❌

Normal view

There are new articles available, click to refresh the page.
Today — 24 July 2026Telegrafi

Nëse doni të mërziteni, lexojeni këtë artikull

✇Telegrafi
By: Agron Shala
24 July 2026 at 14:27


SĂ«mundje e shpirtit apo njĂ« shtysĂ« e fuqishme drejt revolucionit? Kjo histori intriguese shpjegon format e shumta tĂ« mĂ«rzisĂ« – dhe pse kemi nevojĂ« pĂ«r to.

Nga: Andrew Irwin / The Telegraph
PĂ«rkthimi: Telegrafi.com

NĂ« vitet ’30 tĂ« shekullit XX, psikiatri amerikan Joseph Barmack besonte se kishte bĂ«rĂ« pĂ«rparim nĂ« misionin e tij pĂ«r ta çliruar njerĂ«zimin nga njĂ« armik i vjetĂ«r: mĂ«rzia. Ashtu si shumĂ« tĂ« tjerĂ« tĂ« epokĂ«s, ai po e zhvillonte njĂ« projekt kĂ«rkimor me shpresĂ«n se do t'i lehtĂ«sonte punĂ«torĂ«t industrialĂ« nga monotonia dĂ«rrmuese e punĂ«s sĂ« tyre. Zgjidhja qĂ« propozonte? Amfetamina.

Puna e Barmackut ishte pjesĂ« e njĂ« vale studimesh qĂ« u shfaqĂ«n nĂ« shekullin XX, kur shkencĂ«tarĂ«t filluan tĂ« bĂ«nin pĂ«rpjekje serioze pĂ«r ta analizuar mĂ«rzinĂ«. PĂ«r shumĂ« studiues, ajo dukej se ishte njĂ« lloj sĂ«mundjeje psikologjike qĂ« duhej diagnostikuar dhe kuruar - njĂ« ide e cila mund t'i ketĂ« rrĂ«njĂ«t deri te poeti dhe filozofi romak Lukreci. Nga gjysma e dytĂ« e shekullit XX, studimi shkencor i mĂ«rzisĂ« ishte bĂ«rĂ« aq i hollĂ«sishĂ«m dhe aq i ndĂ«rthurur me njĂ« qasje mjekĂ«sore, saqĂ« ishin shfaqur njĂ« sĂ«rĂ« treguesish matĂ«s, pĂ«rfshirĂ« “ShkallĂ«n e ndjeshmĂ«risĂ« ndaj mĂ«rzisë», “ShkallĂ«n e prirjes ndaj mĂ«rzisĂ«â€, “ShkallĂ«n e zvarritjes” dhe “ShkallĂ«n e mĂ«rzisĂ« seksuale”.

Lexo po ashtu: ÇfarĂ« mund tĂ« na mĂ«sojĂ« Mesjeta pĂ«r parandalimin e rraskapitjes

Gjatë shekujve, idetë tona për mërzinë kanë ndryshuar ndjeshëm. Në Sëmundja e mërzisë [The Disease of Boredom], të përkthyer së fundi në anglisht nga Kyle Rosen, filozofja Josefa Ros Velasco na çon në një udhëtim historik dhe na sfidon të mendojmë se sa dimë vërtet për këtë dukuri të njohur. A është një lloj sëmundjeje mendore? Mëkat? Mundësi për rritje dhe zhvillim kognitiv, apo ndoshta një thirrje për veprim politik? Mërzia mund të jetë një tregues se diçka ka shkuar keq brenda mendjes, ose mund të jetë një shenjë se bota përreth nesh është shtrembëruar.

PĂ«r t'i paraprirĂ« argumenteve tĂ« saj, Ros Velasco paraqet kuadrin e saj tĂ« llojeve tĂ« mĂ«rzisĂ« (tĂ« shoqĂ«ruar me njĂ« diagram). Gjuha disi e tharĂ« kĂ«rkon pak kohĂ« pĂ«r t'u mĂ«suar, por nĂ« fund rezulton e dobishme. Forma mĂ« e lehtĂ« dhe mĂ« e zakonshme e mĂ«rzisĂ« Ă«shtĂ« ajo “funksionale” dhe “e varur nga situata”: e gjen veten nĂ« njĂ« situatĂ« tĂ« mĂ«rzitshme, por njĂ« situatĂ« qĂ« tĂ« shtyn t'i ndryshosh gjĂ«rat dhe t'i pĂ«rmirĂ«sosh. NĂ« skajin tjetĂ«r tĂ« shkallĂ«s Ă«shtĂ« “mĂ«rzia e thellĂ«â€ - njĂ« gjendje “jofunksionale” dhe “kronike”, e shkaktuar nga rrethana tĂ« pandryshueshme ose nga njĂ« prirje e palĂ«kundshme. KĂ«tu, vetĂ« aftĂ«sia pĂ«r tĂ« vepruar shpĂ«rbĂ«het nĂ« errĂ«sirĂ«. PĂ«r ta kuptuar vĂ«rtet se çfarĂ« do tĂ« thotĂ« tĂ« jesh i mĂ«rzitur, Ă«shtĂ« thelbĂ«sore tĂ« kuptohet dallimi midis llojit tĂ« monotonisĂ« qĂ« Ă«shtĂ« kalimtare dhe e varur nga konteksti dhe llojit qĂ« na zĂ« nĂ« grackĂ« nĂ« njĂ« jetĂ« tĂ« zhveshur nga qĂ«llimi.

FillojmĂ« me lashtĂ«sinĂ«. Siç shkruan Ros Velasco, Johann Wolfgang von Goethe besonte se “tĂ« lashtĂ«t nuk e dinin çfarĂ« ishte mĂ«rzia, sepse truri i tyre ishte si njĂ« bibliotekĂ« e mbushur me tregime, mite, lutje dhe imazhe”. Ajo paraqet njĂ« argument bindĂ«s se Goethe nuk kishte tĂ« drejtĂ« nĂ« kĂ«tĂ« pikĂ«. NĂ« GreqinĂ« e LashtĂ«, mĂ«rzia do tĂ« ishte parĂ« si njĂ« dĂ«shtim i virtytit, njĂ« pranim i dĂ«shirĂ«s pĂ«r t'u tĂ«rhequr nga detyrat e jetĂ«s publike, duke krijuar mjaftueshĂ«m hapĂ«sirĂ« private qĂ« plogĂ«shtia tĂ« zinte vend.

Kjo ide se mĂ«rzia pĂ«rfaqĂ«son njĂ« tĂ« metĂ« morale rishfaqet nĂ« MesjetĂ« me konceptin e akedisĂ« - njĂ« koncept i veçantĂ« i krishterĂ« pĂ«r plogĂ«shtinĂ« shpirtĂ«rore - i cili bashkonte nocionet e sĂ«mundjes dhe mĂ«katit. Ai lindi ndĂ«r murgj qĂ« kishin zhvilluar ndjenja shqetĂ«simi tĂ« brendshĂ«m dhe u quajt “demoni i mesditĂ«s”, pĂ«r shkak tĂ« orĂ«s nĂ« tĂ« cilĂ«n paraqiste kĂ«rcĂ«nimin mĂ« tĂ« madh. (Ajo u konsiderua njĂ« dĂ«shtim i thellĂ« shpirtĂ«ror deri nĂ« shekullin VI, kur Papa Gregori i Madh e hoqi nga “lista e veseve kryesore”.) MegjithatĂ«, me kalimin e kohĂ«s, rĂ«nia e zellit fetar nisi tĂ« shihej mĂ« pak si njĂ« dĂ«shtim personal dhe mĂ« shumĂ« si njĂ« sĂ«mundje. Siç shkruan Ros Velasco, “problemi nuk ishte mĂ« [i murgjve]; ishte i mjekut”.

NĂ« shekullin XIX, zhytemi nĂ« enui i poetĂ«ve francezĂ« (tĂ« cilĂ«t vĂ«rtet kishin dhunti pĂ«r ta bĂ«rĂ« mĂ«rzinĂ« tĂ« dukej joshĂ«se). Baudelaire, Verlaine, Flaubert, Rimbaud dhe MallarmĂ© pĂ«rfshihen tĂ« gjithĂ« nĂ« rrĂ«fim, teksa i ashtuquajturi mal du siĂšcle [sĂ«mundja e shekullit] merrte pĂ«rmasa. MĂ« vonĂ«, ndĂ«rsa shoqĂ«ritĂ« perĂ«ndimore u industrializuan mĂ« tej, mĂ«rzia u “demokratizua”, duke u pĂ«rhapur nĂ« tĂ« gjitha shtresat shoqĂ«rore dhe duke prekur si tĂ« pasurit, ashtu edhe punĂ«torĂ«t. Me kĂ«tĂ« shpĂ«rthim tĂ« ri tĂ« mĂ«rzisĂ« erdhi edhe kundĂ«rpesha e pashmangshme: argĂ«timi masiv.

Por, a pati njĂ« pikĂ«nisje, shumĂ« kohĂ« mĂ« parĂ«, kur mĂ«rzia filloi tĂ« ziente ngadalĂ« dhe tĂ« drejtonte me butĂ«si evolucionin e kulturĂ«s sonĂ«? NĂ« kapitullin e saj tĂ« fundit, “Kthim te fillesat”, Ros Velasco paraqet njĂ« pĂ«rshkrim hipotetik tĂ« jetĂ«s sĂ« paraardhĂ«sve tanĂ« tĂ« hershĂ«m gjuetarĂ«-mbledhĂ«s. Ajo krijon njĂ« tablo tĂ« gjallĂ«, duke sugjeruar se shumĂ« prej zhvillimeve tona krijuese u nxitĂ«n nga lloji i veçantĂ« i mĂ«rzisĂ« qĂ« mund tĂ« kenĂ« pĂ«rjetuar mbledhĂ«sit teksa prisnin nĂ« shpellat e tyre dhe, mĂ« pas, kur gjuetarĂ«t ktheheshin pĂ«r tĂ« rrĂ«fyer tĂ« njĂ«jtat histori tĂ« vakĂ«ta pĂ«r ndjekjen dhe shpimin me heshtĂ«.

Si mĂ«nyrĂ« pĂ«r ta mbyllur librin, me kĂ«tĂ« lĂ«shim drejt imagjinatĂ«s dhe rrĂ«fimit, ky kapitull Ă«shtĂ«, siç e pranon vetĂ« autorja, tepĂ«r spekulativ. MegjithatĂ«, ideja se mĂ«rzia mund tĂ« jetĂ« thellĂ«sisht produktive gjen jehonĂ« edhe sot mes rrjedhĂ«s sonĂ« tĂ« pandĂ«rprerĂ« tĂ« zhurmĂ«s dhe shpĂ«rqendrimit teknologjik. Ata qĂ« bĂ«jnĂ« thirrje pĂ«r njĂ« jetĂ« mĂ« pak tĂ« dominuar nga telefonat inteligjentĂ« dhe rrjetet sociale mund tĂ« gjejnĂ« inkurajim te ideja se mungesa e argĂ«timit ishte pĂ«rgjegjĂ«se pĂ«r “revolucionin tonĂ« tĂ« parĂ« kulturor”. Siç shkruan Ros Velasco, “[KĂ«ta mbledhĂ«s] kishin gjithçka pĂ«r tĂ« zbuluar dhe mjetet pĂ«r ta bĂ«rĂ« kĂ«tĂ«, pa pasur nĂ« majĂ« tĂ« gishtave - ose nĂ« telefonat e tyre inteligjentĂ« - njĂ« katalog zgjedhjesh tĂ« paracaktuara pĂ«r t'i konsumuar nĂ« mĂ«nyrĂ« pasive”.

