❌

Reading view

There are new articles available, click to refresh the page.
↗

NĂ« “The Albanian Files” gjendet ShqipĂ«ria qĂ« po vizaton Edi Rama

✇Citizens.al
By: Lorin Kadiu

KetĂ« javĂ« kam lexuar njĂ« libĂ«r qĂ« shumĂ« qytetarĂ« nuk ja dinĂ« ekzistencĂ«n. NjĂ« botim i rĂ«ndĂ« prej 800 faqesh, ku pas kopertinĂ«s dikush ka shkruar, me dorĂ«n e Kryeministrit, “
 nga njĂ« vrasĂ«s Flamingosh”.

NdĂ«rsa shfletoj, pak mĂ« tutje dĂ«gjohen thirrjet e mijĂ«ra njerĂ«zve qĂ« marshojnĂ« çdo ditĂ«, disa prej tyre me flamingo nĂ« duar, shpendi qĂ« u bĂ« simbol i çdo gjĂ«je qĂ« kjo qeveri dhe kastĂ« politike i ka zhvatur dhe shkatĂ«rruar vendit. Kryeministri e di mirĂ« kĂ«tĂ«, e megjithatĂ« prapĂ« zgjodhi t’i shkruajĂ« ato fjalĂ«.

Se si më ra në dorë ky libër është më vete një histori e shkurtër, që tregon një fotografi të qartë të Shqipërisë që ai po pikturon.

3 Qershor. Festivali “Bread&Heart” (BukĂ« dhe ZemĂ«r), hap edicionin e dytĂ« kĂ«tĂ« mbrĂ«mje. Axhenda nis nĂ« orĂ«n 18:00, me njĂ« ekspozitĂ« nĂ« QendrĂ«n pĂ«r Hapje dhe Dialog (COD), galerinĂ« qĂ« Rama ka krijuar brenda kryeministrisĂ«, me paratĂ« e taksapaguesve, projektuar nga 51N4E, njĂ« nga 60 studiot pĂ«r tĂ« cilat do thellohemi mĂ« tej. Performanca fillon, nĂ« njĂ« skenĂ« tĂ« cilĂ«n performuesit e kanĂ« ndĂ«rtuar pĂ«r veten.  

NĂ« orĂ«n 19:00, tĂ« ftuarit, kryesisht arkitektĂ« tĂ« huaj, do shkojnĂ« tek Vila e Kuqe. NĂ« program premtohet “mikpritje shqiptare” dhe prezantimi i librit “The Albanian Files” (Dosjet e ShqipĂ«risĂ«), i redaktuar nga Anneke Abhelakh. Libri pĂ«rmban nga njĂ« kapitull pĂ«r secilĂ«n nga 60 studiot ndĂ«rkombĂ«tare tĂ« arkitekturĂ«s qĂ« po punojnĂ« nĂ« ShqipĂ«ri.

NĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n kohĂ«, me nĂ« sfond muret e kuqe tĂ« vilĂ«s, Kryeministri Rama po jep njĂ« intervistĂ« pĂ«r CNN, ku i nervozuar po i pĂ«rgjigjet pyetjeve tĂ« gazetares mbi resortin nĂ« NartĂ« dhe protestat masive qĂ« kanĂ« nisur prej katĂ«r ditĂ«sh. “Nuk ka projekt”, thotĂ« me tone kĂ«rcĂ«nuese, “janĂ« lajme tĂ« rreme, ShqipĂ«ria Ă«shtĂ« nĂ«n njĂ« sulm hibrid nga ata qĂ« nuk duan tĂ« shohin ç’po ndodh vĂ«rtetĂ« kĂ«tu”. Aty nis tĂ« tregojĂ« se ç’po ndodh vĂ«rtetĂ« pas shpinĂ«s sĂ« tij. “Qindra nga arkitektĂ«t mĂ« tĂ« mirĂ« tĂ« botĂ«s janĂ« kĂ«tu sot, prej kĂ«tij libri, kaq tĂ« trashĂ«, plot me projektet e ShqipĂ«risĂ« sĂ« re qĂ« shumĂ« njerĂ«z nuk e duan tĂ« ndodhĂ«â€.

NĂ« njĂ« shpĂ«rthim emocional, si orvatje pĂ«r tĂ« justifikuar dhe relativizuar atĂ« qĂ« planifikohet nĂ« NartĂ«,  na tregoi pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ«, diçka mĂ« tĂ« madhe se Narta. Vizionin e tij pĂ«r ShqipĂ«rinë 

9 Qershor. Dita e dhjetĂ« e protestave. Pasi kisha ndjekur intervistĂ«n e Kryeministrit pĂ«r CNN, u takova me njĂ« grup gazetarĂ«sh evropianĂ« qĂ« po vizitonin ShqipĂ«rinĂ«. I pyeta, gjysmĂ« me shaka, nĂ«se dikush prej tyre mund ta ngacmojĂ« Kryeministrin pĂ«r librin e kuq, ju thashĂ« qĂ« mendoj se edhe shqiptarĂ«t kanĂ« tĂ« drejtĂ« ta lexojnĂ«. NjĂ« prej tyre, gazetarja irlandeze Flor Mac Carthy ia bĂ«ri kĂ«tĂ« pyetje drejtpĂ«rdrejt pak orĂ« mĂ« pas. ShkĂ«mbimi mes tyre gjendet si “livestream” nĂ« faqen e Kryeministrit, i xhiruar dhe i montuar nga ekipi i tij i PR. Ai thotĂ« se nuk e di se ç’po ndodh tamam me shpĂ«rndarjen dhe se nuk ka nga njĂ« kopje pĂ«r tĂ« gjithĂ« gazetarĂ«t e pranishĂ«m. Pasi e pyet pse mendon se ajo e meriton ta ketĂ« kĂ«tĂ« libĂ«r tani, vendos t’i japĂ« kopjen e tij.

NĂ« njĂ« shfaqje pĂ«r kamerat, ai nĂ«nshkruan: “PĂ«r lulen time irlandeze, nga njĂ« vrasĂ«s flamengosh”, duke shtuar se shpreson qĂ« bashkĂ«shorti i saj tĂ« mos e keqkuptojĂ«. MĂ« vonĂ«, Flor Mac Carthy mĂ« tha qĂ« u ndje nĂ« siklet nga gjithĂ« situata, por ma dhuroi librin duke shtuar se e bĂ«ri pĂ«r gazetarĂ«t shqiptarĂ«, pasi ajo mendon se duhet ta dinĂ« ç’ka brenda.

Kjo nuk Ă«shtĂ« thjesht histori e njĂ« pasditeje tĂ« çuditshme qershori. ËshtĂ« edhe tregues i mekanizmit, njĂ« vend qĂ« qeveriset si performancĂ« e vĂ«nĂ« nĂ« skenĂ« pĂ«r njĂ« audiencĂ« qĂ« zakonisht Ă«shtĂ« e huaj. I njĂ«jti mekanziĂ«m, nĂ« shkallĂ« mĂ« tĂ« madhe gjendet nĂ« libĂ«r, dhe pĂ«r ta parĂ« qartĂ« duhet ta analizojmĂ«, ta vendosim pĂ«rballĂ« asaj qĂ« po ndĂ«rtohet, tĂ« pyesim kush paguan, kush zotĂ«ron dhe nga vijnĂ« paratĂ« (hetimet e fundit tĂ« SPAK ndihmojnĂ« veçanĂ«risht pĂ«r kĂ«tĂ« tĂ« fundit).

Dosjet shqiptare

Libri tregon si rekrutimi i arkitektĂ«ve dhe studiove qĂ« po transformojnĂ« vendin kalon nĂ« shumĂ« pak duar. Arkitekti Belg Xaveer De Geyter, i studios XDGA shkruan nĂ« kapitullin rezervuar studios sĂ« tij se nĂ« vitin 2004, nĂ« kafenenĂ« e universitetit Berlage nĂ« Roterdam, hyn njĂ« “person i gjatĂ«â€ qĂ« prezantohet si kryebashkiaku i TiranĂ«s. Dy dekada dhe 29 projekte mĂ« pas, firma e De Geyter vazhdon projekton pĂ«r TiranĂ«n dhe VlorĂ«n. NjĂ« marinĂ« prej 300,000m2 pĂ«r Grupin BALFIN me brenda njĂ« hotel Mariott, kazino dhe rezidenca qĂ« shtrihen mbi tĂ« njĂ«jtĂ«n vijĂ« ku vite mĂ« parĂ«, e njĂ«jta studio, kishte projektuar lungomaren.

Studio milaneze Baukuh pĂ«rshkruan takime tĂ« ngjashme, nĂ« njĂ« nga pasazhet mĂ« interesante tĂ« librit. NjĂ« nga arkitektĂ«t e tyre, Pier Polo Tamburelli, student po nĂ« universitetin Berlage, shkruan si e takoi kryebashkiakun me njĂ« grup studentĂ«sh, qĂ« kujton se i  argĂ«toi me barsoleta “tĂ« tregtarĂ«ve venecianĂ« qĂ« guxonin tĂ« refuzonin mikpritjen shqiptare”. Pak muaj mĂ« pas e pyet drejtpĂ«rdrejtĂ«: “A do tĂ« ndĂ«rtosh nĂ« TiranĂ«?”..  

