĂ«s janĂ« tepĂ«r tĂ« gjata, unĂ« punoja vetĂ«m me kohĂ« tĂ« pjesshme, por punĂ«dhĂ«nĂ«si mĂ« futi javĂ« shtatĂ«dhjetĂ« orĂ«she, pĂ«rveç ekspeditave tĂ« vazhdueshme jashtĂ« orarit pĂ«r tĂ« blerĂ« libra dhe kjo Ă«shtĂ« jetĂ« e pashĂ«ndetshme. Zakonisht, libraria Ă«shtĂ« shumĂ« e ftohtĂ« nĂ« dimĂ«r, sepse nĂ«se Ă«shtĂ« shumĂ« ngrohtĂ«, dritaret mjegullohen dhe njĂ« librashitĂ«s jeton prej dritareve. Dhe librat nxje­rrin mĂ« shumĂ« pluhur qĂ« Ă«shtĂ« mĂ« i keqi se i çdo kate­gorie tjetĂ«r objektesh tĂ« shpikura deri mĂ« sot, dhe pjesa e sipĂ«rme e njĂ« libri Ă«shtĂ« vendi ku çdo mizĂ« jeshile parapĂ«lqen tĂ« ngordhĂ«.

Por arsyeja e vĂ«rtetĂ« pse s’do tĂ« mĂ« pĂ«lqente tĂ« mbetesha nĂ« tregtinĂ« e librit pĂ«r gjithĂ« jetĂ«n Ă«shtĂ« se, kur isha pjesĂ« e saj, humba dashurinĂ« pĂ«r librat. NjĂ« librashitĂ«s duhet tĂ« thotĂ« gĂ«njeshtra pĂ«r librat dhe kjo gjĂ« ia zvjerdh ata; edhe mĂ« keq Ă«shtĂ« fakti qĂ« ai vazh­dimisht i shpluhuros dhe i tĂ«rheq sa andej-kĂ«ndej. NjĂ« herĂ« e njĂ« kohĂ« i doja vĂ«rtet librat – mĂ« pĂ«lqente pamja, aroma dhe ndjesia e tyre, dua tĂ« them, tĂ« paktĂ«n nĂ«se ishin pesĂ«dhjetĂ« ose mĂ« shumĂ«vjeçarĂ«. AsgjĂ« s’mĂ« kĂ«naqte mĂ« shumĂ« sesa tĂ« blija shumĂ« libra pĂ«r njĂ« shilingĂ« nĂ« njĂ« ankand. Seç tĂ« ngjallin njĂ« ndjesi tĂ« veçantĂ« librat e keqpĂ«rdorur qĂ« i gjen nĂ« atĂ« lloj koleksioni: poetĂ« tĂ« vegjĂ«l tĂ« shekullit tĂ« tetĂ«mbĂ«dhjetĂ«, gazetarĂ« tĂ« vjetruar, vĂ«llime tĂ« çuditshme romanesh tĂ« harruara, numra tĂ« lidhur tĂ« revistave pĂ«r gra tĂ« viteve gjashtë­dhjetĂ«. PĂ«r lexim tĂ« rastĂ«sishĂ«m – nĂ« banjĂ«n tĂ«nde, pĂ«r shembull, ose vonĂ« natĂ«n kur je tepĂ«r i lodhur pĂ«r tĂ« shkuar nĂ« shtrat, ose njĂ« çerek ore para drekĂ«s – nuk ka gjĂ« mĂ« tĂ« mirĂ« se botimet e vjetra tĂ« Letrat e vet vajzĂ«s.[2] Por sapo nisa tĂ« punoja nĂ« librari, reshta sĂ« bleri libra. Kur i shihja nĂ« masĂ«, pesĂ« ose dhjetĂ« mijĂ« nĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n kohĂ«, librat m’u bĂ«nĂ« tĂ« mĂ«rzitshĂ«m, madje pak tĂ« neveritshĂ«m. Tani i blej herĂ« pas here, por vetĂ«m nĂ«se Ă«shtĂ« njĂ« libĂ«r qĂ« dua ta lexoj, nuk mund ta marr borxh dhe nuk blej kurrĂ« libra pa vlerĂ«. Era e Ă«mbĂ«l e letrĂ«s sĂ« vjetruar nuk mĂ« tĂ«rheq mĂ«. ËshtĂ« kaq e lidhur nĂ« mendjen time me klientĂ«t paranojakĂ« dhe mizat jeshile tĂ« ngordhura. /Armagedoni/

Fortnightly, 1936

_________________


[1] Gaius Petronius Arbiter, autor i njohur i veprĂ«s “Satirikoni” portreti letrar i shoqĂ«risĂ« romake tĂ« shekullit 1 pas Krishtit.

[2] Gazetë britanike me tregime për vajzat dhe gratë e reja, e botuar nga viti 1880 deri më 1956.

↗

Plani i Vladimir Putinit për pavdekësi

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Shfrytëzimi i thesarit rus për të financuar kërkimet mbi jetëgjatësinë.

Nga: Jed Babbin / The Washington Times
PĂ«rkthimi: Telegrafi.com

A është Elon Musku personi më i pasur në botë, apo është presidenti rus Vladimir Putin?

Z. Putin është shumë më i rezervuar për pasurinë e tij sesa z. Musk. Ai nuk mburret me të dhe nuk e ekspozon publikisht. Megjithatë, qëkur erdhi në pushtet në fund të vitit 1999, ai ka pasur mundësi të shumta për të përvetësuar fonde nga thesari rus - në dobi të vetes dhe familjes së tij.

Ai po e përdor gjithashtu atë në një përpjekje për të jetuar përgjithmonë.

Çdokush, herĂ«t a vonĂ«, duhet tĂ« pĂ«rballet me vdekshmĂ«rinĂ«. PasanikĂ«t mĂ« tĂ« mĂ«dhenj, nga ana tjetĂ«r, kanĂ« mundĂ«sinĂ« tĂ« kĂ«rkojnĂ« mĂ«nyra pĂ«r tĂ« shpĂ«tuar nga fundi i tyre. Kjo Ă«shtĂ« arsyeja pse z. Putin po investon rreth 26 miliardĂ« dollarĂ« [22.4 miliardĂ« euro] nga paratĂ« e RusisĂ« (nuk ka kuptim tĂ« shpenzosh tĂ« tuat) nĂ« kĂ«rkime kundĂ«r plakjes dhe prodhimin e organeve artificiale.

Gjithçka lidhet me njĂ« moment tĂ« shtatorit 2025, kur mikrofoni mbeti i hapur dhe z. Putin u kap duke biseduar me presidentin kinez Xi Jinping pĂ«r mĂ«nyrĂ«n se si njerĂ«zit mund tĂ« arrinin “pavdekĂ«sinĂ«â€ duke zĂ«vendĂ«suar organet e tyre.

- Lexo po ashtu: Momenti i mikrofonit të ndezur mes Putinit dhe Jinpingut nuk ishte gjëja më e çuditshme që doli nga Kina

Sigurisht, z. Putin është plotësisht i aftë të na mashtrojë në një shkallë të tillë. Megjithatë, sipas një raporti të The Wall Street Journal-it, e gjithë kjo përfshin një përpjekje serioze për të arritur, në mos pavdekësinë, të paktën diçka që i afrohet asaj.

Kërkimet kundër plakjes në Shtetet e Bashkuara po ndjekin shumëçka prej të njëjtave drejtime, si kërkimet ruse, por sipas raportit të The Journal-it, kërkimi rus tani është shndërruar në një ndërmarrje shtetërore.

Programi i z. Putin, “TeknologjitĂ« e Reja pĂ«r Ruajtjen e ShĂ«ndetit”, synon zĂ«vendĂ«simin e pjesĂ«ve tĂ« trupit tĂ« njeriut. Kjo mund tĂ« realizohet pĂ«rmes “bioprintimit”, pra printimit tredimensional tĂ« indeve njerĂ«zore, dhe “ksenotransplantimit” qĂ« nĂ«nkupton rritjen e organeve tĂ« njeriut brenda derrave miniaturĂ« - qĂ« supozohet se janĂ« gjenetikisht kompatibilĂ« me njerĂ«zit.

Këto përpjekje u njoftuan në vitin 2024 dhe u premtua se do të shpëtonin 175 mijë jetë ruse deri më 2030. Kjo përkon tamam me humbjet e parashikuara ruse në Ukrainë deri atëherë.

A mund ta imagjinoni sikur presidenti Trump të drejtonte një përpjekje të tillë? Titujt e mediave në mbarë botën do të ulërinin se kjo dëshmon se z. Trump nuk heq kurrë dorë nga Presidenca.

Procedurat për një tjetër shkarkim të Trumpit do të fillonin dhe, përsëri, nuk do të çonin askund.

Megjithatë, pavarësisht talljeve dhe ironive, z. Putin mund të ketë zbuluar diçka me vlerë. Shumë pacientë me transplant zemre jetojnë 14 vjet ose më shumë pas operacionit. Pacientët me transplant veshke mund të jetojnë 20 vjet ose më gjatë, ndërsa pacientët me transplant mushkërie mund të jetojnë rreth gjashtë deri në tetë vjet më shumë, varësisht nga gjendja e përgjithshme shëndetësore.

Këto shifra do të vazhdojnë të përmirësohen, por sado e avancuar të jetë shkenca mjekësore, ajo ende nuk ka gjetur mënyrën për të transplantuar organin më të rëndësishëm të trupit: trurin.

Prej kohĂ«sh kemi qenĂ« tĂ« vetĂ«dijshĂ«m pĂ«r problemet shĂ«ndetĂ«sore tĂ« z. Putin. Thuhet se ai ka vuajtur nga forma tĂ« ndryshme kanceri dhe se vuan nga sĂ«mundja e Parkinsonit, megjithĂ«se shĂ«rbimet aleate tĂ« inteligjencĂ«s nuk i kanĂ« konfirmuar kĂ«to gjendje. NĂ«se ai ka sukses nĂ« zhvillimin e organeve artificiale, mjekĂ«t mund t’ia zgjasin jetĂ«n deri nĂ« 20 vjet tĂ« tjera.

Kjo do tĂ« nĂ«nkuptonte mungesĂ« paqeje nĂ« UkrainĂ« pĂ«r njĂ« kohĂ« shumĂ« tĂ« gjatĂ«. Z. Putin Ă«shtĂ« i pĂ«rkushtuar, ashtu si “filozofi” i tij, Alexander Dugin, ndaj pushtimit tĂ« UkrainĂ«s si njĂ« fillim i ripushtimit tĂ« PerandorisĂ« Sovjetike.

Duhet tĂ« kujtojmĂ« se z. Putin, nĂ« prill tĂ« vitit 2005 e pĂ«rshkroi shpĂ«rbĂ«rjen e Bashkimit Sovjetik si “katastrofĂ«n mĂ« tĂ« madhe gjeopolitike tĂ« shekullit XX”. PĂ«rkushtimi i tij ndaj kĂ«tij synimi buron nga pĂ«rshkrimi qĂ« z. Dugin bĂ«n nĂ« veprĂ«n e tij Bazat e gjeopolitikĂ«s, ku ripushtimi i UkrainĂ«s paraqitet si hapi i parĂ« pa tĂ« cilin z. Putin nuk mund tĂ« arrijĂ« objektivin e tij tĂ« mĂ«tejshĂ«m pĂ«r ribashkimin e PerandorisĂ« Sovjetike.

Z. Putin Ă«shtĂ« 73 vjeç, nĂ« njĂ« moshĂ« kur shĂ«ndeti fillon tĂ« pĂ«rkeqĂ«sohet. Duhet tĂ« shpresojmĂ« qĂ« pĂ«rpjekjet e tij nĂ« kuadĂ«r tĂ« “Teknologjive pĂ«r Ruajtjen e ShĂ«ndetit” tĂ« mos arrijnĂ« tĂ« kapĂ«rcejnĂ« sĂ«mundjet qĂ« mund ta godasin. Me fjalĂ« tĂ« tjera, duhet tĂ« shpresojmĂ« pĂ«r vdekjen e tij. Ne nuk kryejmĂ« mĂ« atentate. Urdhri Ekzekutiv 12333 i Presidentit Reagan e hoqi atĂ« praktikĂ«.

Nëse z. Putin, me çfarëdo metode apo mjet arrin ta zgjasë jetën e tij, ai do të vazhdojë të jetë një kërcënim i madh për sigurinë amerikane. Ai do të vazhdojë të përpiqet të krijojë një rreth pasuesish të përkushtuar ndaj ambicieve të tij, individë që mund të vazhdojnë atë që ai lë pas, por kjo nuk është kurrë e sigurt.

ËshtĂ« thjesht njĂ« garĂ« me kohĂ«n dhe secila palĂ« mund tĂ« fitojĂ«. /Telegrafi/

↗

Sa më parë Kosova në NATO, më shumë siguri në Ballkanin Perëndimor

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Opinion nga Albanians For America

Anëtarësimi i Kosovës në NATO përveç se një prioritet shtetëror, është domosdoshmëri dhe garanci e stabilitetit jo vetëm të Kosovës, por edhe të rajonit.

Zhvillimet në aspektin e sigurisë në Evropë dhe rritja e mundësive për t`u përballur me situata të komplikuara në sferën e sigurisë, e shtrojnë nevojën që ky proces të mos zvarritet, por të përshpejtohet. Sa më parë që Kosova të jetë në NATO, më shumë siguri do të ketë në Ballkanin Perëndimor.

Përpjekjet e vazhdueshme të Serbisë për destabilizim të Kosovës kanë treguar mjaftueshëm urgjencën e anëtarësimit të Kosovës në NATO.

Sulmi terrorist i 24 shtatorit 2023 në Banjskë mbetet shembulli më tipik i këtij rreziku. Një grup i organizuar dhe i armatosur rëndë sulmoi Policinë e Kosovës, duke vrarë rreshterin Afrim Bunjaku. Edhe më tej, kryeterroristi Milan Radojçiq, vazhdon të jetë i lirë në Serbi, ndërkaq tre sulmues të tjerë janë dënuar me burgim të përjetshëm. Refuzimi i autoriteteve serbe për t`i dorëzuar te autoritetet e drejtësisë së Kosovës atë dhe personat e tjerë të përfshirë, përbën mesazh shqetësues për gjithë rajonin.

Sikur nuk mjaftoi ky akt, ndaj në nëntor 2024 u krye edhe një akt tjetër terrorist ndaj infrastrukturës kritike, respektivisht u dëmtua rëndë kanali Ibër-Lepenc.

Pikërisht për këtë arsye, anëtarësimi i Kosovës në NATO duhet parë si instrument parandalues, jo si burim tensioni.

Në këtë kontekst, më 30 prill 2026, kongresisti republikan Keith Self, kryetar i Nënkomisionit për Evropën në Komitetin për Punë të Jashtme të Dhomës së Përfaqësuesve të Shteteve të Bashkuara, së bashku me kongresistët Ritchie Torres dhe Mike Lawler, prezantoi Rezolutën H.Res.1246, e cila shpreh mbështetje të qartë për integrimin e Kosovës në NATO dhe u bën thirrje vendeve anëtare të Aleancës që ende nuk e kanë njohur Kosovën t`i rishqyrtojnë qëndrimet e tyre.

Kjo rezolutë përfaqëson një vlerësim strategjik të zhvillimeve të fundit në Evropë, një paralajmërim për rreziqet që po shfaqen në Ballkanin Perëndimor dhe një ide të qartë për mënyrën se si mund të forcohet siguria euro-atlantike në një periudhë delikate të sigurisë në aspektin ndërkombëtar.

Prandaj, anëtarësimi i Kosovës në NATO nuk është vetëm interes i Kosovës, por edhe i vetë NATO-s, i stabilitetit rajonal dhe i sigurisë evropiane. Në realitetin e sotëm gjeopolitik, mos anëtarësimi i Kosovës paraqet rrezik më të madh sesa anëtarësimi i saj.

Nga të gjitha debatet që zhvillohen sot për sigurinë euro-atlantike, anëtarësimi i Kosovës në NATO është çështje e qartë.

Për më shumë se dy dekada, Kosova ka dëshmuar se është një histori suksesi e investimit strategjik të NATO-s dhe e Shteteve të Bashkuara. Ndërhyrja e NATO-s në vitin 1999, ndaloi një katastrofë humanitare dhe krijoi kushtet për ndërtimin e një shteti demokratik dhe properëndimor.

Sot, Kosova është ndër vendet me mbështetjen më të lartë për NATO-n dhe për Shtetet e Bashkuara në rang global.

Orientimi euro-atlantik është pjesë e identitetit të shoqërisë kosovare, ndaj Rezoluta e kongresistit Self është në harmoni të plotë me këtë realitet.

Kjo Rezolutë vjen në momentin e duhur në raport me zhvillimet në kontinentin evropian, ngase Ballkani Perëndimor mbetet një nga rajonet më të ekspozuara ndaj përpjekjeve destabilizuese.

Në këtë kontekst, Serbia vazhdon të paraqesë faktor rrezik për stabilitetin rajonal. Ndonëse formalisht aspiron anëtarësimin në Bashkimin Evropian, Beogradi vazhdon të refuzojë harmonizimin me politikën e jashtme dhe të sigurisë të BE-së, duke mos vendosur sanksione ndaj Rusisë dhe duke mbajtur marrëdhënie të ngushta politike, ekonomike dhe ushtarake me Moskën dhe Pekinin.

Paralelisht, Serbia ka investuar miliarda euro në modernizimin dhe zgjerimin e kapaciteteve të saj ushtarake. Gjatë viteve të fundit ajo ka blerë sisteme të avancuara armësh nga Rusia, Kina, Franca dhe vende të tjera, duke krijuar potencialin më të madh ushtarak në Ballkanin Perëndimor. Fuqizimin e kapaciteteve mbrojtëse, Serbia vazhdimisht e ka shoqëruar me retorikë nacionaliste, me mospranim të realitetit politik dhe me përpjekje të vazhdueshme për destabilizim.

Në një situatë të tillë, zmbrapsja e përpjekjeve të vazhdueshme të Serbisë për ta cenuar integritetin dhe sovranitetin e Kosovës, me tendencë për destabilizim të Ballkanit mund të prevenohet vetëm kur NATO-ja ta hapë derën për Kosovën.

Historia e Aleancës dëshmon se NATO-ja i parandalon konfliktet. Vendet që bëhen pjesë e mekanizmit të mbrojtjes kolektive, sipas Nenit 5, do të jenë pjesë të një sistemi që garanton stabilitet afatgjatë.

Kësisoj, Kosova në NATO do të shmangte çfarëdo përpjekje të Serbisë apo faktorëve të tjerë për ta destabilizuar Kosovën dhe rajonin. Duke reduktuar mundësinë që veriu i Kosovës të mbetet vatër potenciale e përshkallëzimit, në të njëjtën kohë do të përçohej mesazhi i fuqishëm dhe i qartë se kufijtë, integriteti dhe sovraniteti i Kosovës janë të pacenueshëm.

Anëtarësimi i Kosovës në NATO-n, do ta forconte vet Aleancën Veri-Atlantike. Një partner më shumë, më shumë siguri. Kosova ka bërë hapa konkretë në drejtim të plotësimit të standardeve, të cilat e ofrojnë me aleancën më të fortë ushtarake në botë.

Forca e Sigurisë së Kosovës po transformohet sipas standardeve të Aleancës dhe institucionet e saj bashkëpunojnë ngushtë me partnerët perëndimorë. Për dallim nga shumë vende të tjera që kërkojnë afrim me NATO-n për arsye pragmatike, Kosova e sheh Aleancën si pjesë të identitetit të saj strategjik.

Një nga argumentet më të forta në favor të anëtarësimit të Kosovës në NATO është transformimi i jashtëzakonshëm i Forcës së Sigurisë së Kosovës gjatë viteve të fundit. Në përputhje me Planin Gjithëpërfshirës të Tranzicionit dhjetëvjeçar, FSK-ja ka kaluar nga një forcë me mandat kryesisht civil në një forcë moderne mbrojtëse, të organizuar dhe të trajnuar sipas standardeve të Aleancës Veri-Atlantike.