NĂ« pĂ«rgjithĂ«si, ky Ă«shtĂ« njĂ« studim akademik, i shkruar me kujdes, megjithĂ«se proza e Ros Velasco herĂ« pas here merr njĂ« ton tĂ« çuditshĂ«m, qĂ« thyen “murin e katĂ«rt”. NĂ« fillim tĂ« Kapitullit VI, pĂ«r tĂ« dhĂ«nĂ« vetĂ«m njĂ« shembull, lexojmĂ«: “A mendoni se e kuptoni vĂ«rtet mĂ«rzinĂ«? Tani qĂ« jeni afĂ«rsisht nĂ« mes tĂ« librit, nĂ« njĂ« shkallĂ« nga njĂ« deri nĂ« dhjetĂ«, sa do ta vlerĂ«sonit njohurinĂ« tuaj, pas gjithçkaje qĂ« keni lexuar deri tani - me pesĂ«â€?

Ros Velasco përshkon një terren të gjerë në një vëllim të hollë dhe tërheqës. Por, në fund, nëse lexuesit presin me padurim përgjigje përfundimtare, do të zhgënjehen. Nuk marrim asnjë teori gjithëpërfshirëse për mërzinë. Nuk jepet asnjë përfundim nëse mërzia është, në fund të fundit, një sëmundje e thellë e shpirtit, një shtysë e fuqishme drejt revolucionit, apo një burim gjenialiteti ose sëmundjeje. Gjithçka varet nga konteksti dhe rrethanat. Ky është një libër më pak për përgjigje të guximshme dhe më shumë për nuanca intriguese dhe pyetje të holla. /Telegrafi/

Odiseu dhe Nolani - rikthim pĂ«r “njĂ« fytyrĂ« mes tĂ« shenjtĂ«s dhe dashurisĂ«â€

✇Telegrafi
By: Agron Shala
24 July 2026 at 12:07


Nga: Agim Baçi

Një fytyrë!

Kështu nis rrëfimi i Christopher Nolanit për Odiseun - një nga figurat e letërsisë së përbotshme që vijon të jetë pjesë e metaforës së jetës sonë, e gjuhës, e shpjegimit të asaj që mbetet sa luftë aq edhe dashuri. Por, në luftë jemi të humbur, edhe nëse jemi fitimtarë. Ndërsa në rikthim - ama në rikthim drejt asaj që ja kemi premtuar zemrës - mund të mposhtim çdo sfidë ... nëse dikush na pret dhe i beson zemrës aq sa ti.

Dhe, Nolani rindĂ«rton njĂ« fytyrĂ«. NjĂ« fytyrĂ« si Odiseu i Homerit qĂ« i duhen dy dekada pĂ«r tĂ« rifituar atĂ« qĂ« la pas nĂ« kohĂ«, por jo jashtĂ« kohĂ«s sĂ« zemrĂ«s sĂ« tij - PenelopĂ«s. NjĂ« fytyrĂ« qĂ« e di se rruga e rikthimit nis nga reflektimi. Dhe, reflektimi Ă«shtĂ« mĂ« sĂ« pari ndaj thyerjeve tĂ« ligjit tĂ« sĂ« shenjtĂ«s, asaj qĂ« nĂ« çdo sofĂ«r, prezantohet si “Ligji Zeusit”. Ndaj, nĂ« nisjen pĂ«r nĂ« luftĂ«, figura qĂ« e udhĂ«heq Ă«shtĂ« Agamemnoni, njĂ« portret mĂ« sĂ« shumti i lĂ«nĂ« pas njĂ« veshje qĂ« i ngjan mĂ« shumĂ« Betmenit tĂ« filmave tĂ« sotĂ«m, njĂ« figurĂ« qĂ« gjithsesi shpjegon fuqinĂ« e padiskutueshme, tĂ« pakundĂ«rshtueshme. Dhe, Odiseu e shpjegon kĂ«tĂ« fuqi tĂ« pakundĂ«rshtueshme teksa refuzon propozimin e PenelopĂ«s pĂ«r t’u arratisur bashkĂ« me tĂ« dhe tĂ« birin, pasi ia njeh zemĂ«rimin Agamemnonit qĂ« mund tĂ« bjerĂ« mbi ItakĂ«.

Nolani ka gĂ«rshetuar rikthimin e Odiseut dhe pritjen e PenelopĂ«s si dy rrugĂ« qĂ« mund t’i gjejĂ« veç fuqia drejt tjetrit. TĂ« dy duhet tĂ« zbulojnĂ« se kush janĂ«, pasi nuk mund tĂ« ketĂ« asnjĂ« rikthim pa njĂ« rinjohje tĂ« vetes. E nĂ«se Odiseu pyet KalipsonĂ« se cili Ă«shtĂ« ai, sa vite ka i humbur nĂ« “rrjetĂ«n e saj”, Penelopa ka pĂ«rpara mĂ«tuesve njĂ« ndarje si gjysmĂ« rrjetĂ«, qĂ« mĂ« sĂ« shumti duket si njĂ« ndarje mes pritjes dhe realitetit qĂ« ka para syve e qĂ« i kĂ«rkon mbijetesĂ«n.

Debatet nĂ« film janĂ« thuajse kohĂ« e tashme, por Ă«shtĂ« magjia e realizimit tĂ« Nolanit qĂ« e lidh subjektin e reflektimit dhe rikthimit tĂ« Odiseut me tĂ« pĂ«rhershmen, me magjiken. Ndalesat nĂ« kala tĂ« mĂ«dha, figurat mitike nĂ« rrugĂ«timin e Odiseut, prania e AthinasĂ« nĂ« çdo moment qĂ« i duhet tĂ« besojĂ« mĂ« shumĂ«, janĂ« lidhja qĂ« njeriu zbulon me tĂ« pĂ«rhershmen kur kĂ«rkon tĂ« ketĂ« “fytyrĂ«n e tij”.

MadhĂ«shtia e ngjarjeve tĂ« mĂ«dha shkon paralel me atĂ« betejĂ«n e gjĂ«rave tĂ« brendshme, qĂ« nuk i sheh askush, por qĂ« janĂ« “madhĂ«shtoret e njerĂ«zores”. E, nĂ«se nĂ« luftĂ« ai i ka tĂ« gjithĂ« shokĂ«t me vete, nĂ« rikthim, nĂ« reflektim, ai ka veç vetveten dhe besimin. Dhe, nĂ« rikthim, Odiseu pĂ«rballet me dyshimin e bashkudhĂ«tarĂ«ve tĂ« tij, me tundimin ndaj sĂ« bukurĂ«s dhe seksuales, me tĂ« ndaluarĂ«n qĂ« duhet t’i qĂ«ndrojĂ« larg, me zemĂ«rimin nga thyerja e ligjit tĂ« sĂ« shenjtĂ«s. Por, reflektimi i brendshĂ«m, pendimi pĂ«r thyerjen e “Ligjit tĂ« Zeusit” qĂ« solli aq shumĂ« jetĂ« tĂ« humbura e dhimbje, si dhe zemra qĂ« ia mban fort dashurinĂ«, e bĂ«jnĂ« atĂ« udhĂ«tarin qĂ« arrin tek ajo qĂ« e ka mbajtur gjallĂ«, qĂ« e ka mbajtur tĂ« fortĂ«.

Nolani ka zgjedhur tĂ« sjellĂ« pĂ«rballĂ« Odiseut nga bota e Hadit edhe Agamemnonin, qĂ« nĂ« tĂ« gjallĂ« ishte aq autoritar sa as nuk fliste, por vetĂ«m jepte urdhra mĂ« praninĂ« e tij, ndĂ«rkohĂ« qĂ« nga bota e tĂ« vdekurve vjen me njĂ« zĂ« ku shpreh keqardhjen e njerĂ«zores pĂ«r atĂ« qĂ« kish rrokur nĂ« kthimin e tij, ku fitorja me TrojĂ«n nuk i mjaftoi tĂ« fitojĂ« atĂ« qĂ« kish lĂ«nĂ«. Dhe, e kĂ«shillon vetĂ« Odiseun qĂ« tĂ« mos e mbĂ«shtesĂ« rikthimin e tij te lavdia e tij, por te modestia, “tĂ« hyjĂ« nga dera e pasme dhe pa zhurmĂ«â€.

AsnjĂ« nuk lind lypĂ«s - pĂ«rsĂ«rit Odiseu nĂ« rikthimin e tij. ËshtĂ« pikĂ«risht fuqia pĂ«r tĂ« rimarrĂ« fytyrĂ«n. Dhe, nĂ« kĂ«tĂ« rrugĂ«, ne zgjedhim. Dhe, ai zgjodhi, por i ndihmuar njĂ«kohĂ«sisht nga ajo qĂ« kish zgjedhur ta priste.

Një Fytyrë!

NjĂ« histori pĂ«r t’u rrĂ«fyer!

Nolani gjen një histori madhështore, me vende madhështore, për një rrugëtim të fortë të reflektimit ndaj të shenjtës dhe dashurisë!

Një film që i ka të gjitha arsyet për ta parë!

Bumi i IA-sĂ« Ă«shtĂ« ndĂ«rtuar mbi tĂ« dhĂ«na tĂ« cilat kompanitĂ« kanĂ« tepĂ«r frikĂ« t’i pĂ«rdorin

✇Telegrafi
By: Agron Shala
24 July 2026 at 09:57


Nga: Jackie Peters, themeluese dhe drejtoreshë ekzekutive e Blind Insight (organizatë që përqendrohet te infrastruktura e IA-së e cila ruan privatësinë dhe te bashkëpunimi i sigurt mbi të dhënat e ndërmarrjeve), karriera e së cilës bazohet në punën fushat e kujdesit shëndetësor, shërbimeve financiare dhe teknologjive në zhvillim / Newsweek
PĂ«rkthimi: Telegrafi.com

Kemi kaluar vitet e fundit duke shënuar bumin e IA-së [inteligjenca artificiale]. Pas viteve të tëra të investimeve rekorde, ka ardhur koha të shtrojmë pyetjen të cilën shumë salla të takimeve të bordeve ende e shmangin: Pse kaq shumë kompani po investojnë miliarda në inteligjencën artificiale pa parë rezultate domethënëse?