Vite mĂ« pas, nĂ« gusht 2013 (kur Rama bĂ«het KryeministĂ«r), tĂ« njĂ«jtĂ«t arkitektĂ« kujtojnĂ« si Rama i mblodhi pĂ«r tĂ« diskutuar “tĂ« ardhmen e mandatit tĂ« tij”, nĂ« njĂ« ecje nĂ« plazhin e DurrĂ«sit, shoqĂ«ruar nga njĂ« tufĂ« socialistĂ«sh me rrobabanjo. Bukuh kujton se gazetat opozitare shkruan nĂ« atĂ« kohĂ« se Rama ja ka dhĂ«nĂ« gjithĂ« bregdetin miqve tĂ« tij tĂ« huaj.

NdĂ«rsa rrugĂ«timi i Stefano Boerit nis ndryshe, por mbĂ«rrin nĂ« tĂ« njĂ«jtin vend. NĂ« 2008, pĂ«rpara se tĂ« zhvillonte projekte nĂ« ShqipĂ«ri ai shkruan njĂ« ese ku e quan kryebashkiakun e TiranĂ«s si njĂ« nga tre politikanĂ«t “qĂ« janĂ« tĂ« aftĂ« tĂ« ndryshojnĂ« botĂ«n”. PesĂ« vite mĂ« pas, Rama bĂ«het kryeministĂ«r dhe Boeri fiton konkursin pĂ«r tĂ« hartuar dy nga projektet mĂ« tĂ« kontestuara tĂ« kryeqytetit: Planin Urbanistik “Tirana 2030” dhe Tirana Riverside.

Foto: Projektet “Tirana 2030” dhe “Tirana River Side tĂ« studios Stefano Boeri

Historia përsëritet në kapitujt e tjerë ku Arkitektët, me fjalët e tyre, nuk e përshkruajnë veten si të punësuar, por të zgjedhur për të zhvilluar projekte në Shqipëri.

Le ta marrim nga fillimi. ParathĂ«nia e RamĂ«s hapet me fjalĂ«n “dosje”, tĂ« cilĂ«s ia thĂ«rret kuptimin nga dosjet e survejimit komunist, sipas tij ato janĂ« dosjet e shkruara pĂ«r njerĂ«zit pa i pyetur. “Instrumente frike”, i quan ai, ndĂ«rsa pĂ«r dosjet e tij, thotĂ« se janĂ« e kundĂ«rta.

Pak faqje mĂ« tej, redaktorja Anneke Abhelakh bĂ«n tĂ« njĂ«jtin truk, me njĂ« fjalĂ« tjetĂ«r. Hyrjen e saj e ndĂ«rton rreth fjalĂ«s “shok” (comrade), qĂ« ajo e lidh me fjalĂ«n “dhomĂ«â€, si hapĂ«sirĂ« e pĂ«rbashkĂ«t. PĂ«r ta shtruar thjesht, kĂ«to dy pasazhe mundohen tĂ« na flasin pĂ«r njĂ« vend ku arkitektĂ«t, zhvilluesit dhe shteti, bashkĂ«jetojnĂ« si njĂ« familje e lumtur.

Por Abhelakh e thotĂ« hapur se nuk mund ta ndajĂ« arkitekturĂ«n nga pushteti. Zhvilluesin e pĂ«rshkruan thjesht: “investitor, nismĂ«tar, negociator, ndonjĂ«herĂ« spekulator”. Dhe tregon si u ndĂ«rtua vetĂ« libri: 60 studiot plotĂ«suan secila pyetĂ«sorin e vet, me njĂ« fushĂ« ku duhej tĂ« vendosnin zhvilluesin (apo porositĂ«sin). Por çdo studio vendosi vetĂ« nĂ«se do ta mbushte atĂ« fushĂ«, ose jo.

Kjo shpjegon shifrat dhe sfondin që do të lexojmë tani.

Databaza qĂ« ndĂ«rtova pĂ«r ta shkruar kĂ«tĂ« artikull, pĂ«rdor si burim 60 tabelat teknike me 523 projekte tĂ« afishuara nga studiot, tĂ« dhĂ«nat janĂ« kryqĂ«zuar me dhjetĂ«ra artikuj tĂ« Citizens.al nĂ« rubrikĂ«n “Tirana Vertikale”, qĂ« pĂ«rpiqet tĂ« shpjegojĂ« ndĂ«rtimet nĂ« kryeqytet. 

Nga “The Albanian Files”, deri tani 57 projekte janĂ« ndĂ«rtuar, 53 po ndĂ«rtohen, 47 presin lejen, ndĂ«rsa fati i shumĂ« tĂ« tjrave nuk bĂ«het i ditur. Miliona metra katrorĂ« ndĂ«rtim, nĂ« TiranĂ« dhe zonat mĂ« tĂ« lakmuara tĂ« bregdetit, nga veriu nĂ« jug.  NĂ« 41% tĂ« projekteve nuk pĂ«rmendet fare porositĂ«si, kjo edhe sepse shtatĂ« nga studiot kanĂ« zgjedhur tĂ« mos tregojnĂ« zhvilluesit nĂ« asnjĂ« prej projekteve tĂ« tyre.

Mes tyre Ă«shtĂ« edhe Bolles+Wilson, studio e dytĂ« mĂ« e madhe e librit me 36 projekte, ku nĂ« asnjĂ« rast nuk identifikohet zhvilluesi. Studio pranon se Ă«shtĂ« ftuar drejtpĂ«rdrejt nga Kryeministri pĂ«r konkursin e parĂ« ndĂ«rkombĂ«tar. Kur i pĂ«rgjigjet pyetjes sĂ« redaktores, pĂ«r si arkitekti duhet tĂ« pĂ«rfshijĂ« publikun nĂ« atĂ« qĂ« ndĂ«rton, shprehet se konsultimi â€œĂ«shtĂ« politikisht korrekt, por çdo anije ka nevojĂ« pĂ«r kapiten”. Studio e pranon vetĂ« qĂ« nuk ka fituar asnjĂ« konkurs nĂ« ShqipĂ«ri, por vetĂ« kryeministri i ka dĂ«rguar investitorĂ« pĂ«r tĂ« bĂ«rĂ« fasadĂ«n e kullĂ«s COIN, qĂ« nuk i kishte pĂ«rmbushur pritshmĂ«ritĂ« e tij estetike.

Foto: Fasada e “Coin”, “Tirana Intercontinental” dhe fshati qiellor prej floriri i Bolles +Willson

NjĂ« studio qĂ« klient ka kryesisht shtetin, “ka mĂ«suar nga humbjet” dhe ka arritur tĂ« bĂ«jĂ« mbi 30 ndĂ«rtesa nĂ« Korçë dhe projekte me komisionim direkt. NĂ« fund, as nuk e merr mundimin t’i listojĂ« zhvilluesit dhe porositĂ«sit, pasi duket se ka tĂ« paktĂ«n sinqeritetin tĂ« mos shtiret sikur publiku po konsultohet.

Kjo vijĂ« sinqeriteti shtrihet nĂ« gjithĂ« librin. Studiove as nuk ju kĂ«rkohet ta justifikojnĂ« mekanizmin dhe shumica as nuk pĂ«rpiqen. Studio spanjolle ARQUITECTURA-G, madje e lavdĂ«ron procesin e lejeve si “dukshĂ«m mĂ« tĂ« shpejtĂ« dhe me mĂ« pak kufizime”, se kudo tjetĂ«r, tĂ« nxitur nga “njĂ« vizion i qartĂ«, qĂ« vjen nga kryeministrit”. Firma izraelite Avner Yashar, i jep meritĂ« “pĂ«rfshirjes dhe pĂ«rkushtimit tĂ« Kryeministrit dhe qeverisĂ« nĂ« formĂ«simin e projekteve qĂ« po zhvillohen”.

VetĂ«m njĂ« nga studiot e çon sinqeritetin nĂ« njĂ« nivel tjetĂ«r. Kuehn Mlvezzi me seli nĂ« Berlin dhe Paris, e pĂ«rshkruan RamĂ«n si dikush qĂ« “po kuron ShqipĂ«rinĂ« si njĂ« ekspozitĂ« artistike” dhe vĂ«ren se “tĂ« punosh nĂ«n njĂ« shtetar tĂ« zgjedhur demokratikisht si kurator, “prodhon ndjesi tĂ« rrallĂ« pĂ«rzierje mes pushtetit demokratik dhe vendimmarrjes kuratoriale”.

Një rast i çuditshëm është ai i zviceranit Valerio Olgiati, prezent në Shqipëri prej 21 vitesh, me 5 projekte: vetëm një i ndërtuar, Ardia Palace, brenda Parkut të Liqenit, ndërtuar nga Perxhola shpk. Po aty, një tjetër projekt, shumë herë më i madh po fillon tani nga ndërtimi: Grand Park Skyline në rrugën Adem Jashari.