Investimet në sektorin e mbrojtjes janë rritur ndjeshëm, ndërsa Kosova ka ndërmarrë hapa konkretë për modernizimin e kapaciteteve të saj ushtarake. Në bashkëpunim të ngushtë me Shtetet e Bashkuara dhe aleatë të tjerë perëndimorë, FSK-ja është pajisur me sisteme moderne të lëvizshmërisë taktike, automjete të blinduara, sisteme të avancuara të komunikimit dhe pajisje të tjera që rrisin gatishmërinë operacionale dhe aftësinë mbrojtëse të vendit.

Veçanërisht i rëndësishëm ka qenë partneriteti me Shtetet e Bashkuara, të cilat kanë luajtur rol kyç në trajnimin, profesionalizimin dhe ngritjen e kapaciteteve të FSK-së. Programet e përbashkëta të stërvitjes, edukimi ushtarak në akademitë amerikane, si dhe bashkëpunimi i vazhdueshëm me Gardën Kombëtare të Iowa-s kanë kontribuar në krijimin e një force që sot operon sipas doktrinave dhe procedurave të NATO-s.

FSK-ja ka përfituar përvojë edhe nga pjesëmarrja në operacione ndërkombëtare paqeruajtëse sikurse që është ai në Gaza, që ka derivuar nga anëtarësimi i Kosovës në Bordin e Paqes me ftesë të presidentin amerikan, Donald Trump.

Në këtë kuptim, me anëtarësim në NATO, Kosova nuk do të ishte vetëm përfituese e sigurisë kolektive, por edhe kontribuuese e saj.

Prandaj, propozimi i kongresistit Keith Self meriton vëmendje serioze në Uashington, Bruksel dhe në kryeqytetet e vendeve anëtare të NATO-s.

Ai paraqet saktë domosdoshmërinë e anëtarësimit të Kosovës në NATO, duke përfillur arkitekturën e sotme të sigurisë dhe duke pas parasysh faktin se zonat gri të sigurisë nuk prodhojnë stabilitet, por pasiguri.

Kosova nuk po kërkon një favor, por vetëm vendin e merituar në familjen euroatlantike, sepse Kosova i përket NATO-s.

NATO-ja nuk duhet të lejojë që një nga partnerët e saj më të besueshëm, në një nga rajonet më të ndjeshme të Evropës, të mbetet ende jashtë Aleancës.

↗

Meteorologu vendimtar për fitoren e Ditës-D

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Ishte operacioni më i guximshëm ushtarak në histori - dhe suksesi i tij varej nga meteorologu James Stagg.

Nga: Caryn James / BBC
PĂ«rkthimi: Telegrafi.com

NĂ« ditĂ«n e inaugurimit tĂ« tij, nĂ« vitin 1961, John F. Kennedy e pyeti presidentin nĂ« largim, Dwight D. Eisenhower, se çfarĂ« i kishte dhĂ«nĂ« epĂ«rsi ndaj nazistĂ«ve nĂ« DitĂ«n-D, kur Eisenhoweri ishte Komandant Suprem i Forcave Aleate. “Kishim meteorologĂ« mĂ« tĂ« mirĂ« se gjermanĂ«t,” tha Eisenhoweri. Kjo anekdotĂ« citohet nĂ« fund tĂ« filmit tĂ« ri Pressure [Presioni], i cili sugjeron se pĂ«rgjigjja e Eisenhowerit nuk ishte aspak ekzagjerim i madh. Filmi tregon historinĂ« e vĂ«rtetĂ« tĂ« vendimeve jetike tĂ« cilat meteorologu kryesor i AleatĂ«ve, kapiteni skocez i Forcave MbretĂ«rore Ajrore James Stagg (Andrew Scott), dhe Eisenhoweri (Brendan Fraser) duhej tĂ« merrnin nĂ« tri ditĂ«t para pushtimit aleat tĂ« NormandisĂ« - tĂ« cilin historiani Antony Beevor, nĂ« librin e tij tĂ« vlerĂ«suar D-Day: The Battle for Normandy [Dita-D: Beteja pĂ«r NormandinĂ«], e quan “pothuajse me siguri operacionin mĂ« ambicioz nĂ« historinĂ« e luftĂ«s.”

Lexo po ashtu:
- Shqiptari që për pak nuk e ndërroi rrjedhën e Luftës së Dytë Botërore: Dosjet sekrete të Operacionit Cicero
- Historia e spiunit që siguroi suksesin e zbarkimit në Normandi
- Mashtrimi i madh britanik i Luftës së Dytë Botërore: Ushtria e madhe e cila nuk ekzistoi
- Zbarkimi që solli mposhtjen e Gjermanisë naziste
- Gjenerali i Luftës së Dytë Botërore që tejkaloi rivalin e tij kryesor

NdĂ«rsa ngjarjet zhvilloheshin, mĂ« 6 qershor 1944 gati 160 mijĂ« trupa aleate mbĂ«rritĂ«n nĂ« Normandi nga ajri dhe deti, gjĂ« qĂ« rezultoi tĂ« ishte pikĂ« kthese nĂ« luftĂ«. Por, disa ditĂ« para zbarkimit, i cili fillimisht ishte planifikuar pĂ«r 5 qershor, Staggu mund tĂ« shihte se njĂ« stuhi e rrezikshme po afrohej - edhe pse ekipi i meteorologĂ«ve qĂ« ai drejtonte nuk ishte aspak dakord me tĂ«. Detyra e tij ishte tĂ« pĂ«rmblidhte parashikimet nĂ« njĂ« rekomandim tĂ« thjeshtĂ« “Shko” ose “Mos shko” pĂ«r Eisenhowerin. Por, kjo ishte e mbushur me rreziqe: hyrja nĂ« stuhi mund tĂ« kishte kushtuar me mijĂ«ra jetĂ«, ndĂ«rsa njĂ« shtyrje mund tĂ« nĂ«nkuptonte pritje pĂ«r javĂ« tĂ« tĂ«ra pĂ«r kushtet e duhura dhe rrezikonte qĂ« informacioni pĂ«r operacionin tĂ« rridhte te nazistĂ«t.

Filmi i ri “Pressure” ka nĂ« role kryesore Andrew Scottit (djathtas) si Staggun dhe Brendan Fraserin (majtas) si Eisenhowerin(Focus Films)

Bazuar në dramën e vlerësuar të David Haigut nga viti 2014, filmi i shndërron këto ngjarje në një dramë të tensionuar, plot përplasje opinionesh dhe egoje. Dhe, siç tregojnë krijuesit e tij për BBC-në, ai është gjithashtu një histori për mbështetjen te provat e forta të shkencës dhe heroizmin e të treguarit të të vërtetave të pakëndshme.

“Si mund ta bĂ«sh njĂ« sistem moti - qĂ« lĂ«viz ngadalĂ« - tĂ« duket emocionues? Nuk Ă«shtĂ« vetĂ«m moti,” thotĂ« regjisori i filmit, Anthony Maras (regjisor i filmit Hotel Mumbai), i cili shkroi skenarin sĂ« bashku me Haigun. “Si t’i shohim personazhet, t’i vendosim nĂ«n presion tĂ« jashtĂ«zakonshĂ«m dhe tĂ« shohim se si transformohen dhe ndryshojnĂ«?” Nga kjo perspektivĂ«, thotĂ« ai, “mund tĂ« bĂ«sh qĂ« njĂ« film pĂ«r njĂ« sistem moti, qĂ« lĂ«viz ngadalĂ«, tĂ« ndihet si gjĂ«ja mĂ« e madhe nĂ« TokĂ«, sepse pĂ«r kĂ«to karaktere ashtu Ă«shtĂ«.”

PĂ«rplasje personalitetesh

Scotti e portretizon Staggun ashtu siç e pĂ«rshkruajnĂ« burimet historike: njĂ« person tĂ« rezervuar dhe tĂ« pĂ«rmbajtur. Ai kishte, thotĂ« Haigu, “njĂ« integritet tĂ« qetĂ« dhe tĂ« hekurt,” dhe Scotti na lejon tĂ« shohim thellĂ«sinĂ« e ndjenjave nĂ«n pamjen e tij tĂ« ashpĂ«r. Pjesa mĂ« e madhe e filmit zhvillohet nĂ« zyra dhe dhoma tĂ« mbushura me harta moti nĂ« Sarajin Sauthui, prona e shekullit XIX pranĂ« Portsmuthit qĂ« pĂ«rdorej si seli e AleatĂ«ve e ku, pĂ«r arsye sigurie, meteorologĂ«t nuk mund tĂ« komunikonin me botĂ«n e jashtme. Atje Staggu ishte pa emocione nĂ« sipĂ«rfaqe, edhe kur ka marrĂ« lajmin se gruaja e tij shtatzĂ«nĂ« Ă«shtĂ« duke lindur.

Meteorologu rival i tij Ă«shtĂ« njĂ« amerikan i zhurmshĂ«m dhe mendjemadh, Irving Krick (Chris Messina), i cili gĂ«zonte besimin e Eisenhowerit. Parashikimi i Krickut, qĂ« parashihte qiell tĂ« kthjellĂ«t pĂ«rpara, bazohej nĂ« analizimin e modeleve historike tĂ« motit. NĂ« atĂ« kohĂ«, thotĂ« Haigu, kjo qasje kishte kuptim “pĂ«r AfrikĂ«n e Veriut dhe ShBA-nĂ«,” ku Kricku kishte bĂ«rĂ« parashikime tĂ« suksesshme, por nuk merrte parasysh motin e paqĂ«ndrueshĂ«m anglez. NdĂ«rkohĂ«, Staggu vĂ«rente ndryshime shqetĂ«suese nĂ« rrymat ajrore qĂ« po afroheshin, njĂ« metodĂ« atĂ«herĂ« shumĂ« moderne e parashikimit tĂ« motit - jo e zakonshme nĂ« vitin 1944.

James Staggu kundërshtoi kolegët e tij për të bindur udhëheqësit ushtarakë që ta shtynin operacionin për një ditë(Alamy)

TĂ« gjithĂ« - nga Eisenhoweri te Kricku dhe mareshali britanik Bernard Montgomery (Damian Lewis) - donin tĂ« vazhdonin mĂ« 5 qershor, sipas planit. Staggu duhej t’u jepte rekomandimin “Mos shkoni.” Marasi thotĂ«: “Kishe njĂ« personazh si Staggu, i cili nuk ishte i interesuar t’u thoshte njerĂ«zve atĂ« qĂ« donin tĂ« dĂ«gjonin, por ishte i vendosur t’u thoshte atĂ« qĂ« kishin nevojĂ« tĂ« dĂ«gjonin. Dhe, mendoj se ka njĂ« lloj heroizmi nĂ« kĂ«tĂ«.” NĂ« fund, Staggu e shpĂ«toi operacionin duke kuptuar se mĂ« 6 qershor do tĂ« kishte njĂ« ndĂ«rprerje tĂ« shkurtĂ«r tĂ« motit tĂ« keq, por ai nuk mund ta kishte parashikuar kĂ«tĂ« kur e dha verdiktin e tij tĂ« padĂ«shiruar.

Pse kjo histori ia vlen të ritregohet

Vendimi i Staggut rezonon edhe sot, nĂ« njĂ« kohĂ« kur faktet dhe shkenca shpesh shihen si opinione. Marasi thotĂ« pĂ«r Staggun: “Ai pa drejt e nĂ« sy komandantĂ«t mĂ« tĂ« frikshĂ«m ushtarakĂ« nĂ« planet, tĂ« paktĂ«n nĂ« anĂ«n aleate” dhe u tha, nĂ« thelb: “Gjithçka qĂ« mund tĂ« bĂ«jmĂ« Ă«shtĂ« tĂ« mbĂ«shtetemi nĂ« atĂ« qĂ« dimĂ«. Ka prova dhe ka tĂ« dhĂ«na.” Dhe, vendosmĂ«ria e tij nuk Ă«shtĂ« thjesht zbukurim holivudian. Beevori shkruan: “Staggu ndjeu se ishte i detyruar tĂ« ndiqte instinktin e tij dhe tĂ« shpĂ«rfillte pikĂ«pamjet mĂ« optimiste tĂ« kolegĂ«ve tĂ« tij amerikanĂ«.”

NdĂ«rsa Staggu do tĂ« jetĂ« njĂ« figurĂ« pak e njohur pĂ«r publikun e filmit, po ashtu do tĂ« jetĂ« edhe Eisenhoweri qĂ« shohim nĂ« ekran, gjithashtu bazuar nĂ« pĂ«rshkrime historike. NĂ« imagjinatĂ«n popullore, presidenca e tij e ka lĂ«nĂ« nĂ« hije karrierĂ«n e tij ushtarake. Fraseri thotĂ« se para se tĂ« lexonte skenarin, emri Eisenhower do t’i sillte ndĂ«r mend sloganin e famshĂ«m dhe tĂ«rheqĂ«s nga fushata e tij presidenciale dhe imazhin e thjeshtĂ«zuar qĂ« ka mbetur ndĂ«r dekada. “Do tĂ« mendoja pĂ«r njĂ« stemĂ« fushate ku shkruhej I like Ike dhe pĂ«r njĂ« vizatim tĂ« njĂ« burri tullac qĂ« buzĂ«qeshte, pĂ«r tĂ« cilin gjithashtu e dija se kishte qenĂ« i pĂ«rfshirĂ« nĂ« planifikimin e Operacionit Overlord,” siç quhej zyrtarisht pushtimi i DitĂ«s-D.

Por, gjatĂ« viteve tĂ« luftĂ«s sĂ« Eisenhowerit, thotĂ« Marasi, “ai ishte njĂ« njeri qĂ« pinte katĂ«r deri nĂ« gjashtĂ« paketa cigare nĂ« ditĂ«, qĂ« konsumonte rreth 20 deri nĂ« 24 filxhanĂ« kafeje nĂ« ditĂ«, trupi i tĂ« cilit po shkatĂ«rrohej, qĂ« kishte njĂ« ulçerĂ« nĂ« shpinĂ«, njĂ« plagĂ« tĂ« hapur. Ishte nĂ« gjendje tĂ« rĂ«nduar. Dhe, ishte jashtĂ«zakonisht i pambrojtur nĂ« momentet e tij private.”

Ne e shohim këtë ndjeshmëri në momentet që ai ndan me shoferen dhe ndihmësen e tij personale, togeren Kay Summersby (Kerry Condon). E caktuar fillimisht për Eisenhowerin si pjesëtare e korpusit motorik britanik, ajo u bë personi i tij më i besuar. Prej kohësh ka pasur spekulime të padëshmuara për një lidhje mes tyre, por filmi e paraqet lidhjen e tyre të ngushtë emocionale pa sugjeruar se kishte ndodhur diçka më tepër.

Eisenhoweri i vërtetë duke folur me trupat përpara Ditës-D - ai ishte komandanti suprem i forcave aleate(Getty Images)

Bisedat e tyre private në ekran tregojnë sa shumë e rëndonte Eisenhowerin përgjegjësia që mbante, pjesërisht për shkak të hijes së rënduar nga Exercise Tiger [Ushtrimi Tigër]. Fjala është për një stërvitje me municion të vërtetë për Ditën-D, të autorizuar nga Eisenhoweri gjashtë javë më parë. Filmi hapet me një rikrijim të asaj stërvitjeje, e cila dështoi në mënyrë katastrofike: më shumë se 700 amerikanë humbën jetën kur mungesa e komunikimeve çoi në zjarr ndaj forcave miqësore dhe në një sulm nga anijet gjermane.

Fraseri e sheh historinĂ« e LuftĂ«s sĂ« DytĂ« BotĂ«rore nĂ« film si njĂ« mĂ«sim pĂ«r ditĂ«t e sotme. “Le tĂ« na kujtohet se si dukej udhĂ«heqja dikur dhe tĂ« shohim rĂ«ndĂ«sinĂ« e pĂ«rkushtimit tĂ« vĂ«mendjes ndaj fakteve dhe shkencĂ«s, si edhe nevojĂ«n pĂ«r t’i thĂ«nĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ«n pushtetit,” thotĂ« ai. Dhe, mĂ« 5 qershor 1944, shpĂ«rtheu vĂ«rtet njĂ« stuhi e furishme, pikĂ«risht ashtu siç kishin parashikuar provat e Staggut. /Telegrafi/

↗

ZEMRA E HUMBUR

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Nga: Emilia Pardo BazĂĄn
PĂ«rktheu: Bajram Karabolli

NjĂ« pasdite, duke shĂ«titur nĂ«pĂ«r rrugĂ«t e qytetit, pashĂ« njĂ« objekt tĂ« kuq nĂ« tokĂ«. Dola nga makina: ishte njĂ« zemĂ«r e gjallĂ« e pĂ«rgjakur, tĂ« cilĂ«n e mora me kujdes. “Duhet ta ketĂ« humbur ndonjĂ« grua”, mendova, duke vĂ«zhguar bardhĂ«sinĂ« dhe delikatesĂ«n e atij organi delikat, i cili, me prekjen e gishtĂ«rinjve tĂ« mi, pulsonte sikur tĂ« ishte ende brenda gjoksit tĂ« pronarit tĂ« vet. E mbĂ«shtolla me kujdes me njĂ« copĂ« tĂ« bardhĂ« dhe e futa nĂ« gji pĂ«r ta mbajtur ngrohtĂ«. Pastaj fillova tĂ« zbuloja se kush ishte ajo grua qĂ« kishte humbur zemrĂ«n nĂ« rrugĂ«. PĂ«r tĂ« hetuar mĂ« tej atĂ« grua, kĂ«rkova dhe gjeta disa syze tĂ« mrekullueshme, tĂ« cilat mĂ« lejonin tĂ« shihja tĂ« brendshmet e trupit tĂ« saj. Pra, tĂ« kontrolloja vendin ku ndodhej zemra.

Sapo vura ato syze magjike, shikova me padurim gruan e parë që kaloi andej dhe - oh, o Zot! - gruaja nuk kishte zemër. Ajo me siguri duhet të ishte pronarja e zemrës që gjeta. Por, kur i tregova se kisha gjetur zemrën e saj dhe po e ruaja me kujdes që ta merrte, nëse donte, mbeta e habitur nga sjellja e saj: ajo, e indinjuar, duke folur me zë të lartë, u betua se nuk kishte humbur asgjë; se zemra e kishte aty, te vendi i saj, ku e kishte gjithmonë, ja tek e ndjente që po i rrihte, duke marrë dhe duke nxjerrë gjak. Duke parë kokëfortësinë e asaj gruaje, e lashë dhe iu drejtova një gruaje tjetër, të re, të bukur, joshëse dhe të gëzuar. O Zot i madh! Në gjoksin e saj të bardhë pashë të njëjtën zgavër, të njëjtën vrimë rozë, pa asgjë brenda, asgjë fare. Edhe ajo nuk kishte zemër! Dhe kur i ofrova me respekt zemrën që kisha gjetur, edhe ajo nuk pranoi aspak ta merrte. Madje, u ofendua i rëndë të mendoje se paskësh qenë aq e pakujdesshme sa mund ta kishte humbur zemrën në rrugë, pa e vënë re.

Dhe qindra gra kaluan, të moshuara dhe të reja, të bukura dhe të thjeshta, me flokë të zinj apo të kuq, melankolike apo të gëzuara; dhe, me syzet e mia, i shqyrtova të gjitha. Dhe, te secila vura re se vendin e zemrës e kishin bosh. Dukej qartë që organi i zemrës ose nuk kishte ekzistuar kurrë ose kishte humbur shumë kohë më parë. Dhe të gjitha, pa përjashtim, kur u përpoqa t'u ktheja zemrën që u mungonte, refuzuan ta pranonin: ose besonin se e kishin te vendi i saj, ose e ndiheshin plotësisht mirë pa të. Kësisoj, ndiheshin të ofenduara nga oferta dhe nuk guxonin ta merrnin, pasi e quanin gjë të rrezikshme zotërimin e një zemre. Isha e habitur dhe dëshpëruar për mungesën zemrës në gjoksin e një gruaje. Kur, rastësisht, me ndihmën e lentave të mia të mrekullueshme, pashë një vajzë të vogël, të zbehtë, duke kaluar në rrugë, dhe, më në fund, në gjoksin e saj dallova një zemër, një zemër të vërtetë prej mishi, që, duke rrahur, hidhej e kërcente. Nuk e di, por ishte absurde t'i ofroja një zemër dikujt, që kishte një zemër aq të gjallë dhe aq të shkathët. Por, gjithsesi, ia ofrova. Dhe ja, vajza, në vend që të më refuzonte mua si të tjerët, e mori zemrën që i ofrova, hapi gjoksin dhe e vendosi atje zemrën që i dhashë, zemrën, të cilën po bëhesha gati ta lija përsëri atje ku e kisha gjetur, mbi guralecë.