KompanitĂ« po derdhin shuma tĂ« paprecedenta nĂ« inteligjencĂ«n artificiale, megjithatĂ« argumenti ekonomik pĂ«r kĂ«tĂ« po bĂ«het çuditĂ«risht i vĂ«shtirĂ« pĂ«r t’u mbrojtur. NdonĂ«se 70 pĂ«rqind e bizneseve tani e pĂ«rdorin nĂ« mĂ«nyrĂ« aktive IA-nĂ«, mĂ« shumĂ« se 80 pĂ«rqind raportojnĂ« se ajo nuk ka pasur asnjĂ« ndikim tĂ« matshĂ«m nĂ« produktivitet ose nĂ« punĂ«sim. Kjo duhet tĂ« shqetĂ«sojĂ« çdo drejtues qĂ« beson se njĂ« investim tjetĂ«r nĂ« IA, njĂ« model tjetĂ«r ose njĂ« projekt tjetĂ«r pilot do ta sjellĂ« mĂ« nĂ« fund pĂ«rparimin qĂ« i Ă«shtĂ« premtuar.

Teknologjia nuk Ă«shtĂ« problemi. Por, unĂ« gjithashtu nuk besoj se pĂ«rgjigjja Ă«shtĂ« thjesht ta zbatojmĂ« IA-nĂ« mĂ« gjerĂ«sisht. VetĂ«m rritjet e produktivitetit nuk do tĂ« krijonin kurrĂ« njĂ« pĂ«rparĂ«si konkurruese afatgjatĂ«. KĂ«to rritje kopjohen shpejt, marzhet ngushtohen dhe pĂ«rfitimet zhduken pĂ«rmes konkurrencĂ«s. Organizatat tĂ« cilat do tĂ« dalin vĂ«rtet pĂ«rpara do tĂ« jenĂ« ato qĂ« e rishqyrtojnĂ« rrĂ«njĂ«sisht mĂ«nyrĂ«n se si krijojnĂ« vlerĂ« duke pĂ«rdorur asete tĂ« cilat konkurrentĂ«t e tyre nuk mund t’i kopjojnĂ« lehtĂ«sisht.

PikĂ«risht kĂ«tu besoj se shumĂ« kompani po bĂ«jnĂ« gabimin e tyre mĂ« tĂ« madh. Ato po investojnĂ« nĂ« mĂ«nyrĂ« agresive nĂ« inteligjencĂ«n artificiale, ndĂ«rsa e trajtojnĂ« tĂ« vetmin aset qĂ« Ă«shtĂ« nĂ« gjendje t’i bĂ«jĂ« kĂ«to investime transformuese sikur tĂ« ishte tepĂ«r e rrezikshme pĂ«r t’u prekur: tĂ« dhĂ«nat e tyre mĂ« tĂ« vlefshme.

Nuk besoj se kjo ndodh sepse IA-ja ka arritur kufijtĂ« e saj. Besoj se kemi ndĂ«rtuar njĂ« bum tĂ« IA-sĂ« mbi informacione tĂ« cilat kompanitĂ« kanĂ« tepĂ«r frikĂ« t’i pĂ«rdorin. Kjo deklaratĂ« shpesh i befason njerĂ«zit, meqĂ« supozojnĂ« se unĂ« po pohoj se drejtuesit duhet tĂ« ndihen mĂ« rehat duke ekspozuar informacion tĂ« ndjeshĂ«m ndaj sistemeve tĂ« IA-sĂ«. Po them pikĂ«risht tĂ« kundĂ«rtĂ«n.

Ata duhet të jenë thellësisht të shqetësuar.

Organizatat sot zotĂ«rojnĂ« sasi tĂ« mĂ«dha tĂ« dhĂ«nash pĂ«r klientĂ«t, transaksione financiare, informacione shĂ«ndetĂ«sore, pronĂ« intelektuale, njohuri operacionale dhe pĂ«rvojĂ« institucionale tĂ« grumbulluar ndĂ«r dekada. KĂ«to grupe tĂ« dhĂ«nash mund t’i pĂ«rmirĂ«sonin ndjeshĂ«m sistemet e IA-sĂ« dhe do t’i ndihmonin organizatat tĂ« mbeteshin konkurruese pĂ«rballĂ« startapeve qĂ« mbajnĂ« njĂ« barrĂ« mĂ« tĂ« vogĂ«l rregullatore. Por, ato mbartin gjithashtu rreziqe ligjore, rregullatore dhe reputacioni nĂ«se trajtohen pa kujdes.

Drejtuesit e kuptojnë këtë realitet më mirë se kushdo.

ËshtĂ« gabim tĂ« supozohet se tĂ« vetmet mundĂ«si janĂ« ose tĂ« ekspozohen tĂ« dhĂ«nat e ndjeshme, ose tĂ« shmanget krejtĂ«sisht pĂ«rdorimi i tyre. Deri vonĂ«, kjo mund tĂ« ketĂ« qenĂ« e vĂ«rtetĂ«. Por, drejtuesit nuk kanĂ« pse tĂ« humbin shpresĂ«n. Teksa pĂ«rparojnĂ« teknologjitĂ« qĂ« mbĂ«shteten nĂ« kĂ«to tĂ« dhĂ«na, pĂ«rparojnĂ« edhe metodat pĂ«r mbrojtjen e tyre.

Por, pa këtë ndërgjegjësim, drejtuesit e shohin veten të detyruar të zgjedhin njërin nga këto dy skaje.

Rreziku mĂ« i madh i IA-sĂ« nuk Ă«shtĂ« se punonjĂ«sit po pĂ«rdorin inteligjencĂ«n artificiale. ËshtĂ« se po e pĂ«rdorin atĂ« pa mekanizmat mbrojtĂ«s tĂ« cilĂ«t organizatat e tyre duhej tĂ« kishin ndĂ«rtuar mĂ« parĂ«. NjĂ« raport pĂ«r sigurinĂ« e IA-sĂ« i vitit 2026 nga Zscaler, zbuloi njĂ« rritje prej 93 pĂ«rqind, krahasuar me njĂ« vit mĂ« parĂ«, tĂ« ndarjes sĂ« tĂ« dhĂ«nave tĂ« ndjeshme tĂ« ndĂ«rmarrjeve me aplikacionet e IA-sĂ« - pĂ«rfshirĂ« tĂ« dhĂ«nat financiare, tĂ« dhĂ«nat shĂ«ndetĂ«sore, kodin burimor dhe informacionet tĂ« cilat mundĂ«sojnĂ« identifikimin e individĂ«ve. Ne e quajmĂ« kĂ«tĂ« IA nĂ« hije, por nĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ« Ă«shtĂ« njĂ« problem drejtimi. Kur organizatat nuk ofrojnĂ« mĂ«nyra tĂ« sigurta pĂ«r pĂ«rdorimin e IA-sĂ«, punonjĂ«sit nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« pashmangshme krijojnĂ« mĂ«nyrat e veta.

Të tjerët reagojnë duke bllokuar gjithçka. Grupet kryesore të të dhënave mbeten të izoluara, nismat për IA-në mbështeten në të dhëna të pastruara me vlerë të kufizuar strategjike, dhe organizatat vazhdojnë të investojnë miliona në inteligjencën artificiale, ndërsa lënë të paprekura njohuritë e tyre më të vlefshme.

Asnjëra prej këtyre qasjeve nuk e nxit inovacionin. Njëra krijon rrezik të panevojshëm. Tjetra garanton rezultate zhgënjyese. Nga këndvështrimi im, të dyja këto dështime burojnë nga i njëjti keqkuptim: se privatësia dhe inovacioni në IA janë në thelb të papajtueshme.

Ajo që më shqetëson më shumë është se kjo zgjedhje e rreme tani po i jep formë strategjisë së ndërmarrjeve, pikërisht në një kohë kur IA-ja varet më shumë se kurrë nga të dhënat e besueshme. Brezi i ardhshëm i IA-së nuk do të përcaktohet nga kush licencon modelin më të madh ose vendos në përdorim numrin më të madh të agjentëve. Do të përcaktohet nga kush mund ta zbatojë në mënyrë të sigurt njohurinë pronësore që konkurrentët nuk mund ta kopjojnë.

Prandaj, rregullimi nuk duhet parë si armik i inovacionit. Në fakt, ai po i shtyn organizatat drejt një infrastrukture më të mirë. Institucionet financiare që veprojnë sipas Aktit të Bashkimit Evropian për Rezistencën Operacionale Digjitale (DORA), tashmë pritet të forcojnë mënyrën se si mbrohet informacioni i ndjeshëm gjatë gjithë ciklit të tij jetësor, përfshirë edhe kur është në përdorim, ndërsa Akti i BE-së për IA-në po vendos detyrime të reja për organizatat të cilat e zbatojnë IA-në me përdorim të përgjithshëm në mjedise të rregulluara. Këto zhvillime nuk janë krijuar për ta ngadalësuar përhapjen e IA-së. Ato pasqyrojnë një pranim gjithnjë e më të madh se besimi do të përcaktojë nëse IA-ja do të ketë sukses në shkallën e ndërmarrjeve.

Kam kaluar një pjesë të madhe të karrierës sime duke punuar me organizata përgjegjëse për të dhënat të cilat u nënshtrohen rregullimeve të rrepta. Qoftë në kujdesin shëndetësor apo në shërbimet financiare, kam parë të njëjtin model të përsëritet. Ekipeve nuk u mungon ambicia. Ato kufizohen nga bindja se zhbllokimi i njohurive kërkon komprometimin e privatësisë.

Ky supozim është bërë një nga keqkuptimet më të kushtueshme në biznesin modern.

Organizatat të cilat në fund do të udhëheqin ekonominë e IA-së nuk do të jenë ato që bëjnë njoftimet më të bujshme ose ngarendin pas çdo modeli të ri që del në treg. Do të jenë ato që nuk do ta shohin më privatësinë si pengesë dhe do të fillojnë ta trajtojnë atë si infrastrukturë. Ato do ta kuptojnë se mbrojtja e informacionit të ndjeshëm dhe nxjerrja e vlerës prej tij nuk janë më përparësi që bien ndesh me njëra-tjetrën.

Drejtuesit e biznesit kanë të drejtë ta hedhin poshtë eksperimentimin e pamend. Ata duhet të vënë në dyshim çdo furnizues i cili premton një transformim të lehtë përmes IA-së. Ata duhet të kërkojnë qeverisje më të fortë, transparencë më të madhe dhe teknologji që mund të përballojnë shqyrtimin rregullator, duke përmbushur njëkohësisht objektivat e organizatës së tyre.

Ajo që nuk duhet të bëjnë është të lejojnë që skepticizmi të shndërrohet në paralizë.

Çdo ditĂ« qĂ« tĂ« dhĂ«nat e vlefshme tĂ« ndĂ«rmarrjeve mbeten tĂ« papĂ«rdorura, Ă«shtĂ« njĂ« ditĂ« mĂ« shumĂ« gjatĂ« sĂ« cilĂ«s konkurrentĂ«t i afrohen zgjidhjes sĂ« problemeve qĂ« dikur dukeshin tĂ« pamundura. Çdo nismĂ« e shtyrĂ« lĂ« tĂ« pashfrytĂ«zuara mundĂ«sitĂ« pĂ«r tĂ« pĂ«rmirĂ«suar rezultatet e pacientĂ«ve, pĂ«r tĂ« forcuar zbulimin e mashtrimeve, pĂ«r tĂ« optimizuar zinxhirĂ«t e furnizimit, pĂ«r tĂ« pĂ«rshpejtuar zbulimet shkencore ose pĂ«r tĂ« ofruar pĂ«rvoja mĂ« tĂ« mira pĂ«r klientĂ«t.