Këtu ja vlen të ndalemi pak, pasi historia e kësaj cope territori pranë Parkut të Liqenit, e shpjegon më së miri mekanizmin.

Rruga gjendet aty ku deri pak vite mĂ« parĂ« ishte vendosur Garda e Republikes, njĂ« tokĂ« qĂ« Kryebashkiaku Veliaj premtoi se do ja rikthente qytetarĂ«ve nĂ« vitin 2018. Projekti quhet “Grand Park Skyline”, me tre kulla 40, 51 dhe 71 katĂ«she. Kompania qĂ« po e ndĂ«rton quhet X-One, dhe e ka marrĂ« lejen nĂ« korrik 2024, pak muaj para se Korporata e Investimeve Shqiptare (KISH) tĂ« hapte negociatat pĂ«r BibliotekĂ«n KombĂ«tare. Negociatat me KISH i siguruan kompanisĂ« X-One 12 copĂ«za toke publike njĂ« pjesĂ« tĂ« tĂ« cilave as nuk i zotĂ«ronte ligjĂ«risht kur nisĂ«n bisedimet. Garancia e kĂ«tij pazari: nĂ«se X-One nuk e ndĂ«rton BibliotekĂ«n dhe ngre vetĂ«m kullat, do paguajĂ« vetĂ«m 2% tĂ« vlerĂ«s sĂ« projektit.

Foto: Kulla Adria Palace dhe “Grand Park Skyline” tĂ« arkitektit Oligati pranĂ« liqenit tĂ« TiranĂ«s

E njëjta zonë mban edhe kullën e Nova Construction, pronari i së cilës është një nga njëzet personat nën urdhër-arrestin e SPAK nën akuzat për pastrim parash nga trafiku i kokainës. Kulla e tretë që mbyll ansamblin i përket Artech, një kompani që shfaqet pas shumë prej projekteve të arkitektëve të huaj në libër.

Ky Ă«shtĂ« vetĂ«m njĂ« shembull se si po tjetĂ«rsohet toka e çmuar publike nĂ« TiranĂ« qĂ« u premtua se do i rikthehej qytetarĂ«ve si njĂ« “park i gjelbĂ«r, pa kulla”, nga vetĂ« kryebashkiaku.

Ky nuk është një rast i izoluar. KISH po përdor të njëjtën formulë për Stadiumin Selman Stermasi, Pallatin e Kongreseve, Jetimoren Zyber Hallulli, Pallatin e Sportit, vila qeveritare në Velipojë dhe Vlorë. Pas projekteve gjenden të njëjtat emra projektuesish ndërsa shumë projektë po dështojnë të thithin investitorë.

Edhe vila ku Kryeministri dha intervistĂ«n pĂ«r CNN ndjek njĂ« logjikĂ« tĂ« ngjashme, me vetĂ« shtetin si klient. Vila Nr. 5, njĂ« pronĂ« e klasifikuar si “aset i sigurisĂ« kombĂ«tare” u rindĂ«rtua pĂ«r rreth gjashtĂ« milionĂ« euro me tre kontrata tĂ« akorduara pa garĂ« tĂ« hapur. Ofertuesit nuk zhgĂ«njyen, secili kĂ«rkoi buxhetin maksimal projektuesi 98.5%, ndĂ«rtuesi 99% dhe supervizimi  (qĂ« u arrestua dy muaj mĂ« pas nga SPAK) 95%. Sekreti u justifikua mbi njĂ« procedurĂ« prokurimesh qĂ« mbulon tenderat pĂ«r çështje tĂ« mbrojtjes dhe sigurisĂ«.

Studio qĂ« u pagua nga qeveria pĂ«r tĂ« projektuar VilĂ«n nuk i Ă«shtĂ« pĂ«rgjigjur asnjĂ«herĂ« kĂ«rkesave tĂ« pĂ«rsĂ«ritura pĂ«r informacion nga Citizens.al. Por nga ana tjetĂ«r, shfaqet Bofill Taller de Arquitectura, njĂ« nga 60 kontribuesit e librit, qĂ« shprehet se i dhuroi qeverisĂ« shqiptare njĂ« koncept pĂ«r vilĂ«n. Sot, materialet promovuese tĂ« festivalit BukĂ« e ZemĂ«r e paraqesin objektin  pa asnjĂ« hezitim si “Vila No. Red nga Bofill Arquitectura”. PĂ«r tĂ« kuptuar kĂ«tĂ« zemĂ«rgjerĂ«si mjafton tĂ« lexosh si Bofill e pĂ«rshkruan takimin me klientin e tyre. Studio shkruan se fillimisht menduan se po shkonin tĂ« takonin njĂ« politikan, “shumĂ« shpejt u bĂ« e qartĂ« qĂ« nĂ« fakt po takonim njĂ« artist”, i cili e shĂ«tit TiranĂ«n “sikur tĂ« ishte njĂ« galeri e hapur”.

Në bregdet shifrat bëhen shqetësuese

Disa nga projektet e dosjeve kanĂ« pĂ«rmasa gjigande. NjĂ« “eko-resort” i projektuar nga CEBRA, ende i pandĂ«rtuar nĂ« DurrĂ«s, shtrihet nĂ« njĂ« sipĂ«rfaqe prej 1.46 milionĂ« metrash katrorĂ« dhe “Livadh Resorts nĂ« HimarĂ« qĂ« shtrihet nĂ« 242,000m2.  “Orikum Oasis’ i studios XDGA, pĂ«r kompaninĂ« LAXMI Real Estate, zĂ« 500 mijĂ« metra katrorĂ« nĂ« bregdetin e jugut dhe vazhdon tĂ« figurojĂ« si projekt “nĂ« zhvillim”. Po e njĂ«jta studio ka projektuar edhe marinĂ«n e VlorĂ«s pĂ«r BALFIN, qĂ« shtrihet nĂ« 300 mijĂ« metra katrorĂ«.

Bregdeti, duket se është territori ku mekanizmi bëhet më i dhunshëm. Një vlerësim mjedisor i vitit 2021 për zonën e mbrojtur Vjosë-Nartë, evidentonte mbi 1,500 hektarë tokë për zhvillim privat brenda lagunës. 600 hektarë zotërohen nga një bankë, 309 nga një bashkim shoqërish që fitoi koncensionin e Aroportit të Vlorës dhe 150 nga kompania Adhenis, në pronësi të Artur Shehut, sot i shpallur në kërkim nga SPAK. E njëjta kompani, në libër rezulton si zhvillues i dy projekteve të studios XDGA që po ndërtohen në Vlorë (Lungomare 2 dhe Pier Restorant).

PĂ«r NartĂ«n dhe ZvĂ«rnecin, Dosjet Shqiptare tregojnĂ« se planet dhe pazaret kanĂ« nisur vite mĂ« parĂ«. Libri liston dy projekte tĂ« Archea Associati, tĂ« komisionuara nĂ« 2022. “ZvĂ«rnec master plan,” me zhvillues Kastrati Group, dhe “Poro Valona,” me zhvillues Natura Resort shpk.

Edhe Parku KombĂ«tar i DivjakĂ«s, ka planin e tijnĂ« kĂ«tĂ« katalog prej 2024. “Kingscoast development,” i projektuar nga arkitektja indiane Anupama Kundoo pĂ«r kompaninĂ« NIU Invest, Ă«shtĂ« nĂ« fazĂ«n e “master planit”  pĂ«r t’u kthyer nĂ« resort me njĂ« “vizion bashkĂ«jetese” me ligatinĂ«n.

Foto: Projekti “Kingcoast” dhe njĂ« nga masterplanet e NartĂ«s, nga studiot Kundoo dhe Archea

Projektet pĂ«r deltat dhe lagunat nuk mbarjonĂ« me kaq. BALFIN, kompania pas MarinĂ«s sĂ« VlorĂ«s porositi nĂ« heshtje njĂ« master-plan nga njĂ« studio qĂ« Ă«shtĂ« pjesĂ« e familjes sĂ« lumtur tĂ« librit. 639 hektarĂ« nga MVRDV pĂ«r njĂ« projekt tĂ« quajtur UMEA. NjĂ« tjetĂ«r projekt i tyre nĂ« anĂ«n tjetĂ«r tĂ« deltĂ«s Ă«shtĂ« “New Apolonia” prej 600 hektarĂ«sh nga firma globale e resorteve WATG, i cili parashikon 1.52 milionĂ« metra katrorĂ« ndĂ«rtim tĂ« ri dhe njĂ« popullsi prej 45,755 banorĂ«sh. E pyetur nga Citizens.al pak ditĂ« mĂ« parĂ«, kompania i hodhi poshtĂ« si koncepte tĂ« parealizuara, pĂ«rgatitur pĂ«r njĂ« panair pasurish tĂ« patundshme nĂ« Mynih, edhe pse kishte hapur 13 NIPT-e kompanish, tĂ« emĂ«rtuara sipas vetĂ« lagjeve tĂ« projektit gjigand.