E pasuruar me dy zemra, vajza e zbehtë u bë edhe më e zbehtë: emocionet, sado të parëndësishme, e tronditën deri në palcë; dashuritë vibronin brenda saj me intensitet mizor; miqësia, dhembshuria, trishtimi, gëzimi, dashuria, xhelozia - gjithçka tek ajo ishte e thellë dhe e tmerrshme; dhe vajza budallaqe, në vend që të vendoste të shuante njërën nga dy zemrat e saj, ose të dyja menjëherë, dukej se kënaqej duke jetuar një jetë të dyfishtë shpirtërore, duke dëshiruar, shijuar dhe vuajtur dy herë, duke grumbulluar përshtypje të llojit që janë të mjaftueshme për të shuar jetën. Krijesa ishte si një qiri i ndezur në të dyja anët, që po konsumohej e zvogëlohej në pak çaste. Dhe me të vërtetë, ajo u katandis në pak gjë. E shtrirë në shtratin e vdekjes, e mavijosur dhe aq e dobësuar, saqë i ngjante një zogu të vogël, mjekët erdhën dhe deklaruan se ajo që po e merrte nga kjo botë ishte një aneurizëm, një lodhje deri në këputje. Mjekët ishin aq të paaftë sa askush prej tyre nuk mundi ta dallonte të vërtetën: askush nuk e kuptoi se vajza po vdiste për shkak të pakujdesisë së dhënies së strehës në gjoksin e saj një zemre të humbur në rrugë.

↗

YouTube-rat me rekorde të reja: Kjo mund të ndryshojë të ardhmen e realizimit të filmave

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Nga: Brian Stelter / CNN (titulli: YouTubers are setting box office records. It could change the future of moviemaking)
PĂ«rkthimi: Telegrafi.com

Dy filmat më të suksesshëm në Amerikë për momentin, Dhoma e pasme [Backrooms] dhe Obsesioni [Obsession], vijnë nga regjisorë në të njëzetat që e zhvilluan talentin e tyre në YouTube.

Filmat e tyre u realizuan me buxhete relativisht të ulëta dhe u promovuan onlajn. Tani që po mbushin kinematë me adoleshentë dhe të rinj që rrallëherë shkojnë në kinema, i gjithë Holivudi po u kushton vëmendje, ndërsa ekspertët parashikojnë se studiot do ta kopjojnë, shumë e shumë herë, këtë model të realizimit të filmave.

Obsesioni, me regji nga 26-vjeçari Curry Barker, doli në kinema më 15 maj. I xhiruar me rreth 750 mijë dollarë, filmi horror me humor të errët ka fituar deri tani pothuajse 150 milionë dollarë - një kthim marramendës investimi për produksionet Focus Features dhe Blumhouse Productions.

Pastaj erdhi Dhomat e pasme, me regji nga 20-vjeçari Kane Parsons, i cili e zhvilloi projektin për vite me radhë në kanalin e tij në YouTube.

Parsonsi kishte një buxhet më të madh - rreth 10 milionë dollarë - dhe aktorë të njohur si Chiwetel Ejiofor, Renate Reinsve dhe Mark Duplass. Por, gjithsesi, ishte befasuese të shihej se si Dhomat e pasme dominoi arkën e të hyrave - kaq bindshëm - gjatë fundjavës së premierës.

- YouTube

Filmi horror psikologjik zuri vendin e parë në të hyra në fundjavë, duke gjeneruar rreth 80 milionë dollarë në Amerikën e Veriut dhe 120 milionë dollarë në mbarë botën - me shitjet e biletave të nxitura nga Brezi Z.

Studioja A24, e cila është përpjekur fuqishëm të mbështesë regjisorët e rinj, tha se Parsonsi tani renditet si regjisori më i ri në historinë e Holivudit që ka publikuar një film që përfundoi në vendin e parë në të hyrat e fundjavës.

Obsesioni ishte në vendin e dytë në fundjavë, duke e shtyrë filmi Lufta e yjeve: Mandaloriani dhe Grogu [Star Wars: The Mandalorian and Grogu], që ishte shfaqur një javë më parë, në vendin e tretë.

PĂ«r shumicĂ«n e filmave, fundjava e hapjes Ă«shtĂ« mĂ« fitimprurĂ«sja, ndĂ«rsa shitjet e biletave bien gradualisht mĂ« pas. Por, Obsesioni vazhdon tĂ« rritet: Focus Features tha tĂ« dielĂ«n se, “duke pĂ«rjashtuar periudhĂ«n e Krishtlindjeve, Obsesioni Ă«shtĂ« filmi i parĂ« qĂ« nga viti 1982 qĂ« ka shĂ«nuar rritje nĂ« arkĂ«n e tĂ« hyrave gjatĂ« fundjavĂ«s sĂ« dytĂ« dhe tĂ« tretĂ«.”

Pra, çfarë do të thotë kjo seri suksesi? Epo, do të thotë se të rinjtë janë vërtet të gatshëm të blejnë bileta kinemaje nëse njohin dhe lidhen me talentin e epokës së YouTube-it.

- YouTube

Dhe, do të thotë se studiot e Holivudit do të ndjekin suksesin e Obsesionit dhe Dhomave të pasme duke kërkuar në platformat e videove onlajn për autorin e ardhshëm të madh.

Madje, mund të nënkuptojë që disa drejtues studiosh do të vendosin edhe disa baste më shumë mbi konceptet origjinale, në vend të filmave të njohur me vazhdime të parashikueshme.

Duplassi, i cili luan rolin e njĂ« shkencĂ«tari nĂ« Dhomat e pasme tha nĂ« njĂ« video nĂ« rrjetet sociale se kĂ«ta dy filma po i jepnin industrisĂ« sĂ« filmit “njĂ« fije shprese.”

“Kemi njĂ« shembull tĂ« krijuesve qĂ« punojnĂ« gjatĂ« pĂ«r tĂ« zhvilluar idetĂ« e tyre, i publikojnĂ« onlajn dhe ndĂ«rtojnĂ« njĂ« audiencĂ«,” tha ai. “Dhe, tani njerĂ«zit qĂ« kontrollojnĂ« financat do ta vĂ«nĂ« re ... sepse e shohin çfarĂ« mund tĂ« bĂ«jnĂ« nĂ« arkĂ« nĂ« formĂ«n e kĂ«tyre dy filmave qĂ« po tejkalojnĂ« pritshmĂ«ritĂ«.”

Producentët dhe agjentët kanë kohë që po ndërtojnë një urë lidhëse nga YouTube-i drejt Holivudit. Dhe, shitjet e fuqishme të biletave dimrin e kaluar për filmin e vetëfinancuar Mushkëritë e hekurta [Iron Lung] të jutuberit [YouTuber] Mark Fischbach, treguan potencialin për sukses.

MegjithatĂ«, siç shkroi skenaristi Zack Stentz nĂ« X, “Duket si njĂ« moment i vĂ«rtetĂ« kulturor nĂ« pĂ«rvojĂ«n e shkuarjes nĂ« kinema, duke parĂ« zumerat [zoomer] qĂ« e zhvilluan mjeshtĂ«rinĂ« e tyre duke bĂ«rĂ« video tĂ« shkurtra nĂ« YouTube tĂ« kalojnĂ« te filmat artistikĂ«, ashtu siç bĂ«nĂ« regjisorĂ«t e MTV-sĂ« nĂ« vitet ’80 dhe fĂ«mijĂ«t e Sundance-it nĂ« vitet ’90 tĂ« shekullit XX.”

Steven Zeitchik nga The Hollywood Reporter shkroi se sukseset e jutuberĂ«ve janĂ« “njĂ« lĂ«kundje, nĂ« mos shenjat e para tĂ« njĂ« shembjeje tĂ« sistemit tĂ« studiove tĂ« mbĂ«shtetur te trashĂ«gimia.”

Ky moment, shkroi Zeitchik, ka të bëjë shumë më tepër sesa me zbulimin e talenteve të reja. Platforma YouTube, në pronësi të Alphabet-it, i bën regjisorët të famshëm, transmeton punën e tyre, i ndihmon të lidhin partneritete me brende dhe ua jep një megafon të madh marketingu.

“Kjo Ă«shtĂ« njĂ« dukuri e krijuar, e nxitur dhe e kontrolluar nga krijuesit dhe nga kompania mĂ« e madhe nĂ« botĂ« qĂ« i amplifikon ata,” shkroi ai.

Duke folur nĂ« njĂ« konferencĂ« tĂ« industrisĂ« tĂ« shtunĂ«n, bashkĂ«drejtuesi i Warner Bros-it, Michael De Luca, tha se regjisorĂ«t si Parsonsi, i cili “punoi mbi Dhomat e pasme pĂ«r pesĂ« vjet”, janĂ« “nĂ« dialog me audiencĂ«n e tyre qĂ« nga momenti i parĂ«. AbonentĂ«t e tyre japin kontribut tĂ« drejtpĂ«rdrejtĂ« nĂ« çdo version tĂ« kĂ«tyre projekteve.”

Dhe, “derisa arrin te filmi,” tha ai, “ata kanĂ« pasur njĂ« miliard shfaqje testuese.” /Telegrafi/

↗

PSE MËRGUAM NGA NJËRI-TJETRI?

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Poezi nga: Rosario Castellanos
PĂ«rktheu: Bajram Karabolli

Flisnim gjuhën e perëndive,
kurse tani kjo heshtja jonë
si ajo e gurëve.
Ishim përqafimi i dashur,
ku qielli dhe toka bëheshin bashkë.
Jo, nuk ishim vetëm.

Dinim gjithçka për njëri-tjetrin
dinim të kaluarën dhe të tashmen ...
Ah, ishim për njëri-tjetrin
ashtu siç janë degët e forta të lisit
që mbështesin njëra-tjetrën në trung.

Atëherë nuk ishim si tani,
tani dukemi si re të vetmuara,
që enden sa andej-këndej
si gjethe të shpërndara.

Nuk ishim vetëm,
larg njëri-tjetrit ...
Ishim pranë e pranë, të bashkuar me njëri-tjetrin.

↗

Muza e Freudit: “Luciani mĂ« bĂ«ri tĂ« dukem si njĂ« bretkosĂ« e madhe e shĂ«ndoshĂ«"

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Sue Tilley kaloi nga netët në klubet e Sohos dhe puna në qendrën e punësimit, në fytyrën e papritur të disa prej pikturave më të famshme.

Nga: Evgenia Siokos / The Telegraph
PĂ«rkthimi: Telegrafi.com

TĂ« gjithĂ« kemi nga njĂ« shok qĂ« na fut nĂ« telashe. PĂ«r Sue Tilleyin ai ishte Leigh Bowery: pjesĂ«risht artist performance, pjesĂ«risht stilist mode, krejtĂ«sisht i çmendur. GjatĂ« viteve ’80 tĂ« shekullit XX, Tilley i kalonte netĂ«t nĂ« klubet famĂ«keqe tĂ« LondrĂ«s sĂ« periudhĂ«s post-pank, duke parĂ« Boweryn teksa spĂ«rkaste ujĂ« nga tĂ« pasmet, drejt turmĂ«s, ose teksa “lindte” nĂ« mĂ«nyrĂ« teatrale, nĂ« skenĂ«, njĂ«rin prej miqve tĂ« tij i cili dilte nga njĂ« qese e lidhur nĂ« barkun e tij, mbuluar me lĂ«ng amniotik. TĂ« nesĂ«rmen nĂ« mĂ«ngjes, pavarĂ«sisht nĂ«se kishte fjetur apo jo, ajo gjendej nĂ« qendrĂ«n lokale tĂ« punĂ«simit ku punoi pĂ«r dekada me radhĂ« si mbikĂ«qyrĂ«se e skemave sociale. “NdonjĂ«herĂ« ndihesha vĂ«rtet keq nĂ« tavolinĂ«n time tĂ« punĂ«s,” pranon Tilley, tani 69 vjeçe, nga dhoma e saj e ndenjjes e mbushur me art nĂ« ShĂ«n Leonard, ku po kalon pensionimin larg dritave tĂ« Sohos.

I bujshmi Bowery tĂ«rhiqte vĂ«mendje kudo qĂ« shkonte. Pasi nĂ« njĂ« performancĂ« nĂ« galerinĂ« Mayfair tĂ« udhĂ«hequr nga Anthony d’Offay, nĂ« vitin 1988, ai tĂ«rhoqi vĂ«mendjen e Lucian Freudit, Bowery u bĂ« shpejt njĂ« nga modelĂ«t mĂ« transformues tĂ« artistit dhe njĂ« nga miqtĂ« e tij mĂ« tĂ« afĂ«rt. Ishte vetĂ«m çështje kohe para se ai tĂ« pĂ«rpiqej ta fuste edhe Tilleyn nĂ« orbitĂ«n e Freudit si modele e mundshme. “Leighut i pĂ«lqente t’ua rregullonte jetĂ«n njerĂ«zve,” thotĂ« Tilley. “Nuk i pĂ«lqente qĂ« unĂ« punoja nĂ« zyrĂ«n e punĂ«simit dhe mendonte se do tĂ« ishte mirĂ« tĂ« bĂ«ja diçka ndryshe.”

Para se ta prezantonte Tilleyn me Freudin, Bowery i dha udhĂ«zime tĂ« rrepta se çfarĂ« duhej tĂ« vishte pĂ«r takimin dhe madje edhe si duhej tĂ« lyhej. “Leigh ma futi frikĂ«n nĂ« palcĂ«,” thotĂ« ajo, “por, sigurisht, nuk i kushtova vĂ«mendje.” Tilley shkoi pĂ«r drekĂ« me Freudin nĂ« restorantin elegant River CafĂ© nĂ« perĂ«ndim tĂ« LondrĂ«s, dhe menjĂ«herĂ« u ndie nĂ«n njĂ« vĂ«zhgim tĂ« fortĂ«. “E ndjeja shikimin e tij duke mĂ« depĂ«rtuar gjatĂ« gjithĂ« kohĂ«s, duke mĂ« vĂ«zhguar, duke parĂ« nĂ«se isha e pĂ«rshtatshme,” kujton ajo. “Mendoj se ai besonte se, nĂ«se i hapte sytĂ« mĂ« shumĂ«, mund tĂ« shihte mĂ« tepĂ«r.”

- Lexo po ashtu: Skicat e panjohura të Lucian Freudit

Lucian Freudi ishte famëkeq për natyrën e tij të komunikimitFoto: lifford Coffin/Conde Nast via Getty Images

Freudi ishte njĂ« shoqĂ«rues interesant nĂ« tryezĂ«, duke argĂ«tuar tĂ« pranishmit me anekdota dhe, siç kujton Tilley, duke treguar njĂ« “shaka shumĂ« tĂ« pistĂ« pĂ«r njĂ« balenĂ« qĂ« masturbonte” (fatkeqĂ«sisht, pika kulmore e shakasĂ« ka humbur nĂ« histori). Freudi mĂ« vonĂ« i tha Boweryt se e urrente buzĂ«kuqin qĂ« Tilley kishte vendosur nĂ« drekĂ«, duke thĂ«nĂ« se “nuk ishte ngjyra e duhur pĂ«r ngjyrĂ«n e fytyrĂ«s sĂ« saj.” Edhe pse tani ajo e kupton kĂ«tĂ« si koment tipik therĂ«s nga njĂ« artist i cili, sipas saj, “i pĂ«lqente tĂ« takonte njerĂ«z, qĂ« pastaj tĂ« mund tĂ« fliste keq pĂ«r ta pas shpine”, Tilley pranon se “nuk e kam pĂ«rdorur mĂ« kurrĂ« atĂ« buzĂ«kuq.” (Sot, buzĂ«kuqi i saj Ă«shtĂ« njĂ« e kuqe e mrekullueshme.)

E pyeta nĂ«se e kishte dĂ«gjuar ndonjĂ«herĂ« Freudin tĂ« ishte veçanĂ«risht mizor ndaj dikujt tjetĂ«r. “Ishte vĂ«rtet i pasjellshĂ«m pĂ«r Joan Collinsin, tmerrĂ«sisht,” thotĂ« ajo. “Tha: ‘Mos u ul nĂ« atĂ« karrige. Joan Collins ka qenĂ« ulur aty. Do tĂ« marrĂ«sh SidĂ«n.’ U trondita goxha qĂ« dikush mund tĂ« thoshte diçka tĂ« tillĂ«.”

SidoqoftĂ«, Tilley duhet t’i ketĂ« lĂ«nĂ« pĂ«rshtypje Freudit, sepse shpejt e gjeti veten tĂ« ftuar nĂ« studion e tij: ai donte qĂ« ajo tĂ« pozonte pĂ«rkrah Boweryt pĂ«r njĂ« pikturĂ«, NjĂ« mbrĂ«mje nĂ« studio [Evening in the Studio, 1993] - megjithĂ«se Bowery do tĂ« zĂ«vendĂ«sohej nĂ« kompozimin pĂ«rfundimtar nga qeni i Freudit, Pluto. Edhe njĂ« herĂ«, Tilley kujton se Bowery i dha udhĂ«zime tĂ« hollĂ«sishme se si duhej tĂ« sillej ndĂ«rsa pozonte pĂ«r artistin, madje duke e bĂ«rĂ« tĂ« praktikonte heqjen e rrobave qĂ« tĂ« mos e kapte frika kur tĂ« vinte momenti tĂ« zhvishej nĂ« studio. Bowery u tmerrua kur, gjatĂ« njĂ« seance, Tilley guxoi t’i kĂ«rkonte Freudit tĂ« mbyllte derĂ«n e ballkonit sepse ajo po ngrinte nga tĂ« ftohtit.

“NjĂ« mbrĂ«mje nĂ« studio” (1993)Foto: Guy Bell/Alamy Stock Photo

Sot, vepra e krijuar konsiderohet gjerĂ«sisht njĂ« kryevepĂ«r, por Tilley mbetet e pavendosur. “E urrej. Nuk kam turp ta them se Ă«shtĂ« e shpifur,” thotĂ« ajo. “Dukem si njĂ« bretkosĂ« e madhe e shĂ«ndoshĂ« e shtrirĂ« nĂ« dysheme, njĂ« grumbull i madh dhjami. Por, pjesa tjetĂ«r mĂ« pĂ«lqen.”

Tilley do tĂ« pozonte mĂ« pas pĂ«r edhe tri portrete tĂ« tjera nga Freudi, dy prej tĂ« cilave thyen rekorde ankandesh kur dolĂ«n nĂ« shitje. PunĂ«torja sociale nĂ« gjumĂ« [Benefits Supervisor Sleeping, 1995] u bĂ« vepra mĂ« e shtrenjtĂ« artistike e njĂ« artisti ende gjallĂ« e shitur ndonjĂ«herĂ« nĂ« ankand - kur u shit nga shtĂ«pia e ankandeve Christie’s nĂ« Nju-Jork nĂ« vitin 2008 pĂ«r 33.6 milionĂ« dollarĂ« [vlera e 44.5 milionĂ« eurove mĂ« 2026]. Thuhej se ishte blerĂ« nga Roman Abramovichi dhe qĂ« atĂ«herĂ« nuk Ă«shtĂ« shfaqur mĂ« publikisht. MĂ« pas, PunĂ«torja sociale duke pushuar [Benefits Supervisor Resting, 1994] theu rekordin e vetĂ« Freudit nĂ« ankand nĂ« vitin 2015, duke u shitur, sĂ«rish nĂ« Christie’s, pĂ«r 56.2 milionĂ« dollarĂ« [vlera e 67.8 milionĂ« eurove mĂ« 2026].