Gara e IA-së nuk do të fitohet prej organizatave me buxhetet më të mëdha. Ajo do të fitohet nga ato të cilat më në fund mësojnë si ta përdorin informacionin që kanë kaluar dekada duke e mbledhur, pa sakrifikuar besimin që e bëri të mundur mbledhjen e tij qysh në fillim.

Inteligjenca artificiale nuk ishte menduar kurrë të zëvendësonte gjykimin njerëzor. Ajo ishte menduar ta fuqizonte atë.

Por, gjykimi është aq i mirë sa është njohuria mbi të cilën mbështetet. Nëse ndërmarrjet vazhdojnë t'i trajtojnë të dhënat e tyre më të vlefshme si diçka tepër të rrezikshme për t'u përdorur, ato jo vetëm që do ta kufizojnë potencialin e IA-së. Do ta kufizojnë edhe të ardhmen e tyre. /Telegrafi/

Yesterday — 23 July 2026Telegrafi

Pse Hoxhë Hasan Tahsini ishte drejtuesi i lobit shqiptar në Stamboll

✇Telegrafi
By: Agron Shala
23 July 2026 at 12:21


Nga: Hasan Bello

Hoxhë Hasan Tahsini ka hyrë në historinë e Shqipërisë si profesor i rilindësve shqiptarë dhe projektues i pavarësisë. Ai ka dhënë një kontribut të rëndësishëm të paktën në dy drejtime, së pari si pjesëmarrës në mbledhjet e ndryshme që u bënë gjatë viteve 1867-1879 në Stamboll - për çështjen e gjuhës shqipe dhe të drejtat e kombit shqiptar - dhe, së dyti, si hartues i një alfabeti të veçantë.

Në një shkrim të botuar në revistën Minerva në shtator-tetor 1934, Mehdi Frashëri shkruan se Hasan Tahsini nga pikëpamja e shqiptarizmës mund të konsiderohej si mjeshtri i Sami Frashërit, Ismail Qemalit, Vaso Pashës, Daniel Oparakut e disa të tjerëve të rinj shqiptarë të cilët kishin marrë pjesë me fillimin e lëvizjes kulturore shqiptare në Stamboll.

Për kontributin dhe pikëpamjet e tij hedh dritë edhe një raport i konsullit britanik në Janinë, B. Kyrioti drejtuar ambasadorit të tij në Stamboll, H. G. Elliot. Ai bën fjalë për arrestimin dhe dërgimin e Hoxhë Hasan Tahsinit nga Delvina dhe Shqipëria e Jugut ku ai kishte mbërritur për të sensibilizuar popullin për çështjen kombëtare në një kazermë të Janinës. Kjo, sepse, nga valiu ai konsiderohej si një person i rrezikshëm.

Që pas Luftës së Krimesë (1853-1856), shteti osman ishte zhytur në borxhe të jashtme dhe de facto kishte marrë fund. Ai mbahej në këmbë nga Fuqitë e Mëdha derisa të binin dakord për mënyrën e ndarjes. Kjo kishte bërë që te patriotët dhe lobi shqiptarë që jetonte në Stamboll të fillonin përpjekjet e para për të shpëtuar aq sa mund të shpëtohej. Edhe pikëpamjet e Hoxha Hasan Tahsinit për pavarësinë e Shqipërisë duhen parë e lexuar në këtë kontekst.

Lexo po ashtu:
- Sami Frashëri, për Hasan Tahsinin: Gjurmuesi i së vërtetës
- Hasan Tahsini, shkencëtari dhe dijepërhapësi enciklopedist

***

Janinë, 24 prill 1874
Konsullata Britanike në Shqipëri

Kam nderin t’ju deklaroj se guvernatori i pĂ«rgjithshĂ«m i JaninĂ«s, i cili ishte nĂ« njĂ« udhĂ«tim prej katĂ«r javĂ«sh nĂ« provincĂ«n e juridiksionit tĂ« tij, nĂ« DelvinĂ« ka arrestuar njĂ« shqiptar mysliman tĂ« quajtur Hasan Tahsin Efendi dhe e ka dĂ«rguar, tĂ« shoqĂ«ruar me njĂ« roje tĂ« pĂ«rbĂ«rĂ« prej dymbĂ«dhjetĂ« vetash, nĂ« JaninĂ«.

MĂ« 17 tĂ« kĂ«tij muaji, qeveria e mbylli nĂ« burgun e njĂ« kazerme dhe jo nĂ« atĂ« tĂ« zakonshmin, ku mbahet krejtĂ«sisht i izoluar dhe nuk lejohet as tĂ« shihet, as t’i flitet.

Ky njeri është nga një fshat i Filatit dhe më parë jepte mësime të gjuhës turke në Paris për të rinjtë që qeveria osmane kishte dërguar atje për studime. Ai kishte udhëtuar më pas në Itali dhe prej andej kishte ardhur në Shqipëri, ku predikonte për lirinë dhe pavarësinë.

Emrat e atyre që dëgjonin predikimet e tij dhe që do të luftonin për lirinë e vendit janë duke u hetuar nga autoritetet.

Thuhet se disa prej ndjekësve të tij në Shqipëri mund të kenë lidhje edhe në Stamboll.

Këto i kam mësuar nga burime të mirinformuara.

Kam nderin t’ju shpreh nderimet e mia,
shërbëtori juaj i bindur dhe i përzemërt.
B. Kyrioti

NUK E DUROJ DOT

✇Telegrafi
By: Agron Shala
23 July 2026 at 10:28


Poezi nga: C. K. Williams
PĂ«rktheu: Irena Dono[1]

Nuk e duroj dot mënyrën se si ky tingull-psherëtimë e pakërkuar, zë ngashëryes,
Hasëll-hasëll jo tingull, por diçka që ndihet, psherëtimë që ndihet,
vazhdon të rritet tek unë, duke më trazuar, jo me maskimin e tij të vjetër
si nostalgji, thirrje e ëmbël çmendurake e zogut të zi;

jo si kujtesë, pikëllim për gjithë ata njerëz të ikur,
dhe as si ai ngatërrimi tjetër i kujtimit, keqardhjes
për gabimet e pashlyera, gjërat e bëra keq dhe pakujdesitë,
rrënjë të ngurosura shumë thellë për të mos u shkulur kurrë;

njëfarë përzierjeje, një lëmsh i pazgjidhshëm i tretur
prej kënaqësisë së qenies së shtangur, e qenies që jeton
me frikĂ« dhe pĂ«r njĂ« frikĂ« qĂ« zor mund ta kuptoj se e ç’lloji Ă«shtĂ«,
jo mosekzistencë e vetes, e të dashurve, dashurisë;

madje as luftë, në djall lufta, psherëtima për luftën,
të qarët me dënesë për luftën, jo për luftën, paqen, ndërprerjen e përkohshme,
por, më shumë se e gjithë kjo, diçka si tingull tokësor, notë tokësore,
e kultivuar te ne tani, që fryhet brenda nesh, të gjithëve ne,

jehonë e dashurisë që patëm dhe kemi
për botën, për botën tonë,
në të cilën ne dukemi më në fund thjesht një mizëri, një vërshim i thjeshtë,
thjesht lëndë e vetëkthyer për të bërë rrëmujë, për të zhurmuar,
blic kakofonik shkatërrimi, plaçkitjeje,

zallamahi nga e cila çdo emocion tani e tutje shpërfaqet,
dhe në të cilën lëkunden, rrëshqasin, fundosen dhe shuhen
psherëtima vajtimesh, ankimesh, zhurmë dënese e pendesë keqardhjeje,
dhe ende, gjithmonë, gëzimi i trishtuar, madje edhe më i trishtuar, më i trishtuar.

________________

[1] Poezia është një meditim i thellë dhe tepër emocional mbi pikëllimin e pashmangshëm dhe ekzistencën e ëmbël dhe të hidhur të njerëzimit. Në vend që të ngrejë zërin kundër luftës apo tragjedisë në kuptimin tradicional, poeti shpreh mospëlqimin për atë trishtim mbytës e të paftuar që ngrihet vazhdimisht përbrenda njeriut, duke e lidhur gëzimin e të qenit gjallë me një ankth gjithëpërfshirës për botën. Poeti trajton pikëllimin e papritur, pendimin e ngatërruar për gabimet njerëzore dhe një melankoli këmbëngulëse e therëse.

Fantazmat e vitit 1938 që përndjekin Ngushticën e Tajvanit

✇Telegrafi
By: Agron Shala
23 July 2026 at 09:57


Nga: Joseph Wu, sekretar i përgjithshëm i Këshillit të Sigurisë Kombëtare të Tajvanit (teksti i mëposhtëm është përshtatur nga një fjalim në një aktivitet të organizuar nga Forumi Ndërkombëtar i Oqeanit në fillim të këtij muaji në Tajvan) / The Washington Times
PĂ«rkthimi: Telegrafi.com

Si këshilltar për sigurinë kombëtare të Tajvanit, nuk e kam luksin ta trajtoj rrezikun gjeopolitik si një abstraksion. Tensionet që po i japin formë rajonit të Indo-Paqësorit kalojnë çdo mëngjes mbi tryezën time. Sonte, duke qëndruar përpara kaq shumë miqve të Tajvanit që kanë zgjedhur të jenë këtu në një kohë tensionesh të vërteta rajonale, ndiej diçka më pranë sigurisë sesa alarmit, sepse vetë prania juaj është një formë parandalimi.

Megjithatë, nuk duhet ta ngatërrojmë qetësinë me sigurinë. Historia ka një zë dhe ajo po na paralajmëron.

Në vitin 1938, bashkësia ndërkombëtare e ktheu vështrimin diku tjetër, ndërsa një fuqi revizioniste kërkonte Sudetenlandin. Udhëheqësit e bindën veten se politika e pajtimit do të blinte paqen. Ata zgjodhën rehatinë në vend të ballafaqimit. E dimë se si përfundoi ajo histori: Heshtja nuk e pengoi luftën. Ajo vetëm ua lehtësoi rrugën agresorëve për të marshuar përpara.

Sot duhet të pyesim nëse po mësojmë nga fantazmat e vitit 1938 apo po i përsërisim ato.

Bota nuk është as paqësore, as e qëndrueshme. Lufta e Rusisë kundër Ukrainës tregon se fuqitë revizioniste ende do të përdorin forcën për të rivizatuar kufijtë. Lindja e Mesme tregon se sa shpejt një konflikt rajonal mund të metastazojë.