Hetimet e SPAK po zbulojnë lidhjet e parave të kokainës me kullat e Tiranës, por treguan dhe për një dokument të falsifikuar nga periudha osmane që përvetëson lagunën e Nartës, nëntë vila të sekuestruara në Palasë dhe dy të tjera të padeklaruara që i përkasin zyrtarëve të lartë të qeverisë.

Dosjet e Shqipërisë nuk ndalen këtu. Këto janë disa nga projektet që janë propozuar, me të njëjtin mekanizëm dhe aktorë, nëse hetimet apo humbja e pushtetit total nuk ja pengojnë rrugën.  

NĂ« Gjipe, gjirin qĂ« nga shumĂ« njihet si plazhi i fundit i virgjĂ«r i jugut, MVRDV ka skicuar prej 2016-Ă«s njĂ« projekt tĂ« quajtur thjesht “Gorge(ous)”, me njĂ« hotel prej xhami mbi kanion. Projekti nuk ka zhvillues, nuk tregon kur do tĂ« ndĂ«rtohet, por mbetet njĂ« emĂ«r i listuar nĂ« faqet e librit.

Rana e Hedhun, zonĂ« e mbrojtur dunash nĂ« veri, Álvaro Siza  e ka projektuar nĂ« njĂ« “master plan” pĂ«r kompaninĂ« Gruppo IDA, ndĂ«rsa pak faqe mĂ« tutje, Valerio Olgiati ka skicuar “kulla” nĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n zonĂ«. Ende pa zhvillues, ky projekt kullash gjendet pranĂ« lagunĂ«s sĂ« Kune-Vainit qĂ« mban edhe planin e komisionuar nga BALFIN pĂ«r Toyo Ito-n.

Foto: Projekti “Gorgeous” mbi Gjipe, Kullat e Oligatit dhe Sizas nĂ« Shengjin.

MĂ« interesant Ă«shtĂ« kapitulli i Luca Dini-t. VetĂ« projektuesi vjen nga bota e jahteve, dhe kapitulli i tij e tregon kĂ«tĂ« qartĂ«. Harta e projekteve tĂ« tij nĂ« bregdetin shqiptar Ă«shtĂ« vizatuar si njĂ« udhĂ«tim me jaht, me ilustrime nĂ« formĂ« “comics” qĂ« e shoqĂ«rojnĂ« lexuesin nga njĂ« gji nĂ« tjetrin. I pari, master-plani “Life Marina Complex,” qĂ« pĂ«rfshin shtatĂ« kilometra bregdet tĂ« virgjĂ«r pranĂ« SarandĂ«s, kompleksin “Atara” nĂ« LukovĂ« dhe njĂ« qytet mĂ« njĂ« marinĂ« nĂ« “KrorĂ«z”. Tre destinacione tĂ« udhĂ«timit tĂ« arkitektit me jaht ende pa njĂ« zhvillues tĂ« emĂ«rtuar.

NjĂ« tjetĂ«r plan e ka shtruar terrenin e itinerarit tĂ« jahtit, “Lukova PUITD,” njĂ« studim territorial nga studio XDGA pĂ«r 45 kilometra katrorĂ«, i financuar nga banka gjermane KfW dhe Fondi Shqiptar i Zhvillimit, qĂ« mbulon tĂ« gjithĂ« brezin LukovĂ«-Borsh-Qeparo-Piqeras. Studimi â€œĂ«shtĂ« konkluduar”, pra korniza ligjore tashmĂ« ekziston.

Foto: Projektet e Luca Dini-t “Atara”, “Life Marina” dhe Masterplani i KrorĂ«zĂ«s

Edhe larg detit, mekanzimi nuk ndalet. NĂ« Pogradec, mbi Liqenin e Pogradecit, EMBT-ja e Miralles Tagliabue ka projektuar “Koran Village” pĂ«r kompaninĂ« Arlis NdĂ«rtim, dhe “Hotel Millennium” pĂ«r Millennium Group.

AsgjĂ« nga kjo nuk Ă«shtĂ« njĂ« skandal i veçantĂ«. ËshtĂ« i njĂ«jti mekanizĂ«m: qeveria i shtron rrugĂ«n arkitektĂ«ve tĂ« huaj, ata shfrenojnĂ« fantazinĂ« nĂ«n vizionin e Kryeministrit dhe pĂ«r t’i ndĂ«rtuar paratĂ« gjenden, nĂ« çdo mĂ«nyrĂ«.  KĂ«ta aktorĂ« nĂ« publik bĂ«jnĂ« vetĂ«m performancĂ«n, ndĂ«rsa punĂ«t i kryejnĂ« nĂ« dhoma tĂ« mbyllura.

Vazhdimisht kthehem te dedikimi, “NjĂ« vrasĂ«s flamengosh”, mund tĂ« jetĂ« fjalia e vetme e plotĂ«sisht e sinqertĂ« qĂ« dikush ka shkruar nĂ« kĂ«tĂ« libĂ«r. NjĂ« shaka e shkruar me dorĂ«, nga njĂ« njeri qĂ« e dinte saktĂ«sisht ç’kuptim kishte shpendi pĂ«r njerĂ«zit qĂ« marshonin kundĂ«r tij dhe gjithsesi e gjeti me vend ta shkruante.

ParathĂ«nia e shkruar nga vetĂ« Kryeministrit mundet ta shpjegojĂ«, tĂ« paktĂ«n pjesĂ«risht, vizionin e tij pĂ«r ShqipĂ«rinĂ«.  Ajo hapet me njĂ« pretendim pĂ«r zotin dhe lirinĂ«. Ai i quan kontribuesit e librit pjesĂ« e diçkaje “tĂ« lirĂ« nga rehatia mbytĂ«se e mbi rregullimit,” njĂ« “liri nga ‘jo’ nĂ« tĂ« gjitha format e saj.” NjĂ« “jo” qĂ« mijĂ«ra njerĂ«z po e bĂ«ratsin nĂ« shesh dhe ai refuzon me arrogancĂ« ta dĂ«gjojĂ«. Ky libĂ«r, kur e lexon me kujdes, duket si njĂ« festĂ« e gjatĂ« prej tetĂ«qind faqesh e zhdukjes sĂ« “jo”-sĂ«.

NĂ« hapjen e vetĂ« festivalit, Rama iu drejtua familjes sĂ« tij tĂ« arkitektĂ«ve si “fĂ«mijĂ«t e privilegjuar tĂ« Zotit” dhe “tĂ« vetmit tĂ« cilĂ«ve Zoti u ka dhĂ«nĂ« shansin tĂ« luajnĂ« Zot.”

Nëse zot janë ata, ne të tjerët kush jemi? Duke dëgjuar qytetarët që për 22 netë rresht thërrasin dorëheqjen e tij, mendoj se më në fund e kuptova. Ne nuk jemi qytetarët e Shqipërisë së tij, jemi audienca e saj.

Lexo edhe:

Dy plane të fshehta resortesh në Darëzezë dhe deltën e Vjosës

Dokumentet e quajtura “Sazan” zbulojnĂ« “masterplanin e fshehtĂ«â€ tĂ« ZvĂ«rnecit

“BukĂ« e ZemĂ«r”, nĂ« shtĂ«pinĂ« e qelqtĂ« tĂ« Edi RamĂ«s

The post NĂ« “The Albanian Files” gjendet ShqipĂ«ria qĂ« po vizaton Edi Rama appeared first on Citizens.al.

↗

Dokumentet e quajtura “Sazan” zbulojnĂ« “masterplanin e fshehtĂ«â€ tĂ« ZvĂ«rnecit

✇Citizens.al
By: Lorin Kadiu

NdĂ«rsa kryeministri Edi Rama kĂ«mbĂ«ngul se “nuk ka marrĂ«veshje” dhe se pa marrĂ«veshje s’ka as projekt, dokumente teknike tĂ« nĂ«ntorit 2025 tregojnĂ« njĂ« masterplan tĂ« detajuar me 11 zona zhvillimi, 727 mijĂ« metra katrorĂ« ndĂ«rtim, hotele, vila, marina dhe kazino. Emri nĂ« kopertinĂ« Ă«shtĂ« “Sazan”, por harta tregon ZvĂ«rnecin.

Dokumentet e publikuara sĂ« fundmi hedhin dritĂ« tĂ« re mbi atĂ« qĂ« po pĂ«rgatitet nĂ« Peizazhin e Mbrojtur Pishë–Poro–NartĂ«. Dy materialet me Ă«mĂ«rtime “Sazan Development” dhe “Sazan Peninsula” u bĂ«nĂ« publike nga Eric Czuleger, kryeredaktori  The Under Report njĂ« ditĂ« mĂ« parĂ«. Por harta qĂ« i shoqĂ«ron nuk paraqet ishullin e Sazanit, ajo pĂ«rputhet qartĂ« me morfologjinĂ« e zonĂ«s sĂ« ZvĂ«rnecit dhe NartĂ«s dhe tregon njĂ« transformim rrĂ«njĂ«sor tĂ« lagunĂ«s e brendshme dhe brezit bregdetar.