“PunĂ«torja sociale nĂ« gjumĂ«â€Foto: Shaun Curry/AFP via Getty Images

Portreti i katĂ«rt dhe i fundit i Tilleyt, i titulluar Duke fjetur pranĂ« qilimit me luan [Sleeping by the Lion Carpet] dhe i pikturuar gjatĂ« nĂ«ntĂ« muajve mes viteve 1995 dhe 1996, u ble drejtpĂ«rdrejt nga tregtari i Freudit, Bill Acquavella, nga Joe Lewis, njĂ« miliarder i njohur nĂ« Britani si ish-pronar i klubit Tottenham Hotspur. Muajin e ardhshĂ«m, piktura do tĂ« jetĂ« vepra kryesore nĂ« ankandin e Sotheby’s pĂ«r koleksionin vezullues tĂ« Lewisit - i cili pĂ«rfshin gjithashtu vepra nga Modigliani, Matisse dhe Picasso - duke rikthyer trupin lakuriq tĂ« Tilleyt nĂ« vĂ«mendjen publike. Ajo del nĂ« shitje me njĂ« çmim tĂ« vlerĂ«suar prej 25-35 milionĂ« paundĂ«sh [29-40.6 milionĂ« euro].


“Duke fjetur pranĂ« qilimit me luan” (1995-1996)Foto: Sotheby's

E pyeta nĂ«se pikturat e Freudit dhe mĂ«nyra si i priti bota kanĂ« ndryshuar mĂ«nyrĂ«n si ajo e sheh veten: “Ato vetĂ«m mĂ« vĂ«rtetojnĂ« se jam njĂ« puding i vjetĂ«r i shĂ«ndoshĂ«, por, e dini, kĂ«shtu janĂ« gjĂ«rat,” thotĂ« ajo, pa u shqetĂ«suar. “Dhe, tĂ« jem e sinqertĂ«, ato piktura ndoshta nuk do tĂ« kishin pasur aq sukses po tĂ« mos kisha qenĂ« njĂ« puding i vjetĂ«r e i shĂ«ndoshĂ«.”

Portretet e Freudit, tĂ« pamĂ«shirshme dhe ballafaquese, ishin sigurisht tĂ« pazakonta pĂ«r kohĂ«n; nĂ« atĂ« periudhĂ« ai nuk pikturonte pĂ«r tregun. NĂ« fakt, ai u nda nga James Kirkmani, tregtari i tij londinez prej dy dekadash, ndĂ«rsa po krijonte portretet e Boweryt, pjesĂ«risht sepse Kirkmani nuk po gjente publik pĂ«r kĂ«to vepra tĂ« reja tĂ« mbushura me mish. Amerikani Acquavella pranoi tĂ« merrte pĂ«rsipĂ«r pĂ«rfaqĂ«simin e artistit (dhe borxhin e tij tĂ« madh nga bixhozi) me shumĂ« sukses - brenda pak vitesh ai e zgjeroi nĂ« mĂ«nyrĂ« dramatike famĂ«n e Freudit nĂ« ShBA, jo pak falĂ« portreteve tĂ« Boweryt dhe Tilleyt. “Ne ia ndryshuam jetĂ«n,” thotĂ« ajo.

Kur nuk ishte nĂ« qendrĂ«n e punĂ«simit, ditĂ«t e Tilleyt nĂ« studion e Freudit nisnin herĂ«t, rreth orĂ«s 7:30 tĂ« mĂ«ngjesit, dhe ndĂ«rpriteshin prej ekspeditave tĂ« rrezikshme pĂ«r drekĂ« drejt River CafĂ©-sĂ«, me Bentleyn e artĂ« tĂ« artistit (ai ishte tmerr pas timonit). HerĂ«ve tĂ« tjera, ai pĂ«rgatiste diçka pĂ«r tĂ« ngrĂ«nĂ« nĂ« studion e tij nĂ« Kensington. “Ishte kuzhinier i mrekullueshĂ«m,” thotĂ« Tilley. “Blinte pĂ«rbĂ«rĂ«sit mĂ« tĂ« shtrenjtĂ« dhe i gatuante shumĂ« thjesht.”

NjĂ« pasdite, duke e lĂ«nĂ« Tilleyn tĂ« priste nĂ« mes tĂ« seancĂ«s, Freudi u zhduk pĂ«r dy orĂ« pĂ«r tĂ« parĂ« garat nĂ« “dhomĂ«n e televizorit,” njĂ« dhomĂ« e vogĂ«l ngjitur me studion, tĂ« quajtur kĂ«shtu nga Francis Baconi. Kur mĂ« nĂ« fund u kthye, i dĂ«shpĂ«ruar, ai i tha me qetĂ«si Tilleyt se mund tĂ« shkonte nĂ« shtĂ«pi. Me tĂ« drejtĂ« e zemĂ«ruar, ajo iu kthye ashpĂ«r. PĂ«rgjigjja pajtuese e Freudit erdhi ditĂ«n tjetĂ«r: njĂ« çek prej 500 paundĂ«sh. “Duhej tĂ« isha zemĂ«ruar mĂ« shpesh,” thotĂ« tani Tilley duke qeshur. “Mendoj se paguhesha mĂ« pak se modelet e vĂ«rteta tĂ« shkollave tĂ« artit,” shton ajo. “Por, pastaj mĂ« çonin pĂ«r drekĂ« prej 100 paundĂ«sh. NdonjĂ«herĂ« pĂ«rvojat janĂ« mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme se paratĂ«.”

Muajin e ardhshĂ«m, “Duke fjetur pranĂ« qilimit me luan” [Sleeping by the Lion Carpet] - portreti i katĂ«rt i modeles Sue Tilley, realizuar nga Lucian Freud - do tĂ« jetĂ« vepra kryesore nĂ« ankandin e Sotheby’s. Foto: Geoff Pugh / The Telegraph

E pyeta nĂ«se Freudi kishte tentuar ndonjĂ«herĂ« tĂ« flirtonte me tĂ« mes penelatave - piktori ishte famĂ«keq pĂ«r mjegullimin e kufijve mes punĂ«s dhe jetĂ«s sĂ« tij dashurore - por, Tilley e hodhi poshtĂ« idenĂ« me tĂ« qeshur: “Nuk mĂ« pĂ«lqente ai. As unĂ« nuk i pĂ«lqeja atij,” thotĂ« ajo. “I pĂ«lqenin njerĂ«zit seriozĂ«, tĂ« qetĂ« dhe pa grim. Nuk i pĂ«rshtatesha shumĂ« atij pĂ«rshkrimi. Por, mendoj se ndoshta tĂ« gjithĂ« tĂ« tjerĂ«t hynĂ« nĂ« atĂ« lojĂ«.”

Ajo kujton se Freudi njĂ« herĂ« kishte lĂ«nĂ« hapur njĂ« kopje tĂ« Daily Mail-it nĂ« studion e tij, ku ishte njĂ« fotografi e tij nĂ«n titullin: “A Ă«shtĂ« ky dashnori mĂ« i madh nĂ« botĂ«?” Ajo qesh sĂ«rish. “E dija shumĂ« mirĂ« qĂ« e kishte lĂ«nĂ« aty qĂ« unĂ« ta lexoja.” TĂ« vetmet momente tĂ« tensionuara nĂ« studio ndodhnin kur gjĂ«rat nuk po funksiononin nĂ« telajo; nĂ« ato raste, thotĂ« Tilley, Freudi merrte “furçën dhe e ngulte nĂ« kĂ«mbĂ«n e tij duke bĂ«rtitur: ‘Dreq! Dreq! Dreq!’ Por, ishte i zemĂ«ruar me veten, jo me mua.”

E pyeta si ndihet tani qĂ« Ă«shtĂ« subjekt i disa prej veprave mĂ« tĂ« famshme dhe mĂ« tĂ« dallueshme nĂ« tĂ« gjithĂ« artin - imazhe qĂ« varen nĂ« koleksione tĂ« klasit botĂ«ror, nĂ« muret e pallatit tĂ« tĂ« paktĂ«n njĂ« oligarku, dhe nĂ« postera nĂ« klasat e artit anembanĂ« botĂ«s. “Kur isha e re, lexoja gjithmonĂ« libra pĂ«r jetĂ«n e artistĂ«ve,” thotĂ« ajo. “E dini, impresionistĂ«t dhe para-rafaelitĂ«t: tĂ« gjitha gratĂ« e pĂ«rfshira; gjithĂ« rrĂ«muja; tĂ« fshehtat dhe prapaskenat. As qĂ« e kisha Ă«ndĂ«rruar ndonjĂ«herĂ« se do tĂ« bĂ«hesha pjesĂ« e gjithĂ« asaj. Dhe, tani jam, apo jo?” /Telegrafi/

↗

RRIDHNI, LOTËT E MI

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Lexo po ashtu: John Dowland, rapsodi i harruar që rrinte pezull në dëshpërimin e heshtur: Rokeri i parë i Anglisë!

Muzika dhe teksti: John Dowland (1596)
PĂ«rktheu: Agron Shala

Rridhni, lotët e mi, pikoni nga krojet tuaja!
Përgjithmonë i mërguar, më lini të vajtoj;
Atje ku zogu i zi i natës këndon çnderimin e tij të trishtuar,
Atje i braktisur më lini të jetoj.

Shuhuni, drita të kota, mos ndriçoni ma!
Për ata që në dëshpërim vajtojnë fatet e tretura
As netët nuk janë sa duhet të errëta
Drita vetëm turpin ua shpërfaq.

Kurrë mos u lehtësofshin hidhërimet e mia,
Meqë mëshira ka mbaruar;
Dhe lotët, psherëtimat e rënkimet e mia
Ditët e mia të lodhura nga çdo gëzim i kanë shuar.

Nga maja më e lartë e lumturisë
Fati im është rrëzuar;
Dhe frika, pikëllimi e dhimbja për fajet e mia
Janë shpresat e mia, tani që shpresa ka shkuar.

Dëgjoni! Mësoni ta përbuzni dritën;
Ju hije që jetoni në terr,
QĂ« s’e ndieni pĂ«rbuzjen e botĂ«s.
Lum, lum ju që jeni në ferr.

- YouTube

↗

Smajo Feroviqi, çetniku që mundësoi kalimin e ushtrisë serbe përmes Shqipërisë më 1915!

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Tekst i pĂ«rgatitur nga Ivan Petroviq, sipas dĂ«shmisĂ« sĂ« radikalit dhe çetnikut serb Punisha Raçiq [PuniĆĄa Račić, 1886-1944] dhĂ«nĂ« nĂ« gazetĂ«n beogradase Politika mĂ« 15 shkurt 1928
PĂ«rkthimi: Telegrafi.com

Meritat më të mëdha për kalimin paqësor të serbëve përmes Shqipërisë në vitin 1915, i atribuohen serbit nga Shkupi, Smajo Feroviqit.

Smajo Feroviqi, serb i njohur shkupjan me fe myslimane, rridhte nga familja e Omeragiqëve [në fakt ishin shqiptarë, fis Shala - shën. i përkth.], dizdarë nga Gucia, një prej familjeve më të vjetra dhe më me nam në atë krahinë. Mbiemri i tij i vërtetë duhej të ishte Omeragiq, por ai mori mbiemrin e dajallarëve të tij. Paraardhësit e tij kishin qenë serbë të fesë së krishterë, të islamizuar pas rënies së shteteve mesjetare serbe.

Lexo po ashtu:
- MĂ« 1933, mbreti AleksandĂ«r i tha njĂ« prijĂ«si shqiptar pĂ«r tĂ«rheqjen e ushtrisĂ« serbe nĂ«pĂ«r ShqipĂ«ri mĂ« 1915: “UnĂ« dhe babai im, Qeveria dhe Shtabi i PĂ«rgjithshĂ«m duhet tĂ« jemi falĂ«nderues pĂ«r jetĂ«n tonĂ« veç pse ne jemi kelmendas, sepse kelmendasit urdhĂ«ruan tĂ« mos e prekin njeriun e fisit tĂ« tyre, Mbretin PetĂ«r, se ata do tĂ« hakmerren. AtĂ«herĂ« ata hoqĂ«n dorĂ«â€
- Aqif PashĂ« Elbasani, letĂ«r Mid’hat FrashĂ«rit (1915): Fati po na pĂ«rplas prej guri nĂ« furrĂ«
- Lufta e ParĂ« BotĂ«rore dhe “fronti i tretĂ« shqiptar”
- Shqipëria më 1915: Mbretëria e operës komike
- Durham më 1915: Shqiptarët nuk e denoncojnë kriminelin dhe kjo është pengesë për bërjen e shtetit
- Lufta e Parë Botërore dhe shqiptarët e boshnjakët në uniformën serbe
- Faqja e zezĂ«: ÇetnikĂ«t me plisa - shqiptarĂ«t, pjesĂ« e grupeve kriminale serbe!
- Me ndërmjetësinë e francezëve, Isa Boletini pranoi të internohej në Mal të Zi, por u pre në besë
- ShqiptarĂ«t nĂ«pĂ«r dekada: ÇfarĂ« kaluan ata nĂ« vitet 1915, 1925, 1935 ... 2015!

ÇetnikĂ«t famĂ«keq serbĂ« gjatĂ« LuftĂ«rave Ballkanike: Misha Zhivanoviq, Risto Tohol, Vllada Voskar, Jevrem Gerasimoviq, Gjuro Sharac, Mustafa Golubiq, Vojo Tankosiq, Smajo Feroviq, Dushan Duçiq, Boshko Arezhina, Millan Millosheviq Wikipedia

Smajo Feroviqi ishte veprimtar kombĂ«tar qysh nĂ« “kohĂ«n turke”. Ai u stĂ«rvit nĂ« aftĂ«si ushtarake nĂ« shkollĂ«n çetnike nĂ« Prokuple, ndĂ«rsa mĂ« vonĂ« ishte pjesĂ«tar i njĂ«sisĂ« sĂ« Rudnikut nĂ«n komandĂ«n e Vojo Tankosiqit. Konsiderohej luftĂ«tar i qetĂ« dhe trim dhe, duke u dalluar nĂ« beteja, me meritĂ« mori gradĂ«n e nĂ«noficerit, ndĂ«rsa pĂ«r njĂ« kohĂ« ishte edhe komandant toge. TĂ« shumta janĂ« meritat e tij pĂ«r idenĂ« serbe, ndĂ«rsa kĂ«tu do tĂ« veçojmĂ« njĂ«rĂ«n prej tyre, sipas dĂ«shmisĂ« sĂ« Punisha Raçiqit.

NĂ« pranverĂ«n e vitit 1915, qeveria serbe kishte raporte tĂ« besueshme se Austro-Hungaria po sillte armĂ« nĂ« ShqipĂ«ri, pĂ«rmes detit, si dhe po dĂ«rgonte oficerĂ«t e saj me qĂ«llim mobilizimin e arbanasve [shqiptarĂ«ve - shĂ«n. i pĂ«rkth.] pĂ«r tĂ« sulmuar SerbinĂ« nga prapa. PĂ«r kĂ«tĂ« arsye, Nikola Pashiqi dĂ«rgoi Punisha Raçiqin dhe Smajo Feroviqin me synimin qĂ« tĂ« bindnin krerĂ«t e ShqipĂ«risĂ« veriore tĂ« hiqnin dorĂ« nga ky plan. NĂ« ShqipĂ«ri, deri nĂ« Mat sundonte Esad Pasha, i cili anonte nga Serbia, por nĂ« Mat sundonte Ahmed bej Zogu, mbi MirditĂ«n Prenk Pasha, ndĂ«rsa nĂ« MalĂ«sinĂ« veriore Isa Boletini dhe Bajram Curri. KĂ«ta krerĂ« tĂ« njohur nuk i bindeshin Esad PashĂ«s dhe anonin ndaj Fuqive Qendrore, pra ishin tĂ« gatshĂ«m tĂ« sulmonin SerbinĂ« nĂ« llogari tĂ« Austro-HungarisĂ« dhe kĂ«shtu t’ia lehtĂ«sonin asaj punĂ«n.

Smajoja e fliste mirĂ« arnautishten [shqipen - shĂ«n. i pĂ«rkth.] dhe, pĂ«r mĂ« tepĂ«r, dy motrat e tij ishin tĂ« martuara me djemtĂ« e Isa Boletinit tĂ« cilin Smajoja, nĂ« vitet 1911 dhe 1912, e kishte mbajtur tĂ« fshehur nĂ« shtĂ«pinĂ« e tij. E gjithĂ« kjo ishte garanci se Isa do t’i priste mirĂ«, por jo patjetĂ«r se do t’i dĂ«gjonte. MegjithatĂ«, Isa i dĂ«gjoi, dhe jo vetĂ«m ai, por edhe udhĂ«heqĂ«sit e tjerĂ« arbanasĂ« tĂ« cilĂ«t pĂ«rbĂ«nin njĂ« rrezik potencial pĂ«r SerbinĂ«. Sipas fjalĂ«ve tĂ« PunishĂ«s, meritat i takojnĂ« para sĂ« gjithash Smajos, ndĂ«rsa suksesi i kĂ«saj marrĂ«veshjeje u pa nĂ« faktin se grupet arbanase u demobilizuan, malazezĂ«ve iu dha mundĂ«sia tĂ« hynin nĂ« ShkodĂ«r pa luftĂ« dhe tĂ« vendosnin lidhje me trupat e tjera serbe dhe autoritetet e Esad PashĂ«s. NĂ« fund, u sigurua edhe tĂ«rheqja e ushtrisĂ« serbe pĂ«rmes ShqipĂ«risĂ«. Ky ishte misioni i parĂ« politik nĂ« tĂ« cilin Smajoja mori pjesĂ« aktive dhe me tĂ« cilin i dha njĂ« kontribut tĂ« pallogaritshĂ«m tĂ« gjithĂ« idesĂ« kombĂ«tare.

PĂ«rveç kĂ«saj, Smajoja luftoi me zemĂ«r edhe gjatĂ« mbrojtjes sĂ« Beogradit dhe me tĂ« drejtĂ« ishte bartĂ«s i Yllit tĂ« Karaxhorxhit me shpata. Nga Kuvendi Popullor u shpall veprimtar kombĂ«tar. Pas luftĂ«s, nĂ« vitin 1928, gazetat shkruanin pĂ«r njĂ« incident qĂ« ndodhi nĂ« kafenenĂ« “Maqedonia” nĂ« Shkup, ku ai ishte protagonist. Konkretisht, Smajoja u pĂ«rlesh me pasaniku shkupjan Çani-beg Aliloviqin dhe me atĂ« rast e qĂ«lloi me armĂ« zjarri. GjatĂ« marrjes nĂ« pyetje nga policia ai tha se, si serb dhe çetnik, nuk mund ta kapĂ«rcente fyerjen e Aliloviqit, i cili i kishte sharĂ« “nĂ«nĂ«n serbe”, ndaj menjĂ«herĂ« “iu pĂ«rgjigj me revole”. /Telegrafi/

↗

Të huajt e mashtruar janë të verbër ndaj realitetit të regjimit të mjerueshëm të Kubës

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Nga: Isabella Thomas / The Telegraph
PĂ«rkthimi: Telegrafi.com

NjĂ« ish-comandante [komandant], i cili kishte marrĂ« pjesĂ« nĂ« Gjirin e Derrave nĂ« anĂ«n kubane, mĂ« tregoi njĂ« herĂ« pĂ«r shqetĂ«simin e tij lidhur me bindjet e tij tĂ« dikurshme komuniste. “Sikur dĂ«shira pĂ«r barazi njerĂ«zore tĂ« ishte shprehur si njĂ« kĂ«rkim shpirtĂ«ror - barazi pĂ«rpara Zotit, si nĂ« kishĂ«n e krishterĂ« - dhe jo si njĂ« qĂ«llim politik, shumĂ« konflikte mund tĂ« ishin shmangur.”

Ishte viti 1996 dhe ne po prisnim tĂ« fillonte njĂ« koncert nĂ« katedralen e HavanĂ«s. Mbaj mend qĂ« u habita nga komenti i tij nĂ« atĂ« kohĂ«. Por, pasi kalon ca kohĂ« nĂ« ishull, mĂ«sohesh me faktin se shumica dĂ«rrmuese e kubanĂ«ve flasin haptazi pĂ«r mospĂ«lqimin e tyre ndaj idealeve komuniste. “Nuk njoh askĂ«nd qĂ« tĂ« mos jetĂ« disident,” mĂ« tha njĂ« gazetar gjatĂ« sĂ« njĂ«jtĂ«s vizitĂ«. Sistemi, ashtu siç vazhdon tĂ« jetĂ«, “thjesht nuk funksionon pĂ«r shumicĂ«n.”