Pranë vendit tonë, Ngushtica e Tajvanit përshkruhet rregullisht si pika më e rrezikshme e nxehtë në botë. Sot nuk ka luftë të hapur, por shkalla dhe rregullsia e aktivitetit ushtarak kinez rreth Tajvanit e bëjnë të pamundur vetëkënaqësinë.

Pyetja e vĂ«rtetĂ« nuk Ă«shtĂ« nĂ«se kĂ«rcĂ«nimi ekziston. ËshtĂ« se pĂ«r sa kohĂ« mund ta pengojmĂ« kolektivisht atĂ«.

Analizoni faktet. NĂ« çdo ditĂ« tĂ« zakonshme, Kina mban pranĂ« Tajvanit pesĂ« deri nĂ« gjashtĂ« anije luftarake tĂ« marinĂ«s dhe dy deri nĂ« tri anije tĂ« rojĂ«s bregdetare. “Patrullimet e pĂ«rbashkĂ«ta tĂ« gatishmĂ«risĂ« luftarake”, qĂ« zhvillohen çdo javĂ«, testojnĂ« zonĂ«n tonĂ« ngjitur prej 24 miljesh detare, tĂ« mbĂ«shtetura prej aeroplanĂ«ve luftarakĂ« tĂ« UshtrisĂ« Çlirimtare Popullore qĂ« stĂ«rviten pĂ«r sulme tĂ« bashkĂ«renduara ajrore dhe detare.

Disa herë në vit, Pekini e përshkallëzon situatën me stërvitje ku përfshihen deri në 100 aeroplanë dhe tri duzina anijesh luftarake.

NĂ« dhjetor, Ushtria Çlirimtare Popullore lĂ«shoi 27 raketa me rreze tĂ« gjatĂ« veprimi nĂ« ujĂ«rat nĂ« Veri dhe nĂ« Jug tĂ« Tajvanit; disa prej tyre ranĂ« brenda zonĂ«s sonĂ« ngjitur. Kjo nuk Ă«shtĂ« hipotetike.

As Tajvani nuk është një objektiv i izoluar. Filipinet përballen çdo ditë me 40 deri në 50 anije ushtarake dhe të rojës bregdetare kineze në Detin e Kinës Jugore, të mbështetura nga qindra mjete lundruese të milicisë detare. Japonia përballon pothuajse çdo ditë shkelje të hapësirës së saj ajrore dhe detare.

Modeli është i pagabueshëm: Kina po stërvitet për një ofensivë të njëkohshme kundër Japonisë, Tajvanit dhe Filipineve, ndërsa po vendos mjete detare në Paqësorin Perëndimor për të simuluar operacione të mohimit të hyrjes kundër Shteteve të Bashkuara.

NjĂ« mobilizim i UshtrisĂ« Çlirimtare Popullore, i kryer pa njoftim paraprak nĂ« maj, vendosi mĂ« shumĂ« se 100 anije nĂ« katĂ«r dete njĂ«herĂ«sh. Pekini e ka stĂ«rvitur vazhdimisht njĂ« skenar tĂ« tillĂ«, qĂ« nga dhjetori i vitit 2024, duke e shndĂ«rruar praktikisht Vargun e ParĂ« Ishullor nĂ« njĂ« teatĂ«r tĂ« vetĂ«m tĂ« integruar.

Ky presion ushtarak shoqërohet me luftë kognitive - keqinformim që vë në pikëpyetje nëse Okinava i përket vërtet Japonisë, apo Ishulli Batan i përket Filipineve - i projektuar për të provuar nëse bota do ta kthejë vështrimin diku tjetër teksa historia përdoret si armë për të justifikuar ndryshimin e territoreve.

Modeli i zgjerimit të ngadaltë nuk është i ri. Në vitin 2012, u ngrit preteksti për shtetëzimin e Ishujve Senkaku. Vitin pasues, u shpall në mënyrë të njëanshme Zona e Identifikimit të Mbrojtjes Ajrore në Detin e Kinës Lindore. Në vitin 2015, u shpall korridori ajror M503 - menjëherë pasi presidenti kinez Xi Jinping i kishte premtuar presidentit Obama, në Kopshtin e Trëndafilave, se nuk do të bënte një gjë të tillë.

NĂ« vitin 2022, Pekini e shpalli tĂ« paqenĂ« vijĂ«n e mesme tĂ« NgushticĂ«s sĂ« Tajvanit, duke pĂ«rdorur si pretekst vizitĂ«n e kryetares sĂ« DhomĂ«s sĂ« PĂ«rfaqĂ«suesve, Nancy Pelosi. MĂ« pas, nĂ« vitin 2024, filloi gĂ«rryerja e kufijve detarĂ« rreth Kinmenit dhe MaczusĂ«. Çdo hap e vĂ« nĂ« provĂ« vendosmĂ«rinĂ« tonĂ« pĂ«rpara hapit pasues.

Paralelet me mĂ«nyrĂ«n e veprimit tĂ« udhĂ«heqĂ«sit rus Vladimir Putin nuk janĂ« rastĂ«si. Rusia fajĂ«soi NATO-n dhe “ekstremistĂ«t” nĂ« Kiev pĂ«r njĂ« luftĂ« tĂ« cilĂ«n e nisi vetĂ«. Kina fajĂ«son Tajvanin, JaponinĂ« dhe Filipinet pĂ«r tensionet qĂ« vetĂ« i krijon. Objektiva tĂ« ndryshĂ«m, e njĂ«jta logjikĂ«: tĂ« rishkruhet realiteti pĂ«r tĂ« legjitimuar shtrĂ«ngimin dhe mĂ« pas tĂ« fajĂ«sohet viktima se e provokoi agresorin.

KĂ«to dy fuqi po bashkĂ«rendojnĂ« gjithnjĂ« e mĂ« shumĂ« veprimet ushtarake nĂ« PaqĂ«sorin PerĂ«ndimor dhe anijet luftarake ruse shfaqen rregullisht pranĂ« Tajvanit gjatĂ« stĂ«rvitjeve tĂ« mĂ«dha tĂ« UshtrisĂ« Çlirimtare Popullore - njĂ« sinjal se ekspansionizmi autoritar nuk kufizohet mĂ« nĂ« njĂ« rajon tĂ« vetĂ«m.

Pikërisht për këtë arsye, presioni ndaj Tajvanit nuk mund të trajtohet si problem i dikujt tjetër. Kur shtrëngimi ka sukses pa pasoja, çdo shtet që mbështetet tek e drejta ndërkombëtare bëhet më pak i sigurt. Si Pekini, ashtu edhe Moska po përballen me trysni të brendshme ekonomike që po rriten. Nëse kjo do të sjellë një shmangie të vëmendjes përmes veprimit të jashtëm, mbetet një pyetje e hapur që nuk mund t'ia lejojmë vetes ta shpërfillim.

Solidariteti demokratik nuk është slogan; është një domosdoshmëri strategjike. Nënkupton bashkëpunim më të thellë, pakësim të varësive strategjike dhe zinxhirë furnizimi më të qëndrueshëm midis vendeve me bindje të njëjta.

Historia ka treguar, qĂ« nga Munihu e kĂ«ndej, se shpĂ«rfillja e agresionit tĂ« ngadaltĂ« e tĂ« njĂ«pasnjĂ«shĂ«m nuk e ruan paqen; ajo vetĂ«m sa e rrit koston e ballafaqimit qĂ«, sidoqoftĂ«, pĂ«rfundimisht do ta kemi. MĂ«simi nuk Ă«shtĂ« tĂ« kĂ«rkojmĂ« konflikt. ËshtĂ« ta pranojmĂ« realitetin mjaftueshĂ«m herĂ«t pĂ«r tĂ« mos e lĂ«nĂ« atĂ« tĂ« bĂ«het i pakthyeshĂ«m.

Prania juaj këtu është tashmë pjesë e këtij angazhimi. /Telegrafi/

Before yesterdayTelegrafi

Autori, algoritmi dhe fundi i betejës letrare

✇Telegrafi
By: Agron Shala
22 July 2026 at 14:48


Vërshimi i teksteve të gjeneruara nga IA-ja në Amazon duhet ta shqetësojë këdo që e vlerëson fjalën e shkruar.

Nga: Sean Thomas / the Telegraph
PĂ«rkthimi: Telegrafi.com

Fillimisht, një histori e vërtetë, e shkruar nga unë. Si i ri, në të njëzetat e mia, isha mjaft i krisur të botoja një roman. Mbase kam marrë njëzet refuzime. Në fillim të të tridhjetave, më në fund arrita të kisha një kontratë, por nuk shkoi gjithçka sipas planit.

Si çdo autor i ri, disi prisja qĂ« botĂ«s t’i binte tĂ« fikĂ«t nga admirimi pĂ«r veprĂ«n time debutuese. NĂ« realitet? Mora katĂ«r recensione, tri tĂ« vakĂ«ta, njĂ« tĂ« tmerrshme; pĂ«rndryshe u pĂ«rballa me heshtje tĂ« plotĂ«.

Gjërat u përkeqësuan. Disa muaj më vonë, mora çekun tim të parë të honorarëve. Ky duhej të kishte qenë një çast i artë, një lloj shpengimi, por çeku ishte me zero paund e zero peni. Fjalë për fjalë: zero. Mendoj se kompjuteri i kompanisë nuk mund ta besonte se një shkrimtar mund të mos shiste asnjë kopje, prandaj më dërgoi gjithsesi një çek: për asgjë.

Ishte, për të thënë të paktën, një çast i hidhur, ndonëse i përshkuar nga tragjikomikja. Qesha me veten dhe e hodha çekun në kosh. Dhe, për fat të mirë, më vonë vazhdova të kisha bestsellerë numër një e kështu me radhë.

Por, ja ku vjen kthesa. Këto ditë nuk do të më duhej të kaloja nëpër të gjitha këto - shkrimin, refuzimet, kritikat dhe dështimet - dhe pyes veten nëse, në të ardhmen, dikush tjetër do të marrë mundimin. Pse? Sepse sot IA-ja [inteligjenca artificiale] do ta bëjë botimin për ju brenda pak orësh, pa shtruar asnjë pyetje. Për më tepër, ajo do ta bëjë gjithnjë e më shumë edhe shkrimin. Dhe, në një zhvillim aq surreal dhe aq ironik, sa do ta zbukuronte një roman shumë më mirë se romani im i parë, IA-të do ta bëjnë edhe leximin.

Tingëllon si çmenduri, por është krejtësisht e vërtetë.

Le të shqyrtojmë, së pari, botimin. Kushdo në botë që ka një llogari bankare mund të ngarkojë një dorëshkrim në Kindle Direct Publishing të Amazon-it - falas, pa bërë asnjë pyetje - dhe libri zakonisht del në shitje në mbarë botën brenda 72 orësh. Për vite me radhë kjo nxori vazhdimisht rreth 100 mijë libra të rinj elektronikë në muaj. Pastaj, në nëntor 2022, u lansua ChatGPT-ja dhe shifrat shpërthyen.