Dokumenti i quajtur “Sazan Peninsula” pĂ«rshkruan, faqe pas faqeje, njĂ« projekt zhvillimi pĂ«r ZvĂ«rnecin.

Kjo “zhvendosje” emĂ«rtimi nuk Ă«shtĂ« detaj teknik. Ajo ka pasoja tĂ« drejtpĂ«rdrejta pĂ«r debatin publik: ndĂ«rsa gazetarĂ«t, opinioni dhe madje edhe mediat e huaja i bĂ«jnĂ« pyetjet kryeministrit pĂ«r Sazanin, materialet teknike tregojnĂ« se projekti mĂ« i avancuar dhe mĂ« i detajuar Ă«shtĂ« konceptuar pĂ«r njĂ« zonĂ« tjetĂ«r tĂ« mbrojtur, pikĂ«risht aty ku disa javĂ« mĂ« parĂ« nisĂ«n tĂ« zhvillohen punime pĂ«rgatitore, rrethime telash me gjemba dhe ku shpĂ«rtheu protesta qĂ« sot njihet si “Revolucioni Flamingo”.

Dokumenti i parĂ«, “Sazan Development – Request for Proposal” (RfP), mban datĂ«n 6 nĂ«ntor 2025. PĂ«rmes tij kĂ«rkohen shĂ«rbime AOR/EOR (arkitekt dhe inxhinier i regjistruar pĂ«rgjegjĂ«s) dhe shĂ«rbime inxhinierike: propozime teknike e financiare, staf, metodologji pune, eksperiencĂ« tĂ« ngjashme, plan burimesh dhe shĂ«rbime projektimi pĂ«r ndĂ«rtesa e infrastrukturĂ«.

Në praktikën e zhvillimit imobiliar, një RFP i këtij lloji nuk i përket fazës fillestare apo vizionit për një projekt, por hartohet në momentin kur projekti kërkon të kalojë drejt zbatimit.

Po aty përmenden studime që lidhen drejtpërdrejt me territorin lagunor të Zvërnecit dhe Nartës, një modelim i cilësisë së ujit në lagunën e Nartës, studime për sedimentet,  vlerësim i rrezikut sizmik, studim për vijën bregdetare dhe vlerësim për distancat e sigurta nga skarpatet.

Dokumenti i dytĂ«, “Vision Masterplan – Book 2”, mban datĂ«n 14 nĂ«ntor 2025 dhe etiketohet nĂ« kopertinĂ« si  dorĂ«zim draft. Ai Ă«shtĂ« hartuar nga studioja ndĂ«rkombĂ«tare e arkitekturĂ«s LAVA (Laboratory for Visionary Architecture), me strategjinĂ« e mobilitetit tĂ« punuar nga kompania e planifikimit tĂ« transportit Systematica. Masterplani bazohet, siç thuhet nĂ« vetĂ« dokumentin, mbi njĂ« pĂ«rmbeledhje tĂ« porositĂ«sit tĂ« mĂ«parshĂ«m: “Sazan Masterplan Brief V1.5 – AA”, tĂ« datĂ«s 20 gusht 2025.

Pra, para se LAVA të vizatonte qoftë edhe një vijë, dikush e kishte porositur dhe përcaktuar kornizën e këtij zhvillimi.

Masterplani organizon territorin nĂ« 11 zona programore, me 254.8 hektarĂ« tokĂ« dhe 727,527 metra katrorĂ« sipĂ«rfaqe tĂ« ndĂ«rtuar. Zonat mbajnĂ« emra si “Sazan Citadel & Marina”, “Cheval Blanc”, “Sazan Cove”, “Sazan Yacht Club”, “Sazan Beach Villas”, “Sazan Lake Villas”, “Sazan Hills”, “Casa Cipriani” dhe “Atlantis”.

Brenda tyre, sipas tabelave tĂ« vetĂ« dokumentit, parashikohen rreth 3,200 njĂ«si banimi e hotelerie: qindra vila “tĂ« markĂ«s”, mes tyre edhe kategoria e quajtur “Billionaires”; hotele tĂ« brendeve Aman, Cheval Blanc dhe Cipriani; njĂ« hotel “Atlantis” me 500 dhoma; kazino; fusha golfi; qendĂ«r kalĂ«rimi; klube plazhi dhe njĂ« “citadelĂ«â€ e konceptuar pĂ«r 5 deri nĂ« 10 mijĂ« vizitorĂ« nĂ« ditĂ«, me rreth 3,000 vende parkimi.

Pjesa jugore e projektit rezervohet, sipas vetĂ« dokumentit, pĂ«r “Ultra High Net Worth Individuals”, individĂ« me pasuri ultra tĂ« lartĂ«, me akses tĂ« mbyllur, pika kontrolli sigurie dhe plazhe private. Dokumenti e pĂ«rmend hapur edhe rolin e projektit si “levĂ« pĂ«r ambiciet e ShqipĂ«risĂ« pĂ«r Golden Visa”.

Dokumenti pranon ndërhyrje të rënda në ekosistem

Masterplani nuk e fsheh shkallën e ndërhyrjes fizike në territor. Ai parashikon drenazhim dhe thellim të shtratit të lagunës, vlerësuar paraprakisht në 6 milionë metra kub, mbi një sipërfaqe prej rreth 525 mijë metrash katrorë, si dhe mbushje toke prej rreth 2 milionë metrash kub për të ngritur artificialisht terrenin ku do të vendosen vilat.

Projekti parashikon liqene artificiale, kanale tĂ« lundrueshme, marina tĂ« gĂ«rmuara nĂ« tokĂ«, tĂ« gjitha nĂ« njĂ« lagunĂ« qĂ« vetĂ« dokumenti e pĂ«rshkruan si “njĂ« nga ligatinat mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme ekologjike tĂ« ShqipĂ«risĂ«â€.

Madje, plani shkon më tej dhe pranon me shkrim rreziqet: drenazhimi i pakontrolluar, thuhet aty, rrezikon të destabilizojë hidrologjinë e lagunës, të rrisë erozionin dhe të prishë balancën e sedimenteve.

AutorĂ«t identifikojnĂ« si “rrezik pĂ«r zhvillimin” faktin qĂ« organizata si Shoqata Ornitologjike e ShqipĂ«risĂ« dhe Eco-Albania po shtyjnĂ« pĂ«r kufizimin e ndĂ«rtimeve nĂ« zonat e mbrojtura. Mbrojtja ligjore e natyrĂ«s trajtohet jo si kusht, por si pengesĂ« pĂ«r t’u menaxhuar.

NjĂ« tjetĂ«r element bie nĂ« sy. Parimet e masterplanit flasin pĂ«r “mĂ« pak se 8% sipĂ«rfaqe toke” tĂ« zĂ«nĂ« nga ndĂ«rtesat, e njĂ«jta shifĂ«r e pĂ«rdorur publikisht edhe pĂ«r Sazanin. Por tabela e pĂ«rdorimit tĂ« tokĂ«s nĂ« tĂ« njĂ«jtin dokument tregon se 53% e territorit klasifikohet si “zonĂ« zhvillimi” dhe vetĂ«m 5% si “e pazhvillueshme dhe e mbrojtur”, ndĂ«rsa pjesa tjetĂ«r ndahet mes hapĂ«sirave rekreative (29%) dhe liqeneve e marinave (13%).

Dy shifrat masin gjĂ«ra tĂ« ndryshme, e para gjurmĂ«n fizike tĂ« ndĂ«rtesave dhe e dyta territorin qĂ« organizohet nĂ« funksion tĂ« zhvillimit. PikĂ«risht kĂ«tĂ« hendek e ka dokumentuar Citizens.al qĂ« nĂ« muajin mars 2026, duke argumentuar pse narrativa e “8 pĂ«rqindĂ«shit” nuk shpjegon mĂ«nyrĂ«n se si projekti e ndryshon funksionin e tĂ« gjithĂ« territorit.

ÇfarĂ« thotĂ« studio LAVA?

E pyetur nga Citizens.al, studioja LAVA konfirmoi autorësinë e dokumentit, duke e cilësuar atë si studim paraprak.

“Dokumenti nĂ« qarkullim Ă«shtĂ« njĂ« studim draft i zhvilluar nga LAVA, si njĂ« prej disa studimeve pĂ«r Gadishullin e Sazanit”, thuhet nĂ« pĂ«rgjigjen e dĂ«rguar me shkrim. Sipas kompanisĂ«, ai pĂ«rfaqĂ«son “njĂ« dorĂ«zim draft – jo njĂ« plan final apo tĂ« miratuar”, studimi “i dha pĂ«rparĂ«si pĂ«rgjegjĂ«sisĂ« ekologjike, biodiversitetit dhe balancĂ«s mes ruajtjes sĂ« tokĂ«s dhe zhvillimit”, ndĂ«rsa angazhimi i LAVA-s nĂ« projekt “nuk vazhdoi pĂ«rtej kĂ«saj faze”.