Jashtë Kubës, forca e besimit te regjimi komunist i ishullit për një kohë të gjatë dukej e fortë. Në fakt, Britania mund të ketë numrin më të lartë për frymë të mbështetësve të regjimit kuban - përmes Fushatës së Solidaritetit me Kubën - krahasuar me çdo vend tjetër në botë. Kjo flet për një verbëri të qëllimshme, por kërkon edhe një shpjegim.

Shumë prej tyre janë komunistë nga kolltuku. Të tjerët mbështesin regjimin kuban thjesht nga mospëlqimi ndaj Shteteve të Bashkuara. Por, ka edhe shumë të tjerë që vizitojnë Kubën prej vendeve të pasura dhe besojnë se hasën në një alternativë të vërtetë ndaj demokracisë kapitaliste.

Nuk ka rĂ«ndĂ«si qĂ« mund tĂ« mos kenĂ« folur pothuajse fare me kubanĂ«t e zakonshĂ«m, pĂ«rveç “mbikĂ«qyrĂ«sve” tĂ« caktuar nga qeveria. Ose qĂ« turizmi ishte (sigurisht nĂ« vitet ’90 tĂ« shekullit XX) i kontrolluar rreptĂ«sishtĂ«, nĂ« mĂ«nyrĂ« qĂ« asnjĂ« qytetar kuban tĂ« mos lejohej nĂ« hotelet ku turistĂ«t kalonin kohĂ«n e tyre luksoze. Pasoi njĂ« aparteid grotesk: jeta ishte e artĂ« pĂ«r turistĂ«t, por njĂ« moçal i varfĂ«risĂ« pĂ«r kubanĂ«t e zakonshĂ«m.

Mbështetja për Kubën ka qenë prej kohësh një mënyrë për të mbajtur gjallë idenë e një shoqërie ideale, pa qenë nevoja të përjetohet vetë ana e errët e saj. Ose, për disa, një mënyrë për të shprehur shqetësimin ndaj teprimeve të kapitalizmit dhe për të mbështetur një rikthim te jeta e thjeshtë (edhe nëse shkaqet e asaj jete të thjeshtë imponohen nga një sistem totalitar).

Ka gjithashtu, me shumĂ« gjasĂ«, lidhje me njĂ« nostalgji pĂ«r sigurinĂ« politike dhe stilin material tĂ« viteve ‘50 tĂ« shekullit XX e mĂ« herĂ«t: makinat, baret dhe glamuri i ishin mĂ« tĂ« bukura atĂ«herĂ« - edhe pse shumica e kĂ«tyre produkteve u krijuan prej kapitalistĂ«ve tĂ« flaktĂ«, mbetjet dhe skeletet e tyre tĂ« shpĂ«rbĂ«ra mbeten ende tĂ« dukshme nĂ« KubĂ«n e sotme dhe, edhe nĂ« rrĂ«nimin e tyre, vazhdojnĂ« tĂ« kenĂ« aftĂ«sinĂ« pĂ«r tĂ« magjepsur ata qĂ« nuk e dallojnĂ« thelbin.

Nuk Ă«shtĂ« pa arsye qĂ« Kuba komuniste e shet veten pĂ«rmes bolerove tĂ« periudhĂ«s para-revolucionare. Sikur Koreja e Veriut tĂ« kishte hijeshi, salsa, inuendo dhe plazhe, shumĂ« njerĂ«z politikisht naivĂ« do tĂ« promovonin gjithashtu meritat e saj. Arkitektura, peizazhi dhe njerĂ«zit e KubĂ«s janĂ« shumĂ« magjepsĂ«s, dhe historitĂ« pĂ«r Che Guevaran mbeten pikĂ« e qĂ«ndrueshme reference pĂ«r njĂ« pjesĂ« tĂ« sĂ« MajtĂ«s qĂ« mund tĂ« mos e pĂ«lqejĂ« nevojĂ«n pĂ«r t’u pĂ«rshtatur me kohĂ«t nĂ« ndryshim.

PĂ«rndryshe, nuk ka asnjĂ« logjikĂ« nĂ« mbĂ«shtetjen e vazhdueshme tĂ« sĂ« MajtĂ«s pĂ«r regjimin. Pretendimi i FushatĂ«s sĂ« Solidaritetit me KubĂ«n pĂ«r tĂ« mbĂ«shtetur tĂ« drejtĂ«n e popullit kuban pĂ«r vetĂ«vendosje Ă«shtĂ« i paqartĂ«. Thirrja qĂ« ShBA-ja t’i mbajĂ« “duart larg KubĂ«s” shpĂ«rfill faktin se kjo Ă«shtĂ« pikĂ«risht ajo qĂ« ShBA-ja ka bĂ«rĂ« pĂ«r gati 70 vjet. Kuba gjithashtu ka nevojĂ« urgjente pĂ«r ndihmĂ« nga fqinji i saj, ku miliona ish-qytetarĂ« tĂ« saj jetojnĂ« tani nĂ« mĂ«rgim dhe do tĂ« dĂ«shironin sinqerisht tĂ« ndihmonin.

Politika e vendeve të tjera

Megjithatë, lajmet për dëshpërimin e Kubës kanë bërë që disa të besojnë se çlirimi i ishullit nga një qeveri shtypëse mund të jetë më në fund afër. Përkeqësimi i marrëdhënieve me Venezuelën në janar, pas arrestimit të Nicolås Maduros, e privoi Kubën nga nafta, ndërsa mungesa e ushqimit, energjisë elektrike dhe ujit po e shtyn popullsinë drejt urisë.

Miliona kubanĂ« kanĂ« pritur prej kohĂ«sh çlirimin, edhe nĂ«se nĂ« videot vox pop tĂ« BBC-sĂ« flasin pĂ«r besnikĂ«rinĂ« e tyre ndaj qeverisĂ«. (Me siguri, BBC-ja e kupton se njerĂ«zit qĂ« jetojnĂ« nĂ« njĂ« shtet policor nuk mund tĂ« flasin haptazi pĂ«r opinionet e tyre tĂ« vĂ«rteta, nga frika se mos raportohen te autoritetet, gjĂ« qĂ« do t’i bĂ«nte tĂ« humbnin tĂ« vetmin avantazh qĂ« mund tĂ« kenĂ«?)

Por, ata që shohin dhe presin nga jashtë janë tani ndryshe dhe më të kthjellët. Shumë të mërguar dikur besonin se më në fund mund të rimerrnin shtëpinë që lanë kur ishin të rinj, se mund të rikthenin Kubën që ekzistonte dikur.

Këto ëndrra kanë vdekur prej kohësh, pasi ishulli është pothuajse i shkatërruar. Nuk kanë industri, përveç ndoshta turizmit. Fabrikat e sheqerit mezi funksionojnë. Ka nikel, por një kompani kanadeze tashmë është larguar pas kërcënimeve nga ShBA-ja për të vendosur tarifa ndaj atyre që tregtojnë me regjimin.

ShumĂ« gjĂ«ra kanĂ« ndodhur nĂ« tre muajt e fundit: bllokada e karburantit, padia amerikane ndaj RaĂșl Castros, ndihma ushqimore e ShBA-sĂ«. Por, cili Ă«shtĂ« hapi tjetĂ«r? Kubano-amerikanĂ«t kanĂ« njĂ« ide tĂ« qartĂ«: qĂ« njĂ« tranzicion politik duhet t’i paraprijĂ« çdo tranzicioni ekonomik. PĂ«r ta, kjo Ă«shtĂ« conditio sine qua non e çdo angazhimi tĂ« mĂ«tejshĂ«m me KubĂ«n.

Ka sugjerime joshĂ«se se ShBA-ja mund tĂ« jetĂ« duke parashikuar njĂ«farĂ« roli, nĂ« fazĂ«n fillestare, pĂ«r KishĂ«n Katolike. GjatĂ« vizitĂ«s sime nĂ« vitin 1996, kishat po rihapeshin pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« qĂ« nga pĂ«rplasja e regjimit komunist me RomĂ«n nĂ« vitet ’60 tĂ« shekullit XX. NĂ« vitet ‘90 tĂ« shekullit XX, ajo po shihej si njĂ« kanal i dobishĂ«m bamirĂ«sie pĂ«r regjimin dhe, nĂ« vitin 1999, Papa Gjon Pali II mbĂ«rriti mes njĂ« entuziazmi universal.

Fatkeqësisht, fryma e tij antikomuniste nuk pati të njëjtin efekt si në Evropën Lindore, edhe pse Fidel Castro i hoqi uniformat ushtarake dhe veshi një kostum për atë rast.

Sot, Kisha Katolike mbetet i vetmi pronar i “pronĂ«s private” nĂ« ishull dhe, siç u shpreh Marco Rubio (vetĂ« djali i emigrantĂ«ve kubanĂ«, i cili sĂ« fundmi ka zhvilluar takime nĂ« Vatikan), duke iu drejtuar drejtpĂ«rdrejt popullit kuban nĂ« njĂ« fjalim televiziv javĂ«n e kaluar, ajo Ă«shtĂ« i vetmi mjet pĂ«rmes tĂ« cilit ShBA-ja Ă«shtĂ« e gatshme tĂ« dĂ«rgojĂ« ndihmĂ« nĂ« Havana. Kisha - dhe Papa - tani mbajnĂ« disa letra nĂ« njĂ« dramĂ« qĂ« po shpaloset.

Por, kubanĂ«t e Majamit gjithashtu duhet tĂ« ndikojnĂ« te Trumpi. Nga komentet e vetĂ« Trumpit mund tĂ« ndjehet se ai po joshet pĂ«r tĂ« ndĂ«rmarrĂ« njĂ« lloj veprimi. (“Duket se unĂ« do tĂ« jem ai qĂ« do tĂ« bĂ«jĂ« [diçka pĂ«r KubĂ«n],” thotĂ« ai). Por, ekziston gjithashtu njĂ« mundĂ«si e madhe pĂ«r zhgĂ«njim.

Ndoshta Trumpi do tĂ« mjaftohet me tĂ« njĂ«jtin lloj bashkĂ«punimi qĂ« ka tani me VenezuelĂ«n, duke bĂ«rĂ« kĂ«rkesa tĂ« ndryshme nĂ« lidhje me lirimin e tĂ« burgosurve politikĂ« dhe mbylljen e stacioneve ruse dhe kineze tĂ« pĂ«rgjimit. Mund tĂ« ndodhĂ« qĂ« regjimi tĂ« pranojĂ«, duke fituar kohĂ« derisa tĂ« mund tĂ« sigurojĂ« aleatin e tij tĂ« ardhshĂ«m tĂ« madh anti-amerikan. Raportet se Kuba ka siguruar dronĂ« iranianĂ« sugjerojnĂ« se ka aleatĂ« tĂ« dobishĂ«m nĂ« dispozicion. Por, organizimi i vetĂ«m njĂ« manovre tĂ« pjesshme nĂ« KubĂ« do t’i zhgĂ«njente kubano-amerikanĂ«t dhe kjo mund tĂ« ishte e dĂ«mshme nĂ« aspektin elektoral.

Regjimi i KubĂ«s ka rrĂ«njĂ« tĂ« thella dhe mbetet njĂ« shtet totalitar qĂ« zotĂ«ron çdo element tĂ« ekonomisĂ« sĂ« tij. AgjentĂ«t qeveritarĂ« luajnĂ« njĂ« rol tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m nĂ« kontrollin e individĂ«ve. “Prerja e kokĂ«s” sĂ« VenezuelĂ«s Ă«shtĂ« njĂ« gjĂ«; ajo e KubĂ«s do tĂ« ishte diçka krejt tjetĂ«r: vetĂ« sistemi ka shumĂ« gjasa tĂ« mund tĂ« mbijetojĂ« edhe pas eliminimit tĂ« liderit tĂ« tij. Ai i ka mbijetuar vdekjes sĂ« Fidelit dhe daljes nĂ« pension tĂ« vĂ«llait tĂ« tij, RaĂșlit.

Prandaj, Trumpi përballet me një dilemë shumë të vështirë. Ai mund të reflektojë se politika e jashtme ka qenë një nga arsyet kryesore për jetëgjatësinë e regjimit paralizues të Kubës. Kuba është mbajtur prej kohësh në këmbë nga politika e vendeve të tjera. /Telegrafi/

↗

VERBËRIA

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Nga: Jorge Luis Borges
PĂ«rktheu: Bajram Karabolli

Verbëria më ka mësuar të mendoj më shumë, të ndiej më shumë, të kujtoj më shumë dhe të lexoj e shkruaj më shumë.

Puna Ă«shtĂ« se tĂ« jetuarit ngjan shumĂ« me verbĂ«rinĂ« dhe pleqĂ«rinĂ«. SidoqoftĂ«, nuk Ă«shtĂ« patetike; Ă«shtĂ« diçka e mirĂ«. GjĂ«rat zhduken, zbehen, turbullohen dhe mund t'i imagjinosh mĂ« mirĂ« ose t'i kujtosh. ËshtĂ« si mungesa, e cila Ă«shtĂ« njĂ« formĂ« e pranisĂ«, ose nostalgjisĂ«. VerbĂ«ria Ă«shtĂ« si tĂ« gjitha ato gjĂ«ra qĂ« janĂ« vĂ«rtet tĂ« çmuara: nostalgjia, pleqĂ«ria, e cila Ă«shtĂ« gjithashtu e bukur. Ka tĂ« bĂ«jĂ« me pranimin e kufizimeve tĂ« tua, tĂ« kuptuarit se kush je, çfarĂ« mund tĂ« jesh, ose mbi tĂ« gjitha, çfarĂ« nuk mund tĂ« jesh.

Gjatë gjithë jetës, njeriu është në kërkim të vetvetes, dhe pastaj, në pleqëri, e gjen veten, dhe e gjen, veçanërisht, brenda kufizimeve të veta. Verbëria është një kufizim, një lloj burgu, por jo një burg i dhimbshëm. Sigurisht, njerëzit janë shumë të sjellshëm me të verbrit, por jo me të shurdhrit. Me të shurdhrit janë të irrituar, ndërsa me të verbrit janë bujarë ...

↗

Perëndimi po e shpërfill partneritetin e ri të rrezikshëm që po e riformëson Iranin nga brenda

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Nga: Kasra Aarabi dhe Saeid Golkar / The Telegraph
PĂ«rkthimi: Telegrafi.com

Një partneritet i ri i errët duket se është formuar midis dy figurave më të fuqishme të Trupave të Gardës Revolucionare Islamike të Iranit (IRGC). Megjithatë, në Perëndim ai është shpërfillur pothuajse krejtësisht.

Nuk është sekret se mbulimi mediatik i zakonshëm i luftës me Iranin ka vuajtur nga mungesa e nuancës. Por, askund kjo nuk ka qenë më e qartë sesa në përpjekjet për të kuptuar strukturën e brendshme të pushtetit të regjimit - pas eliminimit të udhëheqësit suprem, Ali Khamenei.

Pas vdekjes sĂ« Khameneit dhe mungesĂ«s misterioze tĂ« djalit dhe pasardhĂ«sit tĂ« tij, Mojtabas, narrativa mbizotĂ«ruese nxitoi ta paraqiste kryetarin e Parlamentit iranian dhe veteranin e IRGC-sĂ«, Mohammad Bagher Ghalibaf, si “Putinin” e Iranit. Dhe, ndonĂ«se Ă«shtĂ« e vĂ«rtetĂ« qĂ« IRGC-ja vazhdon tĂ« mbetet nĂ« kontroll tĂ« regjimit (njĂ« proces qĂ« kishte nisur shumĂ« kohĂ« para luftĂ«s), shpejt u bĂ« e qartĂ« se Ghalibafi nuk ishte pushteti i vĂ«rtetĂ« nĂ« Teheran.

Jo vetëm që Ghalibafi është minuar gjatë negociatave me Shtetet e Bashkuara, por thashethemet që qarkullojnë në rrjetet e figurave më të reja të IRGC-së sugjerojnë se ish-gardisti tani është tërhequr i zemëruar, pasi është lënë jashtë lojës.

Në mars, zbuluam se Ahmad Vahidi, komandanti i ri i përgjithshëm i IRGC-së, ishte në fakt figura kryesore e pushtetit në regjim - një raport që më pas është konfirmuar prej burimeve të inteligjencës perëndimore. Por, kjo është vetëm gjysma e historisë.

Megjithëse Vahidi është pa dyshim një figurë kyçe - në mos figura kryesore - e regjimit, ai ka munguar në komandën e IRGC-së gjatë viteve të fundit për shkak të roleve të rëndësishme që ka ushtruar në burokracinë shtetërore, përfshirë postin e ministrit të Brendshëm nën Ebrahim Raisin e ndjerë në vitin 2021, dhe drejtimin e Universitetit Suprem të Mbrojtjes Kombëtare që nga viti 2018. Prandaj, qëkur Vahidi u bë komandant i përgjithshëm, atij i është dashur të zgjerojë bazën e mbështetjes brenda IRGC-së, veçanërisht ndër brezat më të rinj të Gardës dhe milicisë së saj Basixh.

Këtu hyn në skenë Mohammad Ali Jafari (i njohur edhe si Aziz Jafari), ish-komandant i përgjithshëm i IRGC-së - dhe ndoshta individi i dytë më i fuqishëm në Iran për momentin. Jafari është njeriu që ka zgjidhje për problemin e Vahidit. Dhe, sipas informacioneve tona, midis Vahidit dhe Jafarit është formuar një aleancë e errët, ndërsa të dy janë rivalë të fortë të Ghalibafit.

Përplasja personale e Jafarit me Ghalibafin u bë publike në vitin 2022. Një regjistrim i rrjedhur i një bisede të vitit 2018, mes Jafarit - atëherë komandant i përgjithshëm i Gardës - dhe zëvendësit ekonomik të IRGC-së, implikonte Ghalibafin në korrupsion të gjerë. Megjithatë, ishte Jafari ai që përfundimisht humbi postin e tij.

Por, Jafari nuk do të lihej mënjanë. Në fakt, në vitin 2019, ai do të merrte drejtimin e një prej organizatave më të rëndësishme dhe më të fshehta të krijuara për të inxhinieruar rezultatet politike dhe shoqërore në Iran: selisë enigmatike Bakiatallah.

Rëndësia e këtij aparati u theksua në një regjistrim të rrjedhur që ne siguruam nga selia Bakiatallah, ku zëvendësi i saj, zyrtari i lartë i IRGC-së, Sasan Zare, zbulonte se selia kishte të njëjtin status të veçantë si forca famëkeqe Kuds - në kuptimin që raportonte drejtpërdrejt te Zyra e Udhëheqësit Suprem.

Jafari është një nga strategët më të aftë të IRGC-së. Si komandant i përgjithshëm nga viti 2007 deri në vitin 2019, ai projektoi dhe mbikëqyri decentralizimin e Gardës, një strategji lufte që IRGC-ja po e përdor tani kundër Shteteve të Bashkuara dhe Izraelit. Pas vitit 2007, ai shtyu përpara krijimin e gardave provinciale të IRGC-së për ta përgatitur regjimin ndaj dy kërcënimeve madhore: luftës së jashtme dhe trazirave të brendshme.

Nën udhëheqjen e tij, IRGC-ja i zgjeroi ndjeshëm kapacitetet e saj ushtarake dhe të sigurisë. Jafari ndihmoi në krijimin e Organizatës së Inteligjencës së IRGC-së, themeloi komandën kibernetike të Gardës dhe forcoi kapacitetin e saj për luftë asimetrike kundër Shteteve të Bashkuara. Ai luajti gjithashtu një rol qendror në shtypjen brutale të protestave kundër regjimit në vitet 2009 dhe 2017-2018, të cilat e sfiduan seriozisht mbijetesën e Republikës Islamike.