Nga fundi i vitit 2025, Amazon-i po pranonte më shumë se 300 mijë tituj të rinj në muaj dhe, në janar të këtij viti, Imke Reimers dhe Joel Waldfogel, dy ekonomistë amerikanë, përdorën një program për zbulimin e IA-së mbi një kampion jashtëzakonisht të madh prej tyre. Tani vlerësohet se tekstet e shkruara nga makina përbëjnë më shumë se gjysmën e të gjithë librave të rinj që shfaqen në Amazon - në librarinë më të madhe në historinë e njerëzimit.

ShkallĂ«n e problemit mund ta kuptoni nga fakti se Amazon-i ka vendosur njĂ« rregull qĂ« ua ndalon “autorĂ«ve” tĂ« botojnĂ« mĂ« shumĂ« se 10 libra nĂ« javĂ«, gjĂ« qĂ« vĂ«rtet do tĂ« kishte prerĂ« hovin e James Joyceit.

Pra, kush i shkruan kĂ«to tekste? GjithnjĂ« e mĂ« shumĂ« - askush. NĂ« Kejptaun, njĂ« producente romanesh romantike, e cila e quan veten Coral Hart, sĂ« fundmi “shkroi” njĂ« roman gjatĂ« njĂ« bisede prej 45 minutash me video me njĂ« gazetare - Hart dha skicĂ«n, makina dha prozĂ«n. Ajo botoi mĂ« shumĂ« se 200 libra tĂ« tillĂ« gjatĂ« vitit 2025, nĂ«n 21 pseudonime, duke shitur rreth 50 mijĂ« kopje pĂ«r njĂ« tĂ« ardhur me gjashtĂ« shifra.

NdĂ«rkohĂ« nĂ« Merilend, Bill Johns, njĂ« pensionist i mĂ«rzitur 70-vjeçar, tĂ« cilin e zbuloi Kashmir Hill - gazetare e The New York Times-it - shpenzoi 20 dollarĂ« pĂ«r ChatGPT-nĂ« dhe, qĂ« atĂ«herĂ«, ka botuar 445 libra pĂ«r hakerĂ«, ura, pije alkoolike dhe Gjirin Çesapik, duke fituar atĂ« qĂ« ai me hare e quan “para pĂ«r tĂ« pirĂ« nĂ« bar” (edhe pse bĂ«het fjalĂ« pĂ«r njĂ« shumĂ« tĂ« konsiderueshme).

Metoda që ai përdor mësohet në mijëra udhëzime në TikTok: jepini njërit prej çetbotëve më të mirë - si Claude AI - skicën e kapitujve dhe përsëriteni derisa të përfundojë. Pastaj krijoni një kopertinë me një gjenerues imazhesh, si Midjourney, ngarkojeni me një klikim, caktojani çmimin 2,99 paundë dhe mblidheni honorarin tuaj prej 70 përqind. Kjo mund të bëhet mes mëngjesit dhe drekës.

Zhvillimi mĂ« i fundit fare, nga ana e shkrimit, janĂ« botĂ«t qĂ« shkruajnĂ« libra pothuajse pa asnjĂ« ndĂ«rhyrje njerĂ«zore. NjĂ« nga zhanret e tyre tĂ« parapĂ«lqyera Ă«shtĂ« “biografia e njĂ« personazhi tĂ« famshĂ«m tĂ« dorĂ«s sĂ« dytĂ«â€ - domethĂ«nĂ«, shkrimi i historive tĂ« njerĂ«zve me njĂ«farĂ« fame, subjekte qĂ« gjenerojnĂ« mjaftueshĂ«m kĂ«rkime nĂ« internet sa t'ia vlejĂ« tĂ« hulumtohen, por qĂ« nuk kanĂ« njĂ« departament tĂ« fuqishĂ«m ligjor pĂ«r tĂ« kundĂ«rshtuar.

Shembull është Rory Cellan-Jones, ish-korrespondent i BBC-së për teknologjinë. Ai e gjeti në internet një biografi të sajuar për veten, një libër për ekzistencën e të cilit nuk kishte aspak dijeni. Pastaj, Amazon-i ia rekomandoi atij atë libër.

Dan Rather, gazetari amerikan i dalë në pension, u bekua gjithashtu me një biografi të shkruar nga një bot; i emocionuar, ai hyri në Facebook për ta promovuar. Rasti më fyes ishte kur autori dhe redaktori i The New York Times-it, Joseph Lelyveld, vdiq në vitin 2024, dhe u shfaqën insta-biografi të tij - njëra me titullin Përtej nënshkrimit: Zbërthimi i zemrës së Xhozef Leliveldit: Njeriu që e tymosi rrugën e tij nëpër histori. Lelyveldi nuk ishte një duhanpirës i njohur.

Gjërat bëhen edhe më të çmendura.

Kur Charlie Kirk u vra shtatorin e kaluar, librat për vrasjen u shfaqën brenda pak orësh; njëri premtonte hollësi për arrestimin e autorit të të shtënave - përpara se të ishte bërë ndonjë arrestim. Gjithçka ndodhi aq shpejt, saqë lexuesit dyshuan për komplot.

KĂ«tu, nĂ« Britani, IA-ja ka prodhuar biografi tĂ« rreme e qesharake tĂ« politikanĂ«ve skocezĂ«. NjĂ«ra u thoshte seriozisht lexuesve se John Swinney kishte lindur nĂ« Ohajo nga njĂ« nĂ«nĂ« polake e quajtur Kazimiera; njĂ« tjetĂ«r shpjegonte se nĂ«na e Nicola Sturgeonit kishte punuar si “rrjepĂ«se lĂ«kurash aty pranĂ«â€ (IA-ja mund tĂ« krijojĂ« prozĂ« tĂ« çoroditur, nĂ« mĂ«nyrĂ« pothuajse tĂ« kĂ«ndshme).

Edhe më keq, librat e shkruar nga IA-ja mund të jenë krejtësisht të rrezikshëm. Gjatë pandemisë, mbledhja e kërpudhave u bë papritur popullore. Me kalimin e kohës, makinat e vunë re këtë dhe filluan të nxirrnin pa pushim udhëzues për mbledhjen e tyre - plot me gabime dhe lajthitje. Njëri këshillonte se një mënyrë e mirë për t'i dalluar kërpudhat e egra ishte t'i shijoje.

Dhe, kĂ«tu arrijmĂ« te pjesa vĂ«rtet marramendĂ«se: kĂ«ta libra tĂ« rremĂ«, gjithnjĂ« e mĂ« shumĂ« nuk kanĂ« nevojĂ« pĂ«r lexues, sepse makinat i sigurojnĂ« edhe ata. Pse? Dhe, si? Sepse Kindle Unlimited (shĂ«rbimi i abonimit tĂ« Amazon-it pĂ«r libra elektronikĂ«, qĂ« ju lejon tĂ« “huazoni” njĂ« numĂ«r tĂ« caktuar titujsh tĂ« pĂ«rzgjedhur) i paguan autorĂ«t e tij gjoja njerĂ«zorĂ« nga njĂ« fond fiks mujor, sipas “faqeve tĂ« lexuara” - aktualisht pak mĂ« pak se gjysmĂ« centi pĂ«r faqe.

Kjo ka sjellĂ« krijimin e “fermave tĂ« klikimeve” me lexues artificialĂ«: sasi pajisjesh me llogari fantazmĂ« tĂ« Amazon-it qĂ« “lexojnĂ«â€ duke kthyer faqet me njĂ« shpejtĂ«si çnjerĂ«zore, duke zbrazur fondin e parave tĂ« destinuar pĂ«r autorĂ«t prej mishi e gjaku.

Karakteri joreal i gjithë kësaj ia vlen të përsëritet. Askush nuk i shkruan këta libra. Askush nuk i lexon. Në asnjë çast teksti nuk kalon para syve të gjallë dhe, edhe nëse arrin ndonjëherë te mendja e një njeriu, ai njeri nuk do ta dijë nëse ndonjë njeri është ulur ndonjëherë për t'i shtypur fjalët që ai po lexon.

Mund ta shihni se ku po shkon kjo, dhe nuk është pamje e bukur. Një ditë më parë provova t'i kërkoja IA-së të shkruante një libër brenda një dite. Dhe, po, e bëri këtë pa asnjë vështirësi. Ashtu siç e prisja. Por, ajo që më shqetësoi ishte kjo: libri ishte, në fakt, goxha i mirë. Jo Doreza-22, jo Mjellmat e egre, jo Binjakët e akullit nga S. K. Tremayne, por ndoshta më i mirë se romani im i parë.

Me fjalë të tjera, autorët robotë po përmirësohen çdo ditë, dhe po vijnë për shkrimtarët e për lexuesit, dhe unë parashikoj se, në fund, ata do ta dominojnë pothuajse plotësisht letërsinë. Ata do të shkruajnë romane po aq të mira sa Uliksi; pastaj do të shkruajnë romane aq të mira saqë shumica e njerëzve nuk do ta kuptojnë se sa të mira janë (si Uliksin).

Ata do të bëjnë gjithashtu pjesën më të madhe të gazetarisë, biografisë, historisë, kërkimit shkencor - çfarëdo - sepse, do të jenë më të shpejtë, më të lirë, më zbavitës, më të zgjuar. Ajo që ndoshta do të mbijetojë është proza të cilën asnjë robot nuk mund ta shkruajë. Kujtime të vërteta, reportazhe nga zonat e luftës, gazetaria e udhëtimit. Gjëra të veçanta.

Ndoshta do të ketë një treg të vogël e të shtrenjtë për letërsi artistike me garancinë se është shkruar prej njerëzve - njësoj siç blejmë ndonjëherë qeramikë artizanale të punuar me dorë, por pjesën më të madhe të enëve tona e blejmë në Ikea. Të prodhuara nga makinat.

E gjithë kjo është disi melankolike - nëse i doni librat, shkrimin dhe gjithë këto. Nga ana tjetër, të rinjtë disi të vetëkënaqur, të cilët e marrin veten shumë seriozisht, në të ardhmen do t'i shpëtojnë poshtërimit të plotë të marrjes së çeqeve të honorarëve me zero paundë e zero peni. /Telegrafi/

GJITHÇKA ËSHTË PENGESË PËR TË ARRITUR TE BUKURIA

✇Telegrafi
By: Agron Shala
22 July 2026 at 10:35


Poezi nga: Farhad Pirbal
PĂ«rktheu: Anton Papleka

Kafka thotë: gjithçka është e zezë.
Joyce thotë: gjithçka është ngjyrë hiri.
Modigliani thotë: gjithçka është qafë e gjatë dhe e hollë.
Strindbergu thotë: gjithçka është një konflikt i përjetshëm
midis burrit e gruas.
Darwini thotë: gjithçka është lavdi fitimtarëve.
Lawrence thotë: gjithçka është seks.
Einsteini thotë: gjithçka është relative.
Marxi thotë: gjithçka është para.
Gorky thotë: gjithçka është luftë e klasës punëtore.
Bretoni thotë: gjithçka është ëndërr.
Aragoni thotë: gjithçka është Elsa.
Hedayati thotë: gjithçka është fantazi.
Moneti thotë: gjithçka është pambuk.
Unë them: gjithçka është pengesë
për të arritur te bukuria.