PĂ«rgjigjja e LAVA-s konfirmon dy fakte thelbĂ«sore: dokumenti Ă«shtĂ« autentik dhe ai Ă«shtĂ« vetĂ«m njĂ«ri prej “disa studimeve” tĂ« porositura pĂ«r kĂ«tĂ« projekt. Studio nuk iu pĂ«rgjigj pyetjes sĂ« çfarĂ« ka ndodhur me projektin pas largimit tĂ« tyre.

Studio nuk iu pĂ«rgjigj pyetjeve tĂ« Citizens.al se kush e porositi studimin dhe kush e hartoi “brief”-in “AA” tĂ« gushtit 2025. LAVA deklaroi se u largua nga projekti, po kush e mori stafetĂ«n?

Kjo pĂ«rgjigje mund tĂ« gjendet, tĂ« paktĂ«n pjesĂ«risht, nĂ« dokumentet e QendrĂ«s KombĂ«tare tĂ« Biznesit. Siç raportoi Citizens.al vetĂ«m pak ditĂ« mĂ« parĂ«, kompanitĂ« e lidhura me ZvĂ«rnecin dhe Sazanin po konsolidohen rreth strukturave tĂ« grupit Al-Khayyat nga Katari, kompanitĂ« e tĂ« cilit nĂ« Doha mbajnĂ« pikĂ«risht emrat “Sazan Development Holding” dhe “Sazan Operations Holding”.

I njĂ«jti emĂ«rtim “Sazan” qĂ« nĂ« dokumentet teknike mbulon ZvĂ«rnecin, shfaqet edhe nĂ« skemĂ«n e korporatatave tĂ« pronarĂ«ve tĂ« rinj.

Rama përballë dokumenteve

Gjatë një takimi me gazetarë evropianë këtë javë, kryeministri Edi Rama u pyet me këmbëngulje nga një gazetare rumune nëse ekziston një projekt për Sazanin.

“Nuk ka njĂ« marrĂ«veshje, nuk mund tĂ« bĂ«jmĂ« marrĂ«veshje pa pasur projekt. Nuk kemi as marrĂ«veshje pĂ«r Sazanin. Pse? Sepse po negociojmĂ« prej dy vitesh”, u pĂ«rgjigj ai, duke shtuar se nuk bĂ«het fjalĂ« pĂ«r shitje tĂ« ishullit, por pĂ«r njĂ« “sipĂ«rmarrje tĂ« pĂ«rbashkĂ«t”, ku ndĂ«rtimet do tĂ« kenĂ« tituj pronĂ«sie “ashtu sikurse edhe kĂ«tu pĂ«rballĂ« bulevardit”.

NĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n pĂ«rgjigje, megjithatĂ«, kryeministri pranoi se plane zhvillimi ekzistojnĂ«: “Plan pĂ«r t’u zhvilluar? Po, ka dy vendndodhje”, tha ai, pa e pĂ«rmendur me emĂ«r vendndodhjen e dytĂ«.

PĂ«r ZvĂ«rnecin, pĂ«rgjigjja e tij ishte edhe mĂ« e shkurtĂ«r: “PĂ«r ishullin nuk kam asnjĂ« skicĂ« tĂ« paraqitur sepse nuk ka asnjĂ« marrĂ«veshje, nĂ« ZvĂ«rnec ka njĂ« marrĂ«veshje me pronarĂ«t e tokĂ«s dhe po vazhdojnĂ«, Ă«shtĂ« normale, nuk kam çfarĂ« t’ju them pĂ«r tĂ«â€.

Por deklaratat e kryeministrit nuk i përgjigjen pyetjes që ngrenë dokumentet. Pyetja nuk është nëse ekziston një marrëveshje finale e firmosur. Pyetja është: si shpjegohet që, ndërsa zyrtarisht mohohet ekzistenca e një projekti të përcaktuar, në nëntor 2025 qarkullonin dokumente teknike me datë, autor, zona ndërtimi, tabela sipërfaqesh, strategji parkimi, faza zbatimi dhe kërkesa për oferta inxhinierike, të gjitha mbi territorin e Zvërnecit?

Cila Ă«shtĂ« “vendndodhja e dytĂ«â€ me plan zhvillimi, qĂ« kryeministri e pranon por nuk e emĂ«rton?

Dokumentet nuk provojnë se projekti është miratuar nga institucionet shqiptare, as se punimet në terren janë autorizuar mbi bazën e këtij masterplani. Por ato provojnë diçka tjetër, po aq të rëndësishme: se Zvërneci, brenda një peizazhi të mbrojtur, është trajtuar prej muajsh në materiale teknike si një projekt i strukturuar zhvillimi, me investitorë, arkitektë, inxhinierë dhe afate, të gjitha larg syve të publikut.

Vlen tĂ« theksohet se masterplani parashikon edhe njĂ« fazĂ« “0 – enabling works”, punime pĂ«rgatitore nĂ« pjesĂ«n veriore tĂ« territorit. PikĂ«risht punime pĂ«rgatitore, rrethime me gardh dhe roje private ka dokumentuar Citizens.al nĂ« terren gjatĂ« javĂ«ve tĂ« fundit nĂ« ZvĂ«rnec, pĂ«rfshirĂ« ngjarjen e 30 majit, kur njĂ« qytetar u tĂ«rhoq zvarrĂ« nga rojet private nĂ« prani tĂ« PolicisĂ« sĂ« Shtetit, pamje qĂ« ndezĂ«n protestat mbarĂ«kombĂ«tare.

Si arritëm deri këtu?

Dokumentet e publikuara nga The Under Report shtojnë një hallkë të re në një zinxhir që Citizens.al e ka ndjekur prej më shumë se një viti.

NĂ« qershor 2025, Citizens.al raportoi se qeveria krijoi kompaninĂ« shtetĂ«rore ASDRE pĂ«r t’u bĂ«rĂ« ortake nĂ« zhvillimin e resortit tĂ« propozuar nga Affinity Partners e Jared Kushner, ndĂ«rsa institucionet nuk bĂ«nin transparencĂ« pĂ«r propozimin nĂ« ZvĂ«rnec.

NĂ« janar 2026, vizita e Ivanka Trump dhe Jared Kushner nĂ« VlorĂ«, me darka private me kryeministrin dhe takime me dhjetĂ«ra arkitektĂ«, ngriti pyetjen nĂ«se Sazani dhe ZvĂ«rneci po trajtoheshin si pasuri publike apo si asete tĂ« vendosura nĂ« tryezĂ« pĂ«rmes negociatash direkte, pa garĂ« dhe pa transparencĂ«. Vizita pĂ«rfshiu edhe ZvĂ«rnecin, njĂ« zonĂ« qĂ«, zyrtarisht, “nuk ishte pjesĂ« e projektit”.

NĂ« mars 2026, Citizens.al publikoi dokumentet mbi pĂ«rmasat reale tĂ« projektit nĂ« Sazan, duke treguar se narrativa e “8% ndĂ«rtim” fshihte privatizimin funksional tĂ« tĂ« gjithĂ« ishullit.

Më 8 qershor, dokumentet e QKB-së treguan se kompanitë ndërmjetëse po dilnin nga struktura e pronësisë, ndërsa grupi Al-Khayyat nga Katari po shfaqej gjithnjë e më drejtpërdrejt në kontrollin e aseteve dhe projekteve.

Sot, dokumentet e reja tregojnë se për Zvërnecin ekziston një masterplan teknik i detajuar.

Edhe pas këtyre dokumenteve, thelbi i çështjes mbetet i njëjtë me atë që Citizens.al ka ngritur prej muajsh: vendimet për dy prej territoreve më të vlefshme natyrore të vendit po merren në mënyrë jo transparente, larg garës dhe po aq larg publikut.

Deri më sot, asnjë institucion nuk ka bërë ende transparencë rreth projekteve. Dokumentet, ndërkohë, flasin vetë.

Lexo edhe:

Dokumentet që zbulojnë kush po e merr në kontroll Zvërnecin dhe Sazanin

Një ishull tërësisht privat: Përmasat reale të projektit në Sazan

Darka e Sazanit: Si u vu pasuria publike në tryezë

Kushner dhe Sazani: Qeveria krijon kompani për zhvillimin e resortit luksoz

The post Dokumentet e quajtura “Sazan” zbulojnĂ« “masterplanin e fshehtĂ«â€ tĂ« ZvĂ«rnecit appeared first on Citizens.al.

↗

“ZvĂ«rnec Watch”, platforma qĂ« dokumenton kauzĂ«n e NartĂ«s

✇Citizens.al
By: Lorin Kadiu

Në ditët kur protesta për Nartën u kthye në një kauzë kombëtare, një platformë online nisi të mbledhë të dhëna, pamje, kronologji, harta dhe materiale që tentojnë të hedhin dritë mbi hijet jo-transparente të asaj që po ndodhte në peizazhin e mbrojtur.