NĂ« vitin 2019, Jafari krijoi selinĂ« Bakiatallah si njĂ« krah shoqĂ«ror dhe kulturor tĂ« IRGC-sĂ«. Siç ka treguar hulumtimi ynĂ«, qĂ«llimi i saj ishte organizimi, trajnimi dhe mobilizimi i bazĂ«s sĂ« vogĂ«l, por radikale, mbĂ«shtetĂ«se tĂ« regjimit nĂ« mbarĂ« Iranin. Kjo strategji pĂ«rqendrohej tek ajo qĂ« IRGC-ja e quan “Unaza e Mesme”, njĂ« rrjet tĂ« rinjsh radikalĂ« islamistĂ«. Plani i Jafarit synonte krijimin e 800 mijĂ« grupeve tĂ« vogla, me gati katĂ«r milionĂ« anĂ«tarĂ«, nĂ«pĂ«r lagjet e Iranit brenda pesĂ« vjetĂ«sh. KĂ«to grupe trajnoheshin pĂ«r tĂ« kryer operacione kulturore dhe politike, nga politika ideologjike dhe propaganda e deri te formĂ«simi i rezultateve politike.

QĂ« nga viti 2019, “Unaza e Mesme” Ă«shtĂ« pĂ«rdorur edhe pĂ«r inxhinierimin e zgjedhjeve. NĂ« mars tĂ« vitit 2024, njĂ« audio e rrjedhur tregonte ish-ministrin e JashtĂ«m, Javad Zarif, duke iu referuar rolit tĂ« Jafarit nĂ« manipulimin e zgjedhjeve. NĂ« vitin 2024, Jafari thuhet se e pĂ«rdori kĂ«tĂ« rrjet pĂ«r tĂ« mbĂ«shtetur Saeed Jalilin dhe pĂ«r ta penguar Ghalibafin tĂ« arrinte nĂ« raundin e dytĂ«, duke e thelluar rivalitetin mes tyre.

NĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ«, pikĂ«risht pĂ«rmes kĂ«tij aparati tĂ« “UnazĂ«s sĂ« Mesme”, Jafari ka qenĂ« nĂ« gjendje tĂ« konsolidojĂ« dhe tĂ« komandojĂ« njĂ« bazĂ« tĂ« fortĂ« ndĂ«r brezat e tretĂ« dhe tĂ« katĂ«rt tĂ« IRGC-sĂ« dhe Basixhit, mĂ« tĂ« rinj dhe mĂ« tĂ« bindur ideologjikisht - pikĂ«risht elektorati pĂ«r tĂ« cilin Vahidi ka nevojĂ« tani.

Ashtu si Jafari, edhe Vahidi - njĂ« “puritan” ideologjik i vijĂ«s sĂ« ashpĂ«r - ka gjasa tĂ« ketĂ« pikĂ«pamje tĂ« pafavorshme ndaj Ghalibafit pĂ«r shkak tĂ« akuzave pĂ«r korrupsion, tĂ« cilat kanĂ« njollosur reputacionin e vetĂ« IRGC-sĂ« si njĂ« forcĂ« islamiste ideologjike.

DobĂ«sia politike e Ghalibafit buron gjithashtu nga hendeku midis imazhit tĂ« tij revolucionar dhe stilit tĂ« jetesĂ«s sĂ« familjes sĂ« tij jashtĂ« vendit. Raportet kanĂ« nxjerrĂ« nĂ« pah lidhjet afatgjata tĂ« djalit tĂ« tij, Eshaghut, me AustralinĂ«, ku ai studioi, punoi, mbajti qĂ«ndrim tĂ« pĂ«rkohshĂ«m dhe pĂ«rfitoi tĂ« ardhura nga qiraja e pronave. BashkĂ«shortja, vajza dhe dhĂ«ndri i Ghalibafit ishin gjithashtu nĂ« qendĂ«r tĂ« skandalit “LayetteGate” nĂ« vitin 2022, pasi u kthyen nga Turqia, me sa duket, me njĂ« sasi tĂ« madhe mallrash pĂ«r foshnja, nĂ« njĂ« kohĂ« kur iranianĂ«t e zakonshĂ«m po vuanin nĂ«n trysni tĂ« thellĂ« ekonomike.

Këto skandale kanë ushqyer imazhin e një njeriu që predikon kursim revolucionar brenda vendit, ndërsa familja e tij përfiton nga jeta jashtë tij. Politikisht, Ghalibafi ka qenë gjithashtu tepër i fleksibil qëkur hyri në politikën zgjedhore në vitin 2005. Ai është zhvendosur midis imazhit të një komandanti të ashpër sigurie, një kryebashkiaku teknokrat, një modernizuesi pragmatik dhe një radikali besnik pranë qendrës së pushtetit.

Ky ndryshim i vazhdueshëm i imazhit e ka ndihmuar të mbijetojë, por gjithashtu ka bërë që shumë fraksione brenda regjimit të mos i besojnë. Ghalibafi mishëron oligarkinë e korruptuar të IRGC-së, e cila ka ardhur nën kritika të forta nga brezat më të rinj dhe më të bindur ideologjikisht të Gardës.

KĂ«shtu, njĂ« koalicion i interesave, i ideologjive dhe pushtetit duket se i ka bashkuar Vahidin dhe Jafarin - krerĂ«t e dy prej klaneve oligarkike mĂ« tĂ« fuqishme tĂ« IRGC-sĂ«. Vahidi ka nevojĂ« pĂ«r Jafarin qĂ« tĂ« mobilizojĂ« “UnazĂ«n e Mesme” dhe brezat mĂ« tĂ« rinj tĂ« IRGC-sĂ« dhe Basixhit pĂ«r tĂ« ndĂ«rtuar njĂ« bazĂ« personale mbĂ«shtetjeje, ndĂ«rsa Jafari po e pĂ«rdor Vahidin pĂ«r tĂ« lĂ«nĂ« mĂ«njanĂ« rivalĂ« si Ghalibafi.

Kjo aleancĂ« midis Jafarit dhe Vahidit mund tĂ« fillojĂ« gjithashtu ta riformĂ«sojĂ« strukturĂ«n, personelin dhe taktikat e IRGC-sĂ«. TĂ« dy pĂ«rfaqĂ«sojnĂ« njĂ« perspektivĂ« puritane dhe ideologjike brenda IRGC-sĂ«, njĂ« qasje qĂ« politikĂ«n, shoqĂ«rinĂ« dhe rajonin i sheh pĂ«rmes njĂ« prizmi tĂ« ashpĂ«r teokratik-sigurie. NĂ«se aleanca e tyre ka sukses, ajo do t’i fuqizojĂ« segmentet mĂ« tĂ« reja dhe mĂ« radikale tĂ« GardĂ«s dhe Basixhit, tĂ« cilat janĂ« mĂ« tĂ« disiplinuara ideologjikisht dhe mĂ« pak tĂ« lidhura me politikĂ«n e vjetĂ«r burokratike tĂ« RepublikĂ«s Islamike.

Kjo do ta thellonte shndërrimin e regjimit nga një teokraci e mbrojtur nga IRGC-ja në një teokraci sigurie të dominuar prej saj. Pasojat do të jenë serioze. Brenda vendit, Republika Islamike ka gjasa të bëhet edhe më represive. Jashtë vendit, një gardë që merr plotësisht autoritetin politik do të jetë më agresive: ajo nuk do ta shohë përballjen me armiqtë e Iranit si rrezik, por si gjuhën natyrore të pushtetit.

Nëse regjimi dhe aleanca Vahidi-Jafari i mbijetojnë luftës, këto pasoja do të bëhen shumë të qarta - sidomos pasi Bibi dhe Trumpi të mos jenë më në pushtet. /Telegrafi/

↗

Paul McCartney pĂ«r mĂ«nyrĂ«n se si ish-shokĂ«t e grupit – dhe Oasis – frymĂ«zuan albumin e tij tĂ« ri nostalgjik

✇Telegrafi
By: Agron Shala


NĂ« moshĂ«n 83-vjeçare, McCartney po kthehet pas nĂ« kohĂ« pĂ«r solo-albumin e tij tĂ« 18-tĂ«, duke kujtuar flirtet e hershme, kĂ«ndimet nĂ« familje, madje edhe vetĂ« lindjen e tij – si dhe kohĂ«rat e ethshme qĂ« pasqyrojnĂ« tĂ« sotmen. Kjo ia ka dhĂ«nĂ« atij “çdo shpresĂ« se do t'ia dalim“.

Nga: Laura Barton / The Guardian (titulli: ‘I can gauge John’s reaction: that’s good, stick that in’: Paul McCartney on how old bandmates – and Oasis – inspired his nostalgic new album)
PĂ«rkthimi: Telegrafi.com

“Sa larg dĂ«shiron tĂ« kthehesh pas nĂ« kohĂ«?” NĂ« zyrĂ«n e tij me pamje nga Sheshi Soho nĂ« LondĂ«r, Paul McCartney dhe unĂ« rrimĂ« bashkĂ« nĂ« njĂ« divan tĂ« vogĂ«l, duke kujtuar tĂ« kaluarĂ«n. Dhoma ka njĂ« aromĂ« tĂ« thellĂ«, rrĂ«shinore dhe paksa kishtare. NĂ« parvazin e dritares ndodhet njĂ« qiri i madh prej qelqi tĂ« gjelbĂ«r dhe, pĂ«rtej tij, shihen rreshta pemĂ«sh tĂ« pĂ«rmbytura nga drita e diellit tĂ« hershĂ«m tĂ« pasdites.

Ndërtesa u ble nga McCartney në vitin 1974 dhe prej kohësh shërben si seli për kompaninë e tij botuese dhe për sipërmarrje të tjera. Në një kat tjetër, dy anëtarë të ekipit të tij po shqyrtojnë printimet e fotografive të gruas së tij të ndjerë, Lindas, të shtrira mbi tryezën e sallës së mbledhjeve. Një asistente po merret me porosinë e bageleve, ndërsa në ashensorin e vogël dikush po ngjit drejt kuzhinës një karrocë të mbushur me gota pijesh; një tingull i hareshëm përplasjesh e trokëllimash përhapet nëpër kate.

McCartney dhe unĂ« po diskutojmĂ« tingujt mĂ« tĂ« hershĂ«m qĂ« ai mund tĂ« kujtojĂ«, atĂ« qĂ« Seamus Heaney dikur e quajti “thelbi gjuhĂ«sor”; pra, tingujt qĂ« vendosen nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« pavetĂ«dijshme nĂ« vesh, duke krijuar njĂ« lloj themeli dĂ«gjimor. The Boys of Dungeon Lane, albumi i 18-tĂ« solo i McCartneyt, Ă«shtĂ« prezantuar si “njĂ« pĂ«rmbledhje e rrallĂ« dhe zbuluese kujtimesh tĂ« papublikuara mĂ« parĂ«,” dhe Ă«shtĂ« i pasur me hollĂ«si tĂ« tilla tingĂ«llore: bilbila, fishkĂ«llima trenash, zhurma e frenimit tĂ« njĂ« autobusi teksa ndalon nĂ« stacion. Por, albumi nuk Ă«shtĂ« njĂ« ushtrim nostalgjik me tinguj sentimentalĂ« orkestralĂ«; pĂ«rkundrazi, Ă«shtĂ« qasje aventureske dhe rinore ndaj muzikĂ«s me kitarĂ«.

Lexo po ashtu:
- Dyshja Lennon-McCartney: Tensionet dhe konfliktet që u shndërruan në muzikë
- A e shpëtoi Yoko Ono grupin Beatles?
- Sekreti i gjenisë McCartney: Gjithçka ka të bëjë me basin!
- NĂ« “hijen” e burrit: Paul McCartney pĂ«rzgjedh fotot e gruas sĂ« jetĂ«s
- Muza që frymëzoi Paul McCartneyn
– Historia e panjohur e kĂ«ngĂ«s “Imagine”: Imagjino ta bĂ«sh njĂ« kĂ«ngĂ« tĂ« bukur, pĂ«r njĂ« botĂ« mĂ« tĂ« bukur
– Miti i rrejshĂ«m pĂ«r John Lennonin
– “Top-lista” e grupit qĂ« ndryshoi muzikĂ«n dhe botĂ«n – The Beatles dhe kĂ«ngĂ«t e tyre tĂ« nĂ«nvlerĂ«suara

Paul McCartney dhe John Lennon në grupin The Quarrymen, në Liverpool më 1959Foto: Michael Ochs Archives

McCartney pĂ«rpiqet tĂ« rikthejĂ« kujtimet. “MirĂ«, tani po hyjmĂ« nĂ« territor tĂ« dyshimtĂ«, sepse kam ndjesinĂ« se mund tĂ« kujtoj lindjen time,” thotĂ« ai. “ShumĂ« e dyshimtĂ«, shumĂ« e dyshimtĂ«, por mĂ« kujtohen pllakat e bardha, instrumentet prej kromi dhe tingujt ... Ndoshta Ă«shtĂ« krejtĂ«sisht njĂ« marrĂ«zi. NĂ« fakt, pothuajse me siguri Ă«shtĂ«. NjĂ« kujtim i imagjinuar! Dhe, unĂ« linda me pincĂ« obstetrike.” Ai ndalet dhe fytyra i mbushet me ngrohtĂ«si dhe humor. “Nuk e kuptoj tamam çfarĂ« Ă«shtĂ« kjo. Mendoj se u desh tĂ« mĂ« nxirrnin me njĂ« lloj pince.”

Ai rikthehet te tema e tingujve. “JanĂ« shumĂ«,” thotĂ« ai. “Mund tĂ« rrimĂ« kĂ«tu pĂ«r disa orĂ«.” NĂ« shkollĂ«n fillore, duke vrapuar brenda me shokĂ«t e klasĂ«s. NĂ« moshĂ«n 10-vjeçare, duke jetuar nĂ« AvenynĂ« PerĂ«ndimore nĂ« Speke tĂ« Liverpulit, “duke qĂ«ndruar nĂ« brezin e gjelbĂ«r pranĂ« rrugĂ«s me dy korsi, me vajzat, dhe duke i dĂ«gjuar teksa bisedonin; njĂ«ra prej tyre tha: ‘I ke qerpikĂ«t shumĂ« tĂ« bukur!’” Ishin edhe kĂ«ngĂ«t familjare tĂ« Carolina Moonit, Red, Red Robin, Bread and Butterflies; njĂ« shaka e treguar nga ndonjĂ« xhaxha, nga e cila ai kujton vetĂ«m fundin: “FjalĂ« me vend.” Ai kujton edhe herĂ«n e parĂ« qĂ« dĂ«gjoi fjalĂ«n “ubiquitous” [kudogjendur].

“ShumĂ« kujtime,” thotĂ« ai. “ShumĂ« tĂ« thella. PĂ«r kĂ«do tjetĂ«r do tĂ« ishin krejt pa kuptim, nĂ« fakt.”

Fakti kurioz në jetën e Paul McCartneyt është se asgjë nuk konsiderohet e parëndësishme. Si kantautori më i shquar i brezit të tij dhe më gjerë, çdo detaj i 83 vjetëve të tij është analizuar deri në imtësi. Janë botuar mijëra libra për Beatles-at; tani ekzistojnë podkaste të shumta për Beatles-at, forume adhuruesish, dokumentari tetorësh i Peter Jacksonit, Get Back. Në kohën kur shkruaj, të paktën dy projekte filmike janë në prodhim: plani ambicioz i Sam Mendesit për katër filma të ndërlidhur dhe seriali dramatik i BBC-së nga Christian Schwochow, Hamburg Days - që ndjek periudhën formuese të grupit në Gjermani. Dhe, sigurisht, janë vetë këngët; tashmë aq të njohura sa nuk sillen më thjesht si muzikë, por si familje.

McCartney (i rrethuar) nĂ« njĂ« fotografi shkollore nĂ« vitet ’50 tĂ« shekullit XXFoto: Mirrorpix/Getty Images

Pothuajse tĂ« gjithĂ« mendojnĂ« se e njohin McCartneyn, ndaj tĂ« jesh nĂ« praninĂ« e tij Ă«shtĂ« çorientuese. Si duhet tĂ« sillet njeriu? Sot ai e bĂ«n gjithçka tĂ« lehtĂ« – njĂ« figurĂ« gazmore me njĂ« kĂ«mishĂ« tĂ« kaltĂ«r dhe xhinse tĂ« errĂ«ta, duke limuar pa nxitim thonjtĂ« kur mbĂ«rrij unĂ«. Kur i them se sa shumĂ« mĂ« pĂ«lqen albumi i ri, ai pĂ«rgjigjet me njĂ« ton tĂ« thjeshtĂ«: “Epo, mund tĂ« vish pĂ«rsĂ«ri.”

McCartney thotĂ« se kur shkruan kĂ«ngĂ«, “nuk e di veçanĂ«risht çfarĂ« do tĂ« dalĂ«.” Ai nuk mendon se kishte “asgjĂ« tĂ« vetĂ«dijshme” pas vendimit pĂ«r t’u rikthyer te e kaluara – ishte thjesht njĂ« mundĂ«si pĂ«r tĂ« treguar histori. Dungeon Lane i titullit tĂ« albumit ishte njĂ« vend pĂ«r vĂ«zhgimin e zogjve pranĂ« shtĂ«pisĂ« nĂ« RrugĂ«n Arduik, ku familja McCartney u shpĂ«rngul nĂ« vitin 1950. “Rreshta e rreshta e rreshta shtĂ«pish komunale,” thotĂ« ai. “Por, ishin shtĂ«pi komunale shumĂ« tĂ« mira.” PĂ«rmirĂ«simi mĂ« i madh ishte tualeti brenda shtĂ«pisĂ«, por kishte edhe njĂ« ndjenjĂ« hapĂ«sire qĂ« u jepte krenari sa herĂ« qĂ« i vizitonin tĂ« afĂ«rmit ata.

Me pagĂ«n e nĂ«nĂ«s sĂ« tij si mami, dhe tĂ« atit qĂ« ishte shitĂ«s pĂ«r njĂ« tregtar pambuku, kishte pak luks, por nĂ« shtĂ«pi kishte njĂ« piano vertikale, njĂ« radio dhe njĂ« qilim ku ai mund tĂ« shtrihej dhe t’i dĂ«gjonte tĂ« dyja. “Radioja ishte vĂ«rtet njĂ« burim i madh informacioni dhe muzike – BBC-ja ishte shumĂ« e mirĂ« pĂ«r tĂ« gjitha kĂ«to gjĂ«ra. Jam njĂ« admirues i madh i BBC-sĂ«,” thotĂ« ai me vendosmĂ«ri. Singli i parĂ« i The Boys of Dungeon Lane u transmetua pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« nĂ« stacionin lokal tĂ« radios sĂ« korporatĂ«s, BBC Merseyside.

Ai kujton se dĂ«gjonte “pjesĂ« tĂ« mrekullueshme tĂ« vogla klasike, dhe ato tĂ« depĂ«rtonin nĂ« tru.” Edhe sot e kĂ«saj dite, ai mund tĂ« kujtojĂ« emrat qĂ« shfaqeshin nĂ« fund tĂ« transmetimit: “Orkestra e drejtuar nga Harry Rabinowitz ...” Ai e shqipton emrin me njĂ« lloj kĂ«naqĂ«sie tĂ« veçantĂ«. “E dua radion, sepse ta çliron imagjinatĂ«n.”

Atij i pĂ«lqenin dramat radiofonike dhe skeçet komike, mundĂ«sia e gjallĂ« qĂ« fshihej nĂ« atĂ« qĂ« nuk shihej. NĂ« fund tĂ« viteve ’60 tĂ« shekullit XX, ai po udhĂ«tonte me Aston Martin-in e tij tĂ« ri nga Londra drejt Liverpulit. “Dhe, ndeza radion, dhe ishte njĂ« dramĂ« nga Alfred Jarry, ishte Ubu Cocu [Ubu Cuckolded],” thotĂ« ai. “MĂ« pĂ«lqeu shumĂ«! Ishte krejt e çmendur: ‘Ma jep pompĂ«n time tĂ« nevojtores!’ Mendova, po, mund ta identifikoj veten me kĂ«tĂ« personazh. Dhe, ai Ă«shtĂ« aq i pacipĂ«.”

Ubu Cocu do tĂ« ndikonte nĂ« njĂ« pjesĂ« tĂ« madhe tĂ« Maxwell’s Silver Hammer, qĂ« u publikua nĂ« albumin e Beatles-ave tĂ« vitit 1969, Abbey Road. “Radioja ma dha kĂ«tĂ«,” thotĂ« ai. “Nuk besoj se do ta kisha lexuar ndonjĂ«herĂ« ndryshe.”