Brezi im është brezi më i fiksuari pas shëndetit dhe kjo po na bën të gjithëve të mjerë

✇Telegrafi
By: Agron Shala
22 July 2026 at 09:47


Udhëzimet ushqimore që ndryshojnë vazhdimisht nënkuptojnë se brezi Z ndjek përgjithmonë një objektiv që lëviz.

Nga: Lara Brown / The Telegraph
PĂ«rkthimi: Telegraif.com

Shkenca e ka dhënë verdiktin. Kafeja është e mirë për ju. Të paktën kështu shprehet Shoqata Amerikane e Zemrës, e cila thotë se pirja e dy deri në katër filxhanëve kafe në ditë mund ta ulë rrezikun e sëmundjeve të zemrës, diabetit, dështimit të zemrës dhe goditjes në tru.

Sa lajm i mirë. Për sa kohë që nuk u besoni studimeve që thonë se kafeina rrit tensionin e gjakut.

Dhe, sigurohuni ta pini vetëm në mëngjes - dhe, nëse vërtet doni ta optimizoni jetën tuaj, ekziston një studim i rastësishëm, një test i dyfishtë që zgjat 21 ditë dhe të cilin mund ta lexoni. Ai arrin në përfundimin se, ndonëse kafeja mund të jetë inflamatore, ajo është gjithashtu e mirë për mikrobiomën e zorrëve. Por, mbajeni mend: një filxhan kafe gjashtë orë para gjumit është po aq i keq sa gjysmë filxhani në kohën e gjumit. Mos e teproni.

Ose, mund tĂ« ndaleni dhe tĂ« pyesni veten nĂ«se doni ta çoni jetĂ«n kĂ«shtu. SipĂ«rmarrĂ«si i teknologjisĂ«, Bryan Johnson, e bĂ«n kĂ«tĂ«. Ai ka hartuar njĂ« plan si pjesĂ« e misionit tĂ« tij “Mos vdis”. Ky regjim kĂ«rkon zgjimin nĂ« orĂ«n pesĂ« tĂ« mĂ«ngjesit, pluhur proteinik, kreatinĂ«, suplemente dhe terapi me valĂ« goditĂ«se, tĂ« gjitha para mĂ«ngjesit. PĂ«r tĂ« gjetur kohĂ« pĂ«r tĂ« gjitha kĂ«to, ai Ă«shtĂ« nĂ« shtrat - i vetĂ«m - qĂ« nĂ« orĂ«n 20:30.

Johnsoni mund të dëshmojë një ditë se është një mrekulli e shkencës moderne. Sigurisht që është tërheqëse të lexosh për të. Ose, atë mund ta godasë një autobus nesër. Dhe, atëherë ndoshta do t'i vinte keq që çdo ditë hante të njëjtat vakte nga enët e kompanisë Tupperware, që shmangte pushimet me diell dhe sheqerin e shtuar.

Dhe, kush mund të thotë se regjimi i tij është i duhuri? Nutricionistët na thanë për vite me radhë t'i shmangnim vezët nga frika e kolesterolit, derisa vendosën se ato ishin një dhuratë ushqimore.

Vera Ă«shtĂ« e keqe pĂ«r ju, pĂ«rveçse mund tĂ« parandalojĂ« kancerin. Çokollata Ă«shtĂ« njĂ« superushqim, me kusht qĂ« tĂ« jetĂ« organike - me 85 pĂ«r qind kakao dhe tĂ« hani vetĂ«m njĂ« copĂ«z. Proteina Ă«shtĂ« e mirĂ«, por pluhuri proteinik Ă«shtĂ« i pĂ«rpunuar dhe duhet shmangur me çdo kusht.

NutricionistĂ«t nuk bien dakord se çfarĂ« Ă«shtĂ« dhe çfarĂ« nuk Ă«shtĂ« e mirĂ« pĂ«r ju. PĂ«rfundimet e tyre duket se ndryshojnĂ« çdo pesĂ« vjet. Dhe, edhe nĂ«se disi do ta ndiqnit “regjimin” e duhur, Ă«shtĂ« pothuajse e pamundur t'u shmangeni rreziqeve pĂ«r shĂ«ndetin e jetĂ«s moderne.

Mikroplastikat gjenden në ujin që pimë dhe në ambalazhet e ushqimeve. Ato mund të shkaktojnë probleme të fertilitetit dhe çrregullime neurologjike. Substancat perfluoroalkile dhe polifluoroalkile (kimikatet e përhershme) gjenden në enët tona të gatimit, në rrobat tona dhe në gjakun tonë. Kimikatet që çrregullojnë sistemin endokrin ndodhen në çdo faturë që prekni.

Vij nga brezi më i optimizuar për shëndetin. Pimë më pak se prindërit tanë. Mbajmë ora inteligjente, shkojmë në joga dhe e zëvendësojmë akulloren me kos të ngrirë. Tani ekziston një version me përmbajtje të lartë proteinash i Babybel-it, i çokollatës Mars dhe një lager artizanal me zero përqind alkool për ata që përpiqen të arrijnë objektivat e tyre të mirëqenies.

Por, asgjĂ« nga kĂ«to nuk duket se po funksionon. Revista The Lancet Public Health ka zbuluar se normat e rasteve tĂ« 17 llojeve tĂ« kancerit po rriten me çdo brez. Sa mĂ« shumĂ« ta “optimizojmĂ«â€ veten, aq mĂ« pak tĂ« shĂ«ndetshĂ«m duket se bĂ«hemi.

Në vitin 2014, studiues nga Kolegji i Kolorados lidhën 164 njerëz me një aparat të rremë EEG dhe u dhanë një rezultat fiktiv të gjumit. Grupi të cilit i thanë se kishte fjetur mirë, shkëlqeu në testet njohëse, ndërsa grupi që mori një rezultat të dobët të gjumit hasi në vështirësi.

Por, performanca e tyre nuk kishte asnjĂ« lidhje me sa tĂ« çlodhur ishin. Gjithçka ishte njĂ« efekt placebo. Tani mund tĂ« blini njĂ« unazĂ« qĂ« monitoron gjumin tuaj REM ose, pĂ«r disa mijĂ«ra paundĂ«, njĂ« shtrat “inteligjent” qĂ« ofron ftohje dhe ngritje tĂ« personalizuara pĂ«r tĂ« pĂ«rmirĂ«suar “gjendjen fizike tĂ« gjumit” tuaj. Por, a po ju bĂ«n e gjithĂ« kjo mĂ« tĂ« mjerĂ«, apo madje tĂ« sĂ«murĂ«?

Më gëzon shumë kur dëgjoj se kafeja ka përfitime shëndetësore. Por, nuk do të pres leje nga shkencëtarët që ta shijoj. Dhe, nuk do të ndalem së piri atë kur të dalë studimi i radhës që pretendon se është e tmerrshme për ne. Jeta është më shumë sesa maksimizimi i shëndetit.

Siç na kujton Oscar Wilde - i cili kishte fare pak durim me viktorianĂ«t e zellshĂ«m dhe, e imagjinoj, do tĂ« kishte edhe mĂ« pak durim me ithtarĂ«t e sotĂ«m tĂ« mirĂ«qenies: “KĂ«naqĂ«sia Ă«shtĂ« e vetmja gjĂ« pĂ«r tĂ« cilĂ«n duhet jetuar; asgjĂ« nuk plaket si lumturia”. /Telegrafi/

Artisti i trazuar që gjeti ngushëllim te zanat - pastaj vrau babanë e vet

✇Telegrafi
By: Agron Shala
21 July 2026 at 13:48


Për pjesën më të madhe të jetës së tij, Richard Dadd ishte i mbyllur në spitale psikiatrike. Por, Akademia Mbretërore na fton ta shohim atë si diçka më shumë sesa thjesht një kureshtje.

Nga: Alastair Sooke / The Telegraph
PĂ«rkthimi: Telegrafi.com

Kanë kaluar më shumë se pesëdhjetë vjet që nga ekspozita e fundit e madhe kushtuar veprës së Richard Daddit, artistit të pazakontë viktorian që vrau babanë e vet kur ishte në të njëzetat dhe e kaloi pjesën tjetër të jetës duke pikturuar në institucione psikiatrike. Ndër kompozicionet më të njohura të tij, që të japin përshtypjen e një gjëje psikodelike, është Goditja mjeshtërore e druvarit të zanave (1855-1864), një tablo e ndërlikuar dhe thellësisht e çuditshme, e mbushur me krijesa mbinatyrore - secila me sa duket jo më e madhe se një fije bari. Me siguri është fryt i një mendjeje të trazuar nga ethet e trurit?

“Goditja mjeshtĂ«rore e druvarit tĂ« zanave”Akademia MbretĂ«rore e Arteve

Ekspozita Richard Dadd: Përtej çmendurisë, në Akademinë Mbretërore të Arteve, na fton ta rishohim figurën e tij - jo si një i çmendur që rastësisht pikturonte, por si një artist të dorës së parë që jetonte me një sëmundje mendore (ndoshta skizofreni) - disi si Vincent van Goghu. Edhe pse, bazuar në këtë ekspozitë, pikturat e tij të frymëzuara nga folklori mund të duken të errëta, si dhe të mbushura me figura e halucinacione, origjinaliteti i vizionit të tij e përforcon premisën e ekspozitës. Kjo ekspozitë mund të jetë e çuditshme, por është pa dyshim mbresëlënëse.

PavarĂ«sisht historisĂ« sĂ« tij mjekĂ«sore, do tĂ« ishte gabim tĂ« kategorizohej Daddi si njĂ« artist “autsajder”. Ai lindi nĂ« Kent mĂ« 1817, nĂ«na i vdiq kur ishte fĂ«mijĂ« dhe, nĂ« moshĂ«n 19-vjeçare, hyri nĂ« ShkollĂ«n e AkademisĂ« MbretĂ«rore - njĂ« lĂ«vizje qĂ« theksohet (jo çuditĂ«risht, duke pasur parasysh vendin ku zhvillohet ekspozita) nga salla e parĂ« disi e zbehtĂ« e saj. NĂ«se arti i pjekur i Daddit duket teknikisht i pĂ«rkryer dhe i mbĂ«shtetur fort nĂ« historinĂ« e artit - kam pĂ«rshtypjen se njĂ« akuarel i çuditshĂ«m i vitit 1852, qĂ« paraqet Robin Hudin, aludon te HarkĂ«tarĂ«t (1769-70) e Sir Joshua Reynoldsit, qĂ« sot ndodhet nĂ« galerinĂ« “Tate” - kjo ndodh sepse ai ishte jo vetĂ«m i talentuar, por edhe i formuar profesionalisht.