“ZvĂ«rnec Watch” u krijua nga Glixhon Toci, 29 vjeç, i cili jeton nĂ« Çeki.

Platforma mbledh në një vend hartën e zonës së prekur, kronologjinë e protestës, të dhëna për ekosistemin, rreziqet nga tërmetet, erozioni dhe rritja e nivelit të detit, aktorët e përfshirë, raportimet mediatike, videot nga terreni, burimet publike dhe mënyrat se si qytetarët mund të angazhohen.

Xhoni thotë se u nxit për ta krijuar platformën erdhi pasi pa pamjet e qytetarit të tërhequr zvarrë nga rojet private gjatë protestës në Nartë. Për të, ky moment tregoi nevojën për një hapësirë ku pamjet dhe rastet e dhunës të ruhen, dokumentohen dhe të mos humbasin në rrjedhën e rrjeteve sociale.

“Doja tĂ« krijoja njĂ« hapĂ«sirĂ« timen ku tĂ« mund tĂ« dokumentoja sidomos rastet e dhunĂ«s, sepse kĂ«to materiale nĂ« rrjete sociale apo nĂ« YouTube shpesh filtrohen”, tha ai pĂ«r Citizens.al.

Sipas tij, platforma nuk synon të prodhojë domosdoshmërisht informacion të ri, por të ndihmojë në organizimin e materialeve që qarkullojnë online dhe në dallimin e fakteve nga dezinformimi.

“Sot online ka shumĂ« informacion dhe nuk Ă«shtĂ« se unĂ« jap diçka tĂ« re. Por pikĂ«risht ngaqĂ« ka kaq shumĂ« informacion, shpesh Ă«shtĂ« e vĂ«shtirĂ« tĂ« ndash gĂ«njeshtrat dhe thashethemet nga e vĂ«rteta”, shprehet Xhoni.

Ai thotë se kjo është veçanërisht e rëndësishme për shqiptarët jashtë vendit dhe për të huajt, të cilët shpesh hasin pamje të shkëputura nga konteksti apo të shoqëruara me përshkrime të pasakta.

Platforma është menduar edhe si një hapësirë e hapur për qytetarët që kanë materiale nga terreni.

“NĂ«se qytetarĂ«t kanĂ« materiale, mund tĂ« m’i dĂ«rgojnĂ« mua dhe unĂ« do t’i hedh nĂ« platformĂ«â€, shprehet Xhoni.

Për të, përfshirja e diasporës në kauzën për Nartën tregon se largimi fizik nga Shqipëria nuk e ndërpret lidhjen me vendin.

“QytetarĂ«t, edhe pse janĂ« larguar nga ShqipĂ«ria me vite, edhe pse kanĂ« hallet dhe burokracitĂ« e njĂ« vendi tĂ« huaj, edhe pse punojnĂ« ditĂ« e natĂ«, prapĂ« e gjejnĂ« kohĂ«n pĂ«r tĂ« mbrojtur tĂ« drejtat e bashkatdhetarĂ«ve nĂ« ShqipĂ«ri dhe natyrĂ«n tonĂ«â€, thotĂ« ai.

Xhoni mori pjesë edhe në protestën e organizuar në Vjenë, ku thotë se e impresionoi reagimi i qytetarëve austriakë, veçanërisht për shkak të natyrës paqësore të protestës.

“Ajo qĂ« mĂ« bĂ«ri shumĂ« pĂ«rshtypje ishte si na pĂ«rshĂ«ndesnin dhe duartrokisnin austriakĂ«t nga dritaret e tramvajit kur kalonin pranĂ« nesh”, rrĂ«fen ai.

NĂ« njĂ« moment kur protesta pĂ«r NartĂ«n ka prodhuar mobilizim, por edhe shumĂ« pĂ«rplasje informacioni dhe dezinformim, “ZvĂ«rnec Watch” shfaqet si njĂ« nismĂ« qytetare dokumentimi nga distanca.

Platforma nuk zĂ«vendĂ«son verifikimin institucional apo hetimin gazetaresk, por synon tĂ« ruajĂ« gjurmĂ«t e protestĂ«s dhe t’i bĂ«jĂ« mĂ« tĂ« aksesueshme pĂ«r publikun brenda dhe jashtĂ« ShqipĂ«risĂ«..

Linku i platformës gjendet këtu.

The post “ZvĂ«rnec Watch”, platforma qĂ« dokumenton kauzĂ«n e NartĂ«s appeared first on Citizens.al.

↗

Nga ligji te gardhi me gjemba: si u dorëzuan zonat e mbrojtura

✇Citizens.al
By: Lorin Kadiu

Ajo qĂ« sot po ndodh nĂ« ZvĂ«rnec, Pishë–Poro–NartĂ« dhe nĂ« zonat e mbrojtura tĂ« ShqipĂ«risĂ« nuk Ă«shtĂ« rastĂ«si e as vullnet i muajve tĂ« fundit. Zhveshja e natyrĂ«s nga mbrojtja nĂ« favor tĂ« ndĂ«rtimit vjen pas njĂ« procesi disa vjeçar ku ligjet qĂ« duhet tĂ« mbronin natyrĂ«n, po pĂ«rdoren pĂ«r ta shkatĂ«rruar atĂ«.

Qeveria shqiptare po vĂ« nĂ« jetĂ« vizionin e saj duke injoruar çdo kundĂ«rshti. Ruajtja e mjedisit u zĂ«vendĂ«sua nga logjika e “zhvillimit”, resorteve masive dhe investimeve strategjike nga veriu nĂ« jug tĂ« vendit. Ky vizion u vu nĂ« jetĂ« duke pĂ«rdorur pushtetin e pĂ«rqendruar, mungesĂ«n e transparencĂ«s dhe konsultimeve reale, pĂ«r t’i dhĂ«nĂ« avantazhe tĂ« padrejta klienteliste dhe fuqi mbiligjore njĂ« grupi tĂ« ngushtĂ« investitorĂ«sh.

ParalajmĂ«rimi i parĂ« erdhi nĂ« dhjetor 2023. Citizens.al raportoi se ndryshimet e propozuara nĂ« ligjin “PĂ«r zonat e mbrojtura” nuk ishin thjesht ndĂ«rhyrje teknike. Ato preknin nenin 16 tĂ« ligjit, duke hapur mundĂ«sinĂ« qĂ« projekte tĂ« miratuara nga KKT, tĂ« cilĂ«suara me “rĂ«ndĂ«si kombĂ«tare”, tĂ« ndĂ«rhynin nĂ« zona ku mĂ« parĂ« ndaloheshin ndĂ«rtimet urbane, infrastruktura energjetike, hidrocentralet apo sistemet e naftĂ«s dhe gazit.

Me këtë formulim, përjashtimi kthehej në rrugë zhvillimi dhe mbrojtja e natyrës bëhej e negociueshme.

NjĂ« muaj mĂ« vonĂ«, nĂ« janar 2024, paralajmĂ«rimi mori formĂ«n e njĂ« gare me kohĂ«n. Ndryshimet pĂ«r zonat e mbrojtura, tĂ« propozuara nga 12 deputetĂ« tĂ« PartisĂ« Socialiste, u programuan pĂ«r shqyrtim vetĂ«m nĂ« dy komisione parlamentare, ndĂ«rsa deputetja Jorida Tabaku kĂ«rkoi qĂ« diskutimi tĂ« zgjerohej edhe nĂ« Komisionin e Çështjeve Evropiane.

Shqetësimi kryesor ishte se projektligji nuk merrte në konsideratë përafrimin me legjislacionin e Bashkimit Evropian, ndërsa organizata mjedisore, akademikë dhe grupe interesi kërkonin më shumë kohë, dëgjesa publike dhe transparencë.

Në vend të një debati të thelluar për të ardhmen e parqeve kombëtare dhe peizazheve të mbrojtura, procesi po ecte me ritëm të përshpejtuar. Kjo e bëri edhe më të qartë se ndryshimet në ligji nuk kishin për qëllim të mbronin natyrën, por ti hapnin rrugë ndërtimit në territore që deri atëherë kishin mbrojtje të posaçme.

“ParalajmĂ«rimi i parĂ« vjen nga Divjaka”

Sinjalet e para tĂ« etjes pĂ«r ndĂ«rtim nĂ« zonat e mbrojtura kishin nisur, 12 deputetĂ« socialistĂ« kĂ«rkonin ndryshimin e ligjit pĂ«r Zonat e Mbrojtura qĂ« rrĂ«zonte zonimet.  Resorti “Kingcoast Divjaka” (ende i parealizuar), pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« trajton Parkun KombĂ«tar Divjakë–Karavasta si njĂ« destinacion turistik tĂ« integruar, me ndĂ«rhyrje qĂ« shtriheshin nĂ« tĂ« gjithĂ« territorin e tij.