Ishte radioja qĂ« i solli edhe rokĂ«nrolin: emisionin Record Round-up tĂ« Jack Jacksonit nĂ« BBC dhe David Jacobsin, “qĂ« ishte njĂ« prezantues shumĂ« elegant i BBC-sĂ«, por shumĂ« modern, dhe papritur thotĂ«: ‘Ka njĂ« disk tĂ« mrekullueshĂ«m amerikan nga Ray Charles i quajtur What’d I Say?’” Zot i madh, mendoi McCartney i ri, çfarĂ« Ă«shtĂ« kjo? Ai buzĂ«qesh. “Pra, radioja tĂ« trondiste mendjen sĂ«rish.”

HerĂ«n e parĂ« qĂ« dĂ«gjoi veten nĂ« radio ishte viti 1963 dhe ai po ngiste Ford Classic-un e tij. “E mbaj mend saktĂ«sisht ku isha,” thotĂ« ai, “duke kaluar pranĂ« Greftonit nĂ« Liverpul, kur filloi Love Me Do.” Ai nuk ndaloi makinĂ«n. “Jo, thjesht vazhdova rrugĂ«n, i entuziazmuar. Por, ishte diçka.”

- YouTube

Disa vite mĂ« parĂ«, McCartney publikoi njĂ« libĂ«r dhe njĂ« seri podkastesh shoqĂ«ruese me poetin Paul Muldoon. KĂ«ngĂ«tari kishte ushqyer herĂ«t ambicien pĂ«r t’u bĂ«rĂ« poet dhe, sĂ« bashku, ata shqyrtuan tekstet e mĂ« shumĂ« se 150 kĂ«ngĂ«ve tĂ« tij me njĂ« qasje disi letrare. NdĂ«r to ishte edhe Penny Lane, hiti i vitit 1967 nĂ« tĂ« cilin McCartney mbĂ«shtetet te kujtimet e tij pĂ«r njĂ« rrugĂ« nĂ« periferi tĂ« Liverpulit ku ai, John Lennon dhe George Harrison ndĂ«rronin autobusĂ«t te terminali i rrethrrotullimit Smithdaun.

“Ishte njĂ« vend qĂ« zinte njĂ« pjesĂ« shumĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme nĂ« jetĂ«n time dhe nĂ« jetĂ«n e Johnit,” i tha ai Muldoonit. “Dhe, gjĂ«ja e bukur ishte se, gjatĂ« shkrimit tĂ« saj, Johni e dinte saktĂ«sisht se pĂ«r çfarĂ« po flisja.” Ai tregoi pĂ«r strehĂ«n e autobusit, rrethrrotullimin, shtyllĂ«n me vija tĂ« berberhanes. “Kur i sollĂ«m nĂ« jetĂ« nĂ« kĂ«ngĂ«, ishte diçka e kĂ«ndshme qĂ« unĂ« dhe Johni ta ndanim sĂ«rish.”

ShumĂ« nga kĂ«ngĂ«t nĂ« The Boys of Dungeon Lane lĂ«vizin nĂ« territore tĂ« ngjashme. Sa e çuditshme duhet tĂ« jetĂ« tĂ« shkruash pĂ«r kĂ«tĂ« peizazh, pĂ«r kĂ«tĂ« kohĂ«, pa bashkĂ«biseduesin tĂ«nd mĂ« tĂ« madh. NĂ« librin e fundit tĂ« Ian Lesliet, John & Paul: A Love Story in Songs, ai shkruan se pasi dĂ«gjoi kompozimin e Lennonit, Strawberry Fields Forever, McCartney shkroi Penny Lane si “njĂ« lloj kĂ«nge pĂ«rgjigjeje pĂ«r fĂ«mijĂ«rinĂ« – dhe jo vetĂ«m pĂ«r fĂ«mijĂ«rinĂ« e tij, por pĂ«r atĂ« qĂ« kishte tĂ« pĂ«rbashkĂ«t me Johnin”. TĂ« dyja kĂ«ngĂ«t u publikuan si dy anĂ« tĂ« tĂ« njĂ«jtit singĂ«l. “Duhet t’i imagjinojmĂ« pĂ«rballĂ« njĂ«ra-tjetrĂ«s,” shkruan Leslie, “thellĂ« nĂ« bisedĂ«.”

Partneriteti i McCartneyt me Lennonin kishte ndryshuar pĂ«rpara se Beatles-at tĂ« shpĂ«rbĂ«heshin nĂ« pranverĂ«n e vitit 1970, por kur Lennoni u vra nĂ« fund tĂ« vitit 1980, biseda mori fund; çdo kĂ«ngĂ« mbeti pa pĂ«rgjigje. “BashkĂ«punĂ«tori im ishte ndoshta njĂ« nga shkrimtarĂ«t mĂ« tĂ« mirĂ« tĂ« shekullit, kĂ«shtu qĂ«, po, do tĂ« tĂ« mungojĂ«,” thotĂ« tani McCartney. “Por, kur shkruaj [pĂ«r njĂ« vend tĂ« caktuar], unĂ« e di disi se ai do ta kishte njohur.” KĂ«shtu, çfarĂ«do vendi qĂ« McCartney mund tĂ« vizitojĂ« pĂ«rmes njĂ« kĂ«nge, “mund ta imagjinoj reagimin e tij: kjo Ă«shtĂ« mirĂ«, fute aty.”

Beatles-at (para Ringo-s), nga e majta: George Harrison, Lennon dhe McCartney, jashtë shtëpisë së Paulit në Liverpul, rreth vitit 1960Foto: Keystone/Getty Images

“Por, kjo Ă«shtĂ« jeta: humb njerĂ«z,” shton ai. Producenti afatgjatĂ« i Beatles-ave, George Martin, dikur e kishte paralajmĂ«ruar pĂ«r humbjen e papritur qĂ« vjen me moshĂ«n: “Oh, gjĂ«ja e tmerrshme Ă«shtĂ« se tĂ« gjithĂ« shokĂ«t e tu fillojnĂ« tĂ« ikin njĂ« nga njĂ« ...”, kujton McCartney se i kishte thĂ«nĂ«. “Tani ndoshta jam nĂ« atĂ« moshĂ« dhe jam shumĂ« i vetĂ«dijshĂ«m pĂ«r kĂ«tĂ«, pasi kam humbur Johnin dhe Georgein [Harrison] – dy pika tĂ« mĂ«dha referimi pĂ«r çdo gjĂ« pĂ«r tĂ« cilĂ«n flasim.”

NĂ« album Ă«shtĂ« njĂ« kĂ«ngĂ« e quajtur Down South, qĂ« kujton ditĂ«t kur ai, Harrison dhe Lennon udhĂ«tonin me autostop. TĂ« tre takoheshin nĂ« RrugĂ«n Çester, aty ku niseshin tĂ« gjithĂ« kamionĂ«t. “George do ta dinte saktĂ«sisht çfarĂ« kisha parasysh dhe ku shkonim, ashtu si edhe Johni,” thotĂ« McCartney. “Pra, po, tĂ« mungojnĂ«. Filloj tĂ« trishtohem shumĂ« dhe duhet t’i them vetes: ‘Prit njĂ« minutĂ«, tĂ« gjithĂ«ve u mungojnĂ«.’ Nuk jam vetĂ«m unĂ«. Kjo mĂ« bĂ«n tĂ« ndihem pak mĂ« mirĂ«. Mendoj: ‘Eh, dreqi ta hajĂ«, kjo Ă«shtĂ« jeta dhe kjo Ă«shtĂ« ajo qĂ« kemi.’”

Bashkëpunëtori i McCartney-t në The Boys of Dungeon Lane ishte producenti Andrew Watt, një amerikan 35-vjeçar, i njohur për punën e tij me Elton Johnin, Lady Gagan dhe Ozzy Osbournein, si dhe për dy albumet e fundit të Rolling Stones (McCartney madje shfaqet edhe në albumin e tyre më të fundit, që publikohet në korrik).

Watt nuk ka qenĂ« kurrĂ« nĂ« RrugĂ«n Çester, por disi ata gjetĂ«n gjuhĂ« tĂ« pĂ«rbashkĂ«t. Madje, ai e nxiti McCartneyn tĂ« ishte mĂ« specifik nĂ« tekstet e tij. “Po shkruaja njĂ« pjesĂ« te Days We Left Behind ku thosha: ‘U takuam nĂ« RrugĂ«n Forthlin ...’”, kujton McCartney. “Dhe mendova: A duhet ta fus kĂ«tĂ«? UnĂ« e di ku Ă«shtĂ«, por a e dinĂ« tĂ« gjithĂ«?” TĂ« gjithĂ« kanĂ« njĂ« rrugĂ« tĂ« tillĂ«, e siguroi Watti. “Nuk Ă«shtĂ« e nevojshme ta njohĂ«sh apo tĂ« kesh qenĂ« nĂ« atĂ« vend, por e kupton,” thotĂ« McCartney.

Watt dhe McCartney u takuan pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« pĂ«r njĂ« çaj nĂ« studion e producentit. NjĂ« natĂ« mĂ« parĂ«, Watti ishte zgjuar i mbuluar nĂ« djersĂ« tĂ« ftohta. Duke folur nĂ« telefon nga Los Anxhelesi, ai kujton procesin e mendimit tĂ« tij: “Dreqi: unĂ« i bie kitarĂ«s me dorĂ«n e djathtĂ« dhe ai i bie me tĂ« majtĂ«n.” MenjĂ«herĂ« nisi njĂ« kĂ«rkim tĂ« furishĂ«m nĂ« internet pĂ«r kitarat pĂ«r mĂ«ngjarashĂ« qĂ« e dinte se McCartney pĂ«rdorte – njĂ« Höfner, njĂ« Martin D28, njĂ« Epiphone Casino. “VetĂ«m nĂ« rast se do tĂ« kĂ«rkonte njĂ« kitarĂ« ...”

Dhe, ai e kĂ«rkoi. “Po i flisja pĂ«r mĂ«nyrĂ«n se si shkruan njĂ« kĂ«ngĂ«,” thotĂ« McCartney. “Dhe, i thashĂ« se mund tĂ« ndodhĂ« nĂ« shumĂ« mĂ«nyra, por njĂ« nga gjĂ«rat qĂ« bĂ«j kohĂ«t e fundit Ă«shtĂ« thjesht tĂ« vendos gishtat mbi piano dhe tĂ« shoh nĂ«se tingĂ«llon mirĂ«.” Mund ta provonte tĂ« njĂ«jtĂ«n qasje edhe nĂ« kitarĂ«, sugjeroi ai. Watti ishte gati me kitarĂ«n pĂ«r mĂ«ngjarashĂ«. McCartney vendosi gishtat mbi telat dhe luajti. “Ja ku e ke,” i tha Wattit, “ky Ă«shtĂ« njĂ« akord i çuditshĂ«m.” Ai nuk e kishte idenĂ« se çfarĂ« ishte, por ai do tĂ« bĂ«hej fillimi i kĂ«ngĂ«s hapĂ«se spektakolare tĂ« albumit, As You Lie There.

Paul (majtas) dhe vĂ«llai i tij Mike me prindĂ«rit e tyre Mary dhe Jim nĂ« shtĂ«pinĂ« familjare nĂ« Liverpul nĂ« vitet ’40 tĂ« shekullit XXFoto: © Paul McCartney dhe Mike McCartney, pĂ«rdorur me leje

Ai pretendon se ende nuk e di se çfarĂ« akordi Ă«shtĂ«. “Po ju them diçka, do tĂ« doja shumĂ« ta dija,” thotĂ« tani, duke marrĂ« kitarĂ«n qĂ« kishte qĂ«ndruar qetĂ«sisht nĂ« tĂ« majtĂ«n e tij. “Njoh mjaft akorde si ... E!” luan ai. “A! B G C F ... I njoh tĂ« gjitha kĂ«to. Por, jam i interesuar tĂ« di çfarĂ« Ă«shtĂ« ky.” Ai ma luan akordin. Pyes veten çfarĂ« emocioni i ngjall. “NjĂ« lloj çuditshmĂ«rie,” thotĂ« ai. “Pak romantikĂ«. MĂ« e çuditshme se trillimi.”

Watt e pĂ«rshkruan punĂ«n me McCartneyn si “pĂ«rvoja mĂ« e madhe e jetĂ«s sime”. Ai kishte qenĂ« adhurues i Beatles-ave gjatĂ« gjithĂ« jetĂ«s, por kĂ«ngĂ«tari u sigurua qĂ« ai tĂ« mos ndihej kurrĂ« i mbingarkuar nga madhĂ«shtia e tij. “Ai e di saktĂ«sisht kush Ă«shtĂ« dhe çfarĂ« ka bĂ«rĂ«. Kur hyn nĂ« dhomĂ«, hyn pa ego. ËshtĂ« sikur tĂ« fton tĂ« ngjitesh pak drejt nivelit tĂ« tij, ndĂ«rsa ai zbret pak pĂ«r ty. E bĂ«n gjithçka shumĂ« tĂ« hapur.”

Watt ka njĂ« bollĂ«k kujtimesh nga koha e tyre nĂ« studio: si u prek deri nĂ« lot nga ndjeshmĂ«ria e Days We Left Behind, dhe si Home to Us – njĂ« duet me Ringo Starrin qĂ« nisi me njĂ« pjesĂ« daullesh tĂ« Ringos – pĂ«rfundoi duke tingĂ«lluar aq i fuqishĂ«m dhe i ashpĂ«r. “Nuk patĂ«m fĂ«mijĂ«ri tĂ« bukura,” i tha McCartney, Wattit; ishte e rĂ«ndĂ«sishme qĂ« edhe kĂ«nga tĂ« ishte po aq e fortĂ«. NĂ« mes tĂ« incizimit tĂ« kĂ«ngĂ«s, McCartney shkoi tĂ« shihte Oasis-in dhe u frymĂ«zua nga madhĂ«shtia e tingullit tĂ« grupit. “Harroje 11-shin e Spinal Tap,” i tha Watt-it, “amplifikatorĂ«t janĂ« nĂ« 12.” Ai kĂ«rkonte njĂ« madhĂ«shti tĂ« ngjashme.

NdĂ«rsa rrimĂ« ulur nĂ« divan, biseda e McCartneyt vazhdon tĂ« rrjedhĂ«: nga pjesĂ«marrjet e tjera tĂ« ftuara nĂ« album (Chrissie Hynde, Sharleen Spiteri), te banesat pĂ«r mamitĂ« nĂ« vitet ’50 tĂ« shekullit XX; sesi rrjeti i autobusĂ«ve tĂ« Liverpulit ishte ndoshta po aq transformues sa hekurudha nĂ« kohĂ«n e Lincolnit; sesi ndonjĂ«herĂ« mendon pĂ«r prindĂ«rit e tij, duke u kujdesur pĂ«r tĂ« si foshnjĂ« gjatĂ« luftĂ«s, dhe sesi bĂ«het e pamundur tĂ« mos e lidhĂ« kĂ«tĂ« me situatĂ«n aktuale nĂ« UkrainĂ« ose nĂ« Gaza, “ku nĂ« çdo sekondĂ« mund tĂ« bien bombat dhe duhet tĂ« jetosh me atĂ« vetĂ«dije”.

McCartney performon nĂ« programin “Saturday Night Live”, maj 2026Foto: NBC/Lloyd Bishop/Getty Images

NjĂ« imazh i tillĂ« i errĂ«t endet nĂ« hijet e Dungeon Lane: njĂ« ndjenjĂ« e jetĂ«s qĂ« shtyp fort, me qira pĂ«r t’u paguar dhe “pa ushqim nĂ« qilar”; burra qĂ« dehen ose drogohen, familje qĂ« “nuk mund tĂ« duronin mĂ« / Por, duhej”. Albumi duket sikur vizaton njĂ« vijĂ« lidhĂ«se mes atyre ditĂ«ve tĂ« ethshme dhe kohĂ«ve tona po aq tĂ« trazuara. McCartney mbetet i hutuar nga shumëçka e epokĂ«s sĂ« sotme – politika, teknologjia, agresiviteti. “Kush do ta kishte menduar ndonjĂ«herĂ« se do tĂ« kishit njĂ« president amerikan si ai?” pyet ai. “Nuk do ta kishe menduar se mund t’ia dilnin pa pasoja. Ose sekretarin e LuftĂ«s? KĂ«tĂ« nuk mund ta besoj.”

“MegjithatĂ« mendoj se njerĂ«zimi ka njĂ« qĂ«ndrueshmĂ«ri dhe njĂ« shpirt tĂ« jashtĂ«zakonshĂ«m, dhe shumica e njerĂ«zve qĂ« takoj janĂ« njerĂ«z tĂ« mirĂ«, tĂ« sjellshĂ«m, njerĂ«z familjarĂ«,” vazhdon ai. “Dhe, mendoj se tĂ« gjithĂ« kemi vlera pak a shumĂ« tĂ« ngjashme. Shpesh, kur shkruaj njĂ« kĂ«ngĂ« dashurie, mendoj: ‘Oh, kjo nuk Ă«shtĂ« lokale. Edhe nĂ« KinĂ« po bĂ«jnĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n gjĂ«. Po bien nĂ« dashuri dhe po bĂ«jnĂ« fĂ«mijĂ«.’ ËshtĂ« diçka njerĂ«zore. Prandaj, kam plot shpresĂ« se do ta kalojmĂ« edhe kĂ«tĂ«.”

Ai ndalet. “MĂ«nyra ime Ă«shtĂ« disi ta injoroj njĂ« pjesĂ« tĂ« madhe tĂ« kĂ«saj,” pranon ai. “KĂ«shtu qĂ« ka shumĂ« gjĂ«ra qĂ« nuk i bĂ«j.” Si pĂ«r shembull? Ai gjallĂ«rohet menjĂ«herĂ«. “Kukis!” thotĂ« ai – jo duke iu referuar biskotave, por bezdisjes sĂ« pĂ«rhershme tĂ« internetit. “TĂ« gjithĂ« i pranojnĂ« ato, ndĂ«rsa unĂ« them: ‘Jo!’ UnĂ« kĂ«rkoj pĂ«r ‘refuzo tĂ« gjitha’.”

SĂ« fundmi, McCartney performoi nĂ« njĂ« koncert pĂ«r 50-vjetorin e Apple-it. “Apple 2, siç e quajmĂ« ne,” buzĂ«qesh ai, pasi Apple-i origjinal ishte shtĂ«pia diskografike e Beatles-ave. KĂ«ngĂ«tari u gjend nĂ« bisedĂ« me drejtorin ekzekutiv tĂ« atĂ«hershĂ«m, Tim Cook, dhe shfrytĂ«zoi rastin pĂ«r ta qortuar pĂ«r nevojĂ«n e vazhdueshme tĂ« iPhone-it pĂ«r pĂ«rditĂ«sime softuerike. “Nuk dua pĂ«rditĂ«sime!” i tha ai. “Sapo u mĂ«sova me kĂ«to qĂ« kam! Ndjenja ime Ă«shtĂ« kjo: Shiko, unĂ« e bleva kĂ«tĂ« pajisje, Ă«shtĂ« e imja. KĂ«shtu qĂ« duhet ta bĂ«jĂ« disi atĂ« qĂ« dua unĂ«.”

Ai merr telefonin dhe mĂ« tregon njĂ« fotografi qĂ« kishte bĂ«rĂ« tĂ« njĂ« vazoje me lule nĂ« shtĂ«pinĂ« e tij. “PĂ«r mua, kryesisht Ă«shtĂ« aparat fotografik,” thotĂ« ai. A pĂ«rdor emotikone? “Po. MĂ« pĂ«lqejnĂ«,” pohon me kokĂ«. CilĂ«t janĂ« tĂ« preferuarit e tij? “Gishti lart Ă«shtĂ« njĂ« nga kryesorĂ«t. Kam edhe fytyrĂ«n e kaubojit. Pastaj bĂ«hem pak krijues – vendos krah tĂ« fortĂ«, zemĂ«r, krah tĂ« fortĂ«,” buzĂ«qesh ai duke shpresuar. “Mendoj se duket pak si njĂ« njeri.” /Telegrafi/

↗

Vargjet e epikës sonë legjendare

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Nga: Anton Papleka

Në studimet e deritanishme që janë bërë për metrikën e epikës sonë legjendare, vihet re se në to ka disa pasaktësi dhe mungesa.

SĂ« pari, nga kĂ«to studime tĂ« krijohet pĂ«rshtypja sikur formĂ«n e sotme tĂ« kĂ«saj epike autorĂ«t e tyre e konsiderojnĂ« si njĂ« gjendje tĂ« dhĂ«nĂ« njĂ«herĂ« e pĂ«rgjithmonĂ«, tĂ« ngrirĂ«, tĂ« pandryshueshme, sikur kĂ«ngĂ«t tona kreshnike tĂ« ishin ruajtur ashtu siç kanĂ« qenĂ« nĂ« krye tĂ« herĂ«s, pa pĂ«suar modifikime gjatĂ« shekujve qĂ« ato kanĂ« vazhduar tĂ« qarkullojnĂ« nĂ« hapĂ«sirĂ«n shqiptare. NjĂ« studiues shkruan: “Por edhe populli shqyptar gjithmonĂ« ka pĂ«rdorĂ« tetrrokshin nder kangĂ« tĂ« veta kreshnike e heroike, nĂ« daç tĂ« “moçme” tĂ« jenĂ« nĂ« daç tĂ« reja: si mundet me u vĂ«rtetue prej botimesh folklorike kombĂ«tare sona ktej e andej ujit e detit - nder italo - shqyptarĂ«, GegĂ« e ToskĂ« tĂ« jenĂ«.”[1]

Ky qëndrim është në kundërshtim të plotë me pikëpamjen e Roman Jakobsonit, i cili thotë se poetika historike duhet të konceptohet si një superstrukturë, e ndërtuar mbi një seri përshkrimesh sinkronike të njëpasnjëshme. Duke folur për poetikën sinkronike, ai shton se në çdo epokë dallohen forma konservative dhe forma novatore.[2] Edhe studiuesi amerikan Gregory Nagy, nxënësi i oralistëve të njohur M. Pary e A. B. Lordes, është i mendimit se metri grek është produkti final i një serie të gjatë rregullimesh në modelet formale të shprehjes poetike tradicionale.[3]

SidoqoftĂ«, edhe midis studiuesve tanĂ« ka pasur ndonjĂ« zĂ« qĂ« nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« tĂ«rthortĂ« e ka kundĂ«rshtuar poetikĂ«n statike: “Vargu i kĂ«ngĂ«ve tĂ« kreshnikĂ«ve na paraqitet kĂ«shtu, nĂ« thelb, si njĂ« varg tonik, qĂ« ndodhet nĂ« njĂ« fazĂ« kalimtare drejt formave mĂ« tĂ« reja tĂ« sistemit silabotonik.”[4]

Duke pranuar se gjendja e tanishme e epikës sonë legjendare është një fazë evoluimi, rrjedhojë e një transformimi të gjatë, nga ky proces nuk mund të përjashtojmë edhe metrikën. Nga kjo del se faza e tanishme është vazhdim i një apo i disa fazave më të hershme, të cilat, ndonëse nuk janë dokumentuar në tekste të mbledhura disa shekuj më parë, prapëseprapë ato kanë lënë gjurmë, veç të tjerash edhe në sistemin metrik.

Botimet e derisotme dhe materialet arkivore na japin mundësi të hetojmë ndonjë gjurmë të hershme, siç është rasti i teksteve ku ka vargje, të cilat ndryshojnë fare pak nga proza, madje fare lehtë mund të strukturohen si prozë:

Hasani e Hiseni ni babë e kishin pasë,
se shum t’voxhĂ«l baba i kish lanĂ«.
Na i kish pasë baba zagarë e langoj,
xhith në bjeshkë, tha kish pas najtë,
xhith në bjeshkë, tha, tuj xhatue,
dit për dit baba ish kan shitue,
çatje n’bjeshkĂ« baba ish kanĂ« metĂ«.[5]

Me pak ndryshime sintaktike, vargjet e mĂ«sipĂ«rme mund tĂ« prozifikohen kĂ«shtu: “Hasani e Hiseni kishin pasĂ« njĂ« babĂ«. Baba i kish lanĂ« shumĂ« t’voxhĂ«l. Baba kish pasĂ« zagarĂ« e langoj. Kish pas najtĂ« xhith nĂ« bjeshkĂ« tuj xhatue. (NjĂ«) dit prej dit(Ă«sh) baba ish kanĂ« shitue. Baba kish metĂ« çatje n’bjeshkĂ«.”

Në ndonjë tekst tjetër të epikës sonë legjendare hasim dukurinë e kundërt, kur fjalitë e prozës ritmike, të ndara me cezura të qarta, fare lehtë mund të strukturohen si vargje:

“Ishte kanĂ« Arrnaut Osmani, ni gjalĂ« nana ma pat pĂ«r mall, ene nusen ja kishte marrĂ«. ErdhĂ«n shokĂ«t pĂ«r m’e thjerrĂ«, pĂ«r me dal, tha me shatejtĂ«. NanĂ«n e vet, tha, ma ka pĂ«jtĂ«: Kan’ ardhĂ« shokĂ«t pĂ«r me m’thejrrĂ«, a me dalĂ«, nanĂ«, - tha - me shatĂ«jtĂ«?”[6]

Pa bërë asnjë ndryshim sintaktik, këtë fragment proze mund ta renditim në vargje si më poshtë:

Ishte kanë Arrnaut Osmani,
ni gjalë nana ma pat për mall,
ene nusen ja kishte marrë.
Erdhën shokët për me thjerrë,
për me dal, tha me shatëjtë.
Nanën e vet, tha, ma ka pajtë:
Kan’ ardh shokĂ«t, pĂ«r me thĂ«jrrĂ«,
A me dalë, nanë, - tha - me shatëjtë?

NĂ« epikĂ«n tonĂ« legjendare ka edhe ndonjĂ« tekst nĂ« prozĂ«, i cili mund tĂ« strukturohet nĂ« vargje ku mund tĂ« jetĂ« e pranishme edhe rima. I tillĂ« Ă«shtĂ« bie fjala ky fragment i shkĂ«putur nga teksti NĂ« shpellĂ« tĂ« kreshnikĂ«ve: “Ato tri shpata pikshin gjak. ‘O Halil, tha, more vlla, po ça janĂ« kto shpata çi pikin xhak?’ Foli Muja, i tha, ‘ore budallĂ«, kto janĂ« shpata tue u shpĂ«rla. Kur tĂ« lahen shpatat krejt, prap dynjenĂ« do ta bajmĂ« fet.’”[7]

Përsëri pa bërë asnjë ndryshim sintaktik, ja si mund të strukturohet në vargje fragmenti i sapocituar:

Ato tri shpata pikshin gjak.
- O Halil, tha more vlla,
Po ça janë kto shpata çi pikin xhak?
Foli Muja, i tha: - Ore budallë,
Kto janë shpata tue u shpërla.
Kur të lahen shpatat krejt,
prap dynjenë do ta bajmë fet.

Jam i mendimit se shembujt e mësipërm janë gjurmë të një faze të lashtë, ndoshta mesjetare, kur poezia dhe proza ritmike nuk ishin të ndara me thikë, kur kishte tekste që ndodheshin në kapërcyell midis njërës dhe tjetrës formë letrare.

PĂ«r dallimin midis vargut dhe prozĂ«s, oralisti Paul Zumthor shprehet kĂ«shtu: “NĂ« traditĂ«n oksidentale, ekzistenca e koncepteve tĂ« dallueshme varg dhe prozĂ« Ă«shtĂ« pjesĂ« e trashĂ«gimisĂ« greko-latine dhe ka tĂ« bĂ«jĂ« mĂ« shumĂ« me idenĂ« metrum-it sesa me njĂ« fakt natyror.”[8] PĂ«r kĂ«tĂ« çështje, studiuesi i larpĂ«rmendur i referohet Marcel Jousse-it, i cili qysh nĂ« vitin 1925 kishte hedhur poshtĂ« çdo dallim midis prozĂ«s dhe vargut. Sipas tij ky dallim kishte kuptim vetĂ«m nĂ« tekstet e shkruara.[9]

Më tej, Zumthori shton se ritmi nuk mund të identifikohet me vargun, siç e tregon shembulli i gjuhëve europiane moderne ku pasuria ritmike e stileve të tyre letrare është indiferente ndaj vjershërimit konvencional. Sipas Zumthorit, pyetja se ku kalon kufiri midis vargut e prozës, pothuaj e humbet kuptimin kur ndërhyn kënga: një tekst i hartuar pa strukturim ritmik të veçantë, në qoftë se këndohet, gjatë performancës merr ritmin e melodisë ...[10]

VĂ«rejtja e dytĂ« qĂ« mund t’u bĂ«het njĂ« pjese tĂ« studimeve pĂ«r metrikĂ«n e epikĂ«s sonĂ« legjendare Ă«shtĂ« pasaktĂ«sia lidhur me llojshmĂ«rinĂ« e vargjeve tĂ« pĂ«rdorura nĂ« tĂ«. Kjo e metĂ« vihet re qysh nĂ« titujt e studimeve ku fjala varg pĂ«rdoret nĂ« njĂ«jĂ«s, sikur epika jonĂ« legjendare tĂ« ishte hartuar me njĂ« varg tĂ« vetĂ«m, cilidoqoftĂ« ai.[11] Ky paragjykim teorik qĂ« nuk i pĂ«rgjigjet tĂ« vĂ«rtetĂ«s, duhet ta ketĂ« burimin te njohja e pamjaftueshme e traditĂ«s sonĂ« epike. NdonjĂ« autor qĂ« Ă«shtĂ« thelluar mĂ« shumĂ« te kjo traditĂ«, ka pohuar se nĂ« tĂ« hasen edhe vargje tĂ« tjera: “Pra, vargje nĂ«ndĂ«rrokĂ«she me pesĂ« arse (ngritje) e vargje tetĂ«rrokĂ«she e shtatĂ«rrokĂ«she me katĂ«r arse. Ka, pĂ«rveç kĂ«tyre, edhe vargje tĂ« shkurtra, gjashtĂ« rrokĂ«she, me tri arse: nana qi m’paditi.”[12] Veis Sejko pĂ«rmend shkarazi se me vargjet e rregullta me 10 rrokje pĂ«rzihen edhe vargje me 8 dhe 7 rrokje.[13] MegjithatĂ«, nuk kanĂ« munguar edhe studiuesit qĂ« janĂ« ngjitur mbi kufirin e 10 rrokjeve, qĂ« ka thĂ«nĂ« se nĂ« epikĂ«n tonĂ« legjendare janĂ« pĂ«rdorur edhe vargje me 14 me 16 rrokje.[14] Praktika krijuese dĂ«shmon se nĂ« kĂ«ngĂ«t tona kreshnike ndeshen vargje tĂ« tilla, por edhe vargje mĂ« tĂ« gjata, sado tĂ« rralla qĂ« mund tĂ« jenĂ« ato.

Nga një shqyrtim i hollësishëm i botimeve të derisotme dhe i materialeve arkivore, del se, me një shpeshtësi (frekuencë) të ndryshme, e cila ende nuk është llogaritur statistikisht, epikën tonë legjendare janë përdorur këto vargje:

Vargu tetëmbëdhjetërrokësh

E vërteta është se ky varg është shumë i rrallë, por pikërisht rrallësia e tij na shtyn të mendojmë se ai është mbetje e një vjershërimi të hershëm:

Krajl i Kotorrit po i ep Krajlit Moskovit vashën Engjelinë,
e Krajl’ i Moskovit Krajlit Kotorrit Llatin KanebardhĂ«n.[15]

Për të treguar se një varg i tillë nuk është aspak një meteorit i rënë nga qielli, le të përmendim faktin se ai është i pranishëm edhe në poezinë gojore të Shqipërisë së jugut:

Atij i shkonte e zeza mendje se kishte pallaska të argjenda.[16]

Po i shkonte e zeza mendje se kishte fustanellë me treqind kinda.[17]

Fshatrave kur dilte, copra buke mblidhte, qentĂ« ç’i godiste.[18]

Vargu pesëmbëdhjetërrokësh

Ky varg që haset në këngët kreshnike të mbledhura në Shqipëri dhe në Kosovë, është më i shpeshtë sesa vargu tetëmbëdhjetërrokësh:

Bajlozin e madh, Harambashin, qafet ta kù hjekë.[19]

Mehyrin florinit e kite gurin xhevahirit.[20]

Edhe krushqit kan’ zhdriq’ tu Plake Jemin Aga, pra.[21]

E, he, po, udha e marë, he, po vllaznive po u thotë.[22]

Vargu pesĂ«mbĂ«dhjetĂ«rrokĂ«sh pĂ«rdoret edhe nĂ« poezinĂ« gojore tĂ« popujve tĂ« tjerĂ«, siç Ă«shtĂ« rasti i poezisĂ« demotike greke: “Veç tĂ« tjerash, vazhdimĂ«sinĂ« midis poezisĂ« sĂ« lashtĂ« dhe poezisĂ« moderne e tregon fakti se vargu jambik 15-rrokĂ«sh, i njohur me emrin “varg politik”, i cili Ă«shtĂ« vargu mĂ« i pĂ«rdorur nĂ« poezinĂ« moderne, Ă«shtĂ« rezultat i evolucionit tĂ« tetrametrit tĂ« lashtĂ« katalektik.”[23] Sipas Stavro SkĂ«ndit, vargu me pesĂ«mbĂ«dhjetĂ« ose gjashtĂ«mbĂ«dhjetĂ« rrokje ka qenĂ« pranuar si vargu tipik i bugarshticave ...[24]

Vargu katërmbëdhjetërrokësh

Ky varg ka një shtrirje më të gjerë dhe një përdorim më të dendur sesa dy vargjet e mëparshme:

... e probatim e kish Mujën Maliq Bylykbashi.[25]

Ty mos t’kosha fal, balozo, maxharri po i thotĂ« ...[26]

A s’p’e shef, or gjok qi jesir po dojm’ me na nxanĂ«.[27]

Ej, Shishman Mefmet Aga, ne, shoum nji djalë azgan-e ...[28]

Ky varg haset edhe në epikën historike të Shqipërisë së Jugut, siç e dëshmon një këngë e mbledhur në Konispol-Sarandë:

Seç u mbush bogazi i Koskës plot me suvari,
nĂ« qafĂ« tĂ« Smartes, more, t’e prinĂ« pusi ...[29]

Vargu trembëdhjetërrokësh

Ky varg tek ndeshet në këngë të mbedhura në viset e ndryshme të hapësirës shqiptare.

Nji rrogtar tjetër mbrapa krajlit ja ka vu.[30]

Sa fort hatrin Halili nanës ja ki pasë![31]

... tash në e dijsha se un kryet aty kam me e lanë.[32]

... i kan nxan’ shteqet maxharrit, i kan’ nxan’ pritat.[33]

... pa nafak’, ishalla, kurrnjiher’ s’na ka lanĂ«.[34]

... ani, qe ‘i motmot, more, po n’burgje t’kam shti ...[35]

Ani, ku m’je ti, more Sokole, lum baci ...[36]

Ani, me na dhan, more, dorin e mejdanit.[37]

Vargu dymbëdhjetërrokësh

Vargu i gjatë dymbëdhjetërrokësh është një nga vargjet më të parapëlqyera të poezisë sonë gojore. Ai mund të jetë një gjashtërrokësh i dyzuar ose mund të mos jetë i tillë.

Me shtjelma e me topuz po m’ja rrahĂ« ...[38]

... i ep zjermin kullës, e ban rrafsh për tokë.[39]

Furk prej sermit e fell prej arit me m’i prua ...[40]

... e he, loti lotin, he çikĂ«s s’ja pret ...[41]

A, lum e lum, more, lum bafshim për Zotin![42]

Ato kurrnja s’u gjinshin (n’) t’shkretĂ«n Shqipni.[43]

E, po, n’sob po i hi, he, Mitat Harambashit ...[44]

E un ma ngusht vedin si sot kurr s’e dij.[45]

Përveç epikës legjendare, dymbëdhjetërrokëshi përdoret shpesh që këngët historike të mbledhura në Shqipërinë e Jugut. Ky fakt dëshmon se vargjet e gjata kanë qenë të pranishme edhe në këtë zonë, por përdorimi i tyre ka ardhur duke u rrudhur për shkak të modifikimeve metrike që kanë sjellë me vete kohët e reja.

Nexhip Gostivisht surratrrumbullak.
NĂ« kinda t’fustanit dy-tri pika gjak ...”[46]

N’penxhere tĂ« qoshkut iu ngjinĂ« me shkallĂ«,
Nexhip Gostivishti theri kajmekamë ...[47]

Sipër mi Pëllumbat varret radhë-radhë,
kapedan Shahini, kapedan, o djalë ...[48]

Ndë mes të Kolonjës, ndë një Psar të shkretë,
fshehur Myftar Lapi me tetëmbëdhjetë.[49]

_________________

[1] Fishta, Estetikë dhe kritikë, Tiranë, 1999, f. 179.

[2] Roman Jakobson, Essais de linguistique générale, 1963, f. 212.

[3] Gregory Nagy, Le meilleur des Achéens, Paris, 1994, f. 25.

[4] Gjergj Zheji, Çështje tĂ« folklorit shqiptar, 2, TiranĂ«, 1986, f. 377.

[5] Shefqet Hoxha, Epikë legjendare nga rrethi i Kukësit, Tiranë, 1983, f. 289.

[6] Po aty, f. 184.

[7] AIKP, Fondi i Qemal Haxhihasanit, vëll. 70, f. 164.

[8] Paul Zumthor, Introduction å la poésie orale, Paris, 1983, f. 170.

[9] Po aty, f. 170.

[10] Po aty, f. 170.

[11] Çështje tĂ« folklorit shqiptar, 2, T. 1986 (MĂ« tej ÇFSH, 2), f. 375, 385, 392.

[12] Çështje tĂ« folklorit shqiptar, 6, TiranĂ«, 1998, f. 78 (MĂ« tej ÇFSH, 6).

[13] Veis Sejko, Mbi elementet e përbashkëta në epikën shqiptaro-arbëreshe dhe serbokroate, Tiranë, 2002, f. 111-112.

[14] Alfred Uçi, ÇFSH, 2, f. 33; Ramadan Sokoli, Çështje tĂ« folklorit shqiptar, 3, TiranĂ«, 1987.

[15] Epika legjendare, vëllimi i parë, Tiranë, 1966, f. 384 (Më tej EL, I).

[16] Pano Tase, ǒu këput një yll, Tiranë, 2001, f. 92.

[17] Po aty, f. 93.

[18] Po aty, f. 95.

[19] Këngë popullore legjendare, Tiranë, 1955, f. 205 (Më tej KP Legj.).

[20] EL, I, f. 371.

[21] Epika legjendare, vëllimi i dytë, Tiranë, 1983, f. 133 (Më tej EL, II).

[22] Këngë kreshnike, II, Prishtinë, 1991, f. 109 (Më tej KK, II).

[23] Anthologie de la poésie neohellonique, Paris, 1983, f. 3.

[24] Stavro Skëndi, Poezia epike e shqiptarëve dhe e sllavëve të jugut, Tiranë, 2007, f. 235-236

[25] EL, I, f. 483.

[26] EL, II, f. 131.

[27] Po aty, f. 132.

[28] Dr. Qemal Murati, Këngë të moçme kërçarore, Tetovë, 2000, f. 109.

[29] Epika historike, 2, Tiranë, 1981, f. 602 (Më tej EH, 2).

[30] EL, I, f. 277.

[31] Po aty, f. 301.

[32] Po aty, f. 435.

[33] EL, II, f. 131.

[34] Po aty, f. 198.

[35] KK, II, f. 112.

[36] Po aty, f. 463.

[37] Zymer Ujkan Neziri, Epika legjendare e Rugovës, V, Prishtinë, 1997, f. 343.

[38] EL, I, f. 259.

[39] Po aty, f. 383.

[40] EL, II, f. 151.

[41] KK, II, f. 114.

[42] Po aty, f. 161.

[43] Këngë kreshnike, III, Prishtinë, 1993, f. 15 (Më tej, KK, III)

[44] Z. U. Neziri, vep. e cit., f. 288.

[45] KP Legj., f. 269

[46] Këngë popullore historike, Tiranë, 1956, f. 195.

[47] EH, 2, f. 575.

[48] Po aty, f. 592.

[49] Po aty, f. 628.

❌