Projekti, në një material 200 faqesh, parashikonte transformime të gjera në peizazh, me ndërtime, rrugë të asfaltuara, platforma artificiale dhe vegjetacion të kultivuar, duke rrezikuar pishat mesdhetare, zonën qendrore me mbrojtje strikte dhe vetë karakterin ekologjik të parkut.

Edhe pse projekti nuk Ă«shtĂ« konkretizuar ende, ai tregoi si argumenti i “zhvillimit” dhe “rikthimit tĂ« shqiptarĂ«ve” mund tĂ« pĂ«rdorej pĂ«r tĂ« paraqitur ndĂ«rhyrjet brenda parqeve kombĂ«tare si shpĂ«tim ekonomik, nĂ« njĂ« moment kur ndryshimet e propozuara nĂ« ligjin pĂ«r zonat e mbrojtura po e bĂ«nin mĂ« tĂ« lehtĂ« kĂ«tĂ« lloj ndĂ«rhyrjeje.

Delta e Vjosës jashtë mbrojtjes së plotë

NĂ« prill 2024, presioni mbi natyrĂ«n u bĂ« edhe mĂ« i qartĂ« nĂ« deltĂ«n e VjosĂ«s, njĂ« nga ekosistemet mĂ« tĂ« ndjeshme bregdetare tĂ« vendit. Delta, pjesĂ« e Peizazhit tĂ« Mbrojtur Pishë–Poro–NartĂ«, ishte lĂ«nĂ« jashtĂ« Parkut KombĂ«tar tĂ« Lumit tĂ« EgĂ«r Vjosa, ndĂ«rsa sipĂ«rfaqja ku po ndĂ«rtohet Aeroporti i VlorĂ«s ishte hequr tĂ«rĂ«sisht nga harta e zonave tĂ« mbrojtura.

Në të njëjtën kohë nisën të artikuloheshin edhe projekte resortesh luksoze në zonat e mbrojtura, ndërsa projekti i Jared Kushner për Sazanin e forconte edhe më shumë idenë se bregdeti dhe pasuritë publike po trajtoheshin si portofol zhvillimi privat.

Kështu, Vjosa shpallej e mbrojtur si lumë, por delta e saj mbetej e ekspozuar nga ndërtimi i aeroportit, dhe resorteve të turizmit masiv.

Kur Peizazhet e Mbrojtura iu dorëzuan investitorëve

Në korrik 2024, paralajmërimi u kthye në mekanizëm konkret. Pas muajsh tentativa për të fshehur të vërtetën, qeveria publikoi projektaktet që tregonin natyrën e vërtetë të ndryshimeve ligjore. Peizazhet e Mbrojtura u hapën për ndërtime, infrastrukturë dhe aktivitete ekonomike që binin ndesh me vetë logjikën e mbrojtjes.

NĂ« rastin e Pishë–Poro–NartĂ«s, projektvendimi lejonte struktura akomoduese agroturizmi, kampingje, instalime tĂ« energjisĂ« sĂ« rinovueshme, qendra pĂ«r mbarĂ«shtimin e peshkut, si dhe, me leje tĂ« KKT-sĂ«, ndĂ«rtimin e zonave urbane dhe autostradave.

Më e rëndësishmja, akti i ri shfuqizonte zonimin e vitit 2022, ku pjesë të territorit kishin shkallë më të lartë mbrojtjeje, dhe e trajtonte të gjithë Peizazhin si një trup të vetëm, me më pak ndarje mbrojtëse dhe më shumë veprimtari të lejuara.

Kjo ishte pika ku mbrojtja ra, dhe mori jetë vizioni i zhvillimit. Një territor që në letër mbetet i mbrojtur, por në praktikë bëhet shesh për rrugë, energji, struktura turistike dhe më pas resorte.

Ajo që shihet sot në Nartë me gardhe, leje të pazbardhura dhe projekte turistike nuk është devijim nga ligji, por pasojë e një sërë vendimesh që e bënë natyrën të negociueshme.

NĂ« dhjetor 2025, kontradikta u bĂ« edhe mĂ« e qartĂ«, aktorĂ« qĂ« duhet tĂ« mbronin natyrĂ«n nisĂ«n tĂ« mos e fshehin mĂ« publikisht nevojĂ«n pĂ«r “zhvillim” e saj.

Në vend që institucionet përgjegjëse për mbrojtjen e natyrës të vendosnin kufij ndaj presionit ndërtimor, gjuha e tyre iu afrua gjithnjë e më shumë asaj të investitorëve, turizmit dhe shfrytëzimit ekonomik.

Kjo e zhvendosi debatin nga pyetja si ruhen zonat e mbrojtura, te pyetja se sa mund tĂ« zhvillohen ato pa e humbur emrin “tĂ« mbrojtura”.

Lexo edhe: “MbrojtĂ«s qĂ« kĂ«rkojnĂ« zhvillim!”

Investimet strategjike si rrugë tjetër drejt privatizimit

NĂ«se ndryshimet pĂ«r zonat e mbrojtura hapĂ«n rrugĂ«n pĂ«r zhvillim brenda territoreve natyrore, ligji pĂ«r investimet strategjike krijoi njĂ« tjetĂ«r kanal pĂ«r t’i dhĂ«nĂ« territorit publik status tĂ« veçantĂ« zhvillimi.

NĂ« mars 2026, rasti i Sazanit e tregoi kĂ«tĂ« mĂ« qartĂ«. Citizens.al raportoi se projekti i Jared Kushner pĂ«r Sazanin, i shpallur si investim strategjik, nuk ishte njĂ« ndĂ«rhyrje e kufizuar nĂ« “8% tĂ« ishullit”, siç ishte komunikuar publikisht, por njĂ« plan qĂ« e konceptonte ishullin si kompleks tĂ« integruar privat, me rreth 448,000 mÂČ ndĂ«rtime dhe afĂ«rsisht 970 njĂ«si rezidenciale/hotelerie.

Projekti nuk kaloi përmes një gare të hapur ndërkombëtare, por përmes negociatash të drejtpërdrejta dhe të zgjatura, ku dokumentet, detyrimet ekonomike dhe kushtet e përdorimit të territorit mbeteshin të paqarta për publikun.

NĂ« kĂ«tĂ« kuptim, Sazani shĂ«rben si shembulli i qartĂ« se si “zhvillimi strategjik” mund tĂ« kthehet nĂ« formulĂ« pĂ«r privatizimin faktik tĂ« territorit publik. NĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n kohĂ«, firmoseshin dhjetĂ«ra vendime tĂ« KĂ«shillit KombĂ«tar tĂ« Territorit pĂ«r ndĂ«rtime resortesh, hotelesh dhe vilash nga veriu nĂ« jug tĂ« ShqipĂ«irsĂ«, shumĂ« prej tyre me statusin e “Investimit Strategjik”.

Nga mbrjotja tek gardhi me gjemba

Në Zvërnec, logjika e zhvillimit ka kaluar më tej, duke u konkretizuar me të paktën tre leje apo miratime me kusht për resorte turistike në Nartë dhe Zvërnec.

Për shkak të mungesës së transparencës dhe moszbardhjes së vendimeve të plota, nuk ka ende informacion të qartë mbi vendndodhjen dhe shtrirjen konkrete të secilit projekt në terren.

Dokumentet zyrtare pĂ«rmendin “Salterra 2”, kompleks turistik, hoteleri dhe shĂ«rbime 11 kate mbi tokĂ« dhe 1 kat nĂ«ntokĂ«, me subjekt zhvillues “Turi M.Z.P.”; “Arte Marea 1”, kompleks turistik me shtĂ«pi pushimi, shĂ«rbime dhe hoteleri, me subjekt “Green Investment”; si dhe “Resort Turistik nĂ« Gadishullin e ZvĂ«rnecit”, me subjekt “ZvĂ«rnec South Adriatic Development”.

Dokumentet tregojnë se zona është futur tashmë në një cikël miratimi të lejeve nga Këshilli Kombëtar i Territorit, ngjashëm me atë që shihet masivisht në jug të vendit, në Rrjoll dhe Shengjin.  

KĂ«shtu, nga veriu nĂ« jug, e njĂ«jta pĂ«rplasje po pĂ«rsĂ«ritet, por me emra tĂ« ndryshĂ«m. NĂ« Rrjoll, konflikti mbi bregdetin dhe tokat e banorĂ«ve, nĂ« Sazan njĂ« ishull i konceptuar si resort privat, nĂ« ZvĂ«rnec dhe Pishë–Poro–NartĂ«, leje tĂ« pazbardhura, gardhe me gjemba, roje private qĂ« dhunojnĂ« qytetarĂ«t.

Prona, bregdeti dhe natyra po trajtohen si hapësira të negociueshme për pak investitorë, ndërsa qytetarëve u mbetet të mësojnë për fatin e tyre kur në terren shfaqen tabelat, telat me gjemba apo fadromat.  Në Shqipëri po ndërtohet një precedent i rrezikshëm: natyra shpallet pasuri publike, por negociohet si pronë private.

The post Nga ligji te gardhi me gjemba: si u dorëzuan zonat e mbrojtura appeared first on Citizens.al.

❌