“Robin Hudi” (1852)Akademia MbretĂ«rore e Arteve

Pasi fitoi vlerësime për disa piktura të hershme me zanat, me tema nga Shekspiri - ndër to një që paraqet një Pak të shëndoshë, me pamje dashakeqe, ulur këmbëkryq mbi një kërpudhë poshtë një lulegishti që varet si një dush që pikon - Daddi u ftua, më 1842, të shoqëronte Thomas Phillipsin, një jurist dhe politikan uelsian, në një udhëtim rreth Mesdheut lindor. I mbingarkuar nga përshtypjet e këtij udhëtimi të madh, Daddi filloi të vuante prej iluzioneve. Pas kthimit në Londër, u bind se babai i tij ishte djalli dhe e vrau me thikë. Një vit më vonë u shtrua në Bethlem, ku qëndroi për dy dekada, përpara se të transferohej në spitalin Broadmour - ku më vonë do të vdiste nga tuberkulozi, në vitin 1886.

“Paki”Akademia MbretĂ«rore e Arteve

Gjatë kohës që ishte pacient, qëndrimet mjekësore ndaj sëmundjeve mendore filluan të ndryshonin. Në vitin 1854, Daddi krijoi Agoninë - çmenduria e tërbuar, një akuarel që paraqet një pacient të prangosur, gjysmë të zhveshur dhe dukshëm të torturuar, i cili mban kokën me duar. Megjithatë, mjekët e Daddit dëshironin që shtrëngimi fizik të bëhej pjesë e së kaluarës. Ata e lejuan të vizatonte dhe të pikturonte sipas dëshirës, madje edhe e porositën të krijonte vepra; në Broadmour i siguruan edhe vegla zdrukthëtarie, që të ndërtonte vetë kornizat e tij karakteristike prej druri për pikturat (dy prej të cilave ekspozohen në Akademinë Mbretërore).

PavarĂ«sisht izolimit tĂ« tij, Daddi ishte qartazi nĂ« njĂ« linjĂ« me artin viktorian tĂ« kohĂ«s. Ashtu si artistĂ«t e tjerĂ« tĂ« asaj periudhe, ai ishte i magjepsur nga kostumet, temat orientaliste dhe zanat. NĂ« disa raste, stili i tij madje tĂ« lĂ« tĂ« kuptosh se njihte pararafaelitĂ«t. Ashtu si ata, edhe vepra e Daddit u bĂ« sĂ«rish e pĂ«lqyer gjatĂ« viteve ’60 tĂ« shekullit tĂ« kaluar, pasi nĂ« vitin 1963 Siegfried Sassoon ia dhuroi “Tate”-it pikturĂ«n Goditja mjeshtĂ«rore e druvarit tĂ« zanave.

Daddi duke pikturuar “KontradiktĂ«n: Oberoni dhe Titania” (mĂ« poshtĂ«), fotografuar nga Henry Hering, i cili dokumentoi pacientĂ«t nĂ« Spitalin MbretĂ«ror tĂ« BethlemitAkademia MbretĂ«rore e Arteve

“Kotradikta: Oberoni dhe Titania” (1854-1958)Akademia MbretĂ«rore e Arteve

MegjithatĂ«, qasja e Daddit ishte gjithashtu e veçantĂ« - bie nĂ« sy fakti se personazhet nĂ« pikturat e tij rrallĂ« ndĂ«rveprojnĂ« me njĂ«ri-tjetrin - dhe gjallĂ«rohej nga njĂ« humor ironik. E pĂ«rshkuar nga e kaltra e errĂ«t e plot ndjeshmĂ«ri, e kundĂ«rvĂ«nĂ« me disa burime ndriçimi vezullues, mes tyre drita e yjeve dhe e hĂ«nĂ«s, Ndalesa e artistit nĂ« shkretĂ«tirĂ« (rreth vitit 1845) Ă«shtĂ« njĂ« skenĂ« e mrekullueshme nate, e realizuar me akuarel dhe guash, qĂ« paraqet njĂ« grup udhĂ«tarĂ«sh, shumica tĂ« ulur pranĂ« njĂ« zjarri kampi; ajo u rizbulua nĂ« emisionin e BBC-sĂ«, “Antiques Roadshow”, nĂ« vitin 1985.

“Ndalesa e artistit nĂ« shkretĂ«tirĂ«â€ (rreth vitit 1845)Akademia MbretĂ«rore e Arteve

NĂ« kĂ«tĂ« pikturĂ«, Daddi me sa duket tallet me mĂ«nyrĂ«n e tij natyraliste tĂ« pikturimit, duke bĂ«rĂ« tĂ« duket - nĂ« mĂ«nyrĂ« qesharake - sikur HĂ«na e plotĂ« Ă«shtĂ« gdhendur nĂ« njĂ« heshtĂ« nĂ« plan tĂ« parĂ«, si njĂ« marshmellou nĂ« njĂ« shkop. ËshtĂ« njĂ« lloj marifeti i piktorit qĂ« do t'i kishte pĂ«lqyer RenĂ© Magritteit: nĂ« fund tĂ« kĂ«saj ekspozite, u tundova ta klasifikoja Daddin si njĂ« pararendĂ«s tĂ« surrealizmit. Kjo Ă«shtĂ« gjithashtu karakteristike e frymĂ«s sĂ« mprehtĂ« dhe ironike tĂ« veprĂ«s sĂ« tij, e cila pĂ«rfshin njĂ« seri akuarelesh satirike tĂ« njohura si Pasione, qĂ« mund tĂ« vĂ«nĂ« nĂ« lojĂ« klasifikimin e sĂ«mundjeve mendore tĂ« shekullit XIX. Sipas kuratorit tĂ« ekspozitĂ«s, Nicholas Tromans: “Richard Dadd Ă«shtĂ« artisti i madh komik i shekullit XIX”.

Por, a është ai më shumë sesa një kuriozitet? Unë besoj se po. Arti ëndërrimtar i Daddit, që më vonë tërhoqi, ndër shumë të tjerë, Angela Carterin dhe Freddie Mercuryn, u jep formë atyre mendimeve të mjegullta, nganjëherë torturuese që banojnë në skajet e vetëdijes. Si rrjedhojë, ai mund të jetë i fuqishëm. Veprat e tij të vona, të krijuara nga viti 1864 në Broadmour - që paraqesin, për shembull, një çift vilash portokalli që duket sikur lëshojnë një ndriçim të çuditshëm në një peizazh të hapur - janë më pak të mbushura me elemente, më baritore dhe sjellin një ndjenjë lehtësimi. /Telegrafi/

PO VJEN PËRMBYTJA

✇Telegrafi
By: Agron Shala
21 July 2026 at 09:52


Nga: Peter Gabriel (1977)
PĂ«rktheu: Agron Shala

Kur bie nata
Sinjalet përforcohen në radio
Të gjitha gjërat e çuditshme
Vijnë e ikin si paralajmërime të hershme
Ylli i detit i ngecur në breg s'ka ku të fshihet
Ende pret baticën e madhe të Pashkëve
Drejtimi nuk ka kuptim
Madje nuk mund të zgjedhim një anë

Mora shtegun e vjetër
Shpatin e zbrazët përtej ujërave
Mbi shkëmbinjtë e lartë
Bijtë dhe bijat po plakeshin
Bota e molisur e nëntokës po triumfonte
Valët e çelikut hidhnin metal drejt qiellit
Dhe ndërsa gozhda u ngul në re
Shiu ishte i ngrohtë dhe turmën e bëri qull

Zot po vjen përmbytja
Do t'i themi lamtumirë mishit dhe gjakut
Nëse detet heshtin sërish në mbettë kush i gjallë
Do të jenë ata që për mbijetesë hoqën dorë nga ishulli i tyre
Pini ëndërrimtarë - po shteroni

Kur përmbytja thërret
Nuk ke shtëpi nuk ke mure
Në përplasjen e bubullimës
Je një mijë mendje brenda një vetëtime
Mos ki frikë të qash për atë që sheh
Aktorët janë larguar jemi vetëm ti dhe unë
Dhe nëse thyhemi para agimit
Ata do ta shfrytëzojnë atë që ishim dikur

Zot po vjen përmbytja
Do t'i themi lamtumirë mishit dhe gjakut
Nëse detet heshtin sërish në mbettë kush i gjallë
Do të jenë ata që për mbijetesë hoqën dorë nga ishulli i tyre
Pini ëndërrimtarë - po shteroni

/Telegrafi/

-

ÇfarĂ« mund tĂ« na mĂ«sojĂ« Mesjeta pĂ«r parandalimin e rraskapitjes

✇Telegrafi
By: Agron Shala
20 July 2026 at 13:45


Nga: David Robson / BBC
PĂ«rkthimi: Telegrafi.com

Stresi dhe rraskapitja mendore nuk janë dukuri të reja - në Mesjetë ato ishin të përhapura. Dhe, urtësia e Mesjetës mbi mënyrën se si duhet përballuar rraskapitja vazhdon të tingëllojë çuditërisht e vërtetë edhe sot.

Simptomat, vĂ«rente Gjon Kasiani, ishin gjithmonĂ« tĂ« njĂ«jtat. Lodhje dhe mungesĂ« shprese, dĂ«shirĂ« pĂ«r tĂ« qenĂ« kudo tjetĂ«r pĂ«rveçse nĂ« punĂ« dhe mjegullim i mendjes - “njĂ« lloj hutimi i paarsyeshĂ«m i mendjes” qĂ« i linte bashkĂ«punĂ«torĂ«t e tij tĂ« ndiheshin dembelĂ« e tĂ« padobishĂ«m dhe tĂ« dĂ«shironin “ngushĂ«llimin e gjumit”.

Nëse ke vuajtur ndonjëherë nga rraskapitja, lodhja e skajshme ose depresioni, ndoshta të paktën disa prej këtyre ndjenjave të duken të njohura dhe mund të mendosh se këto vuajtje janë të veçanta për trysnitë e shekullit XXI. Por, Kasiani ka shkruar në shekullin V pas Krishtit dhe lexuesit të cilëve u drejtohej nuk ishin drejtorët e sotëm, por të krishterët e hershëm që ishin rraskapitur nga përpjekjet e tyre shpirtërore.

Lexo po ashtu:
- Të vjella, nxjerrje gjaku dhe puthje të shenjta - e vërteta për mjekësinë mesjetare
- Murtaja e Zezë nuk e shkatërroi Britaninë - ajo e shpëtoi
- Gjyqet brutale për magji, të cilat vazhdojnë të kenë ndikim edhe sot
- E vërteta tronditëse pas artit historik anatomik
- “ShoqĂ«ruesja e pĂ«rkryer e jetĂ«s”: Murgesha e shekullit XII, emri mĂ« tĂ«rheqĂ«s nĂ« muzikĂ«n eksperimentale
- Rapsodi i harruar, që rrinte pezull në dëshpërimin e heshtur: Rokeri i parë i Anglisë!
- Rrëfimi për superheroin më të famshëm të Mesjetës!

A mund tĂ« hedhin dritĂ« rrĂ«fimet e tilla mbi sĂ«mundjen tonĂ« bashkĂ«kohore, madje edhe tĂ« sugjerojnĂ« njĂ« kurĂ«? Ky Ă«shtĂ« argumenti i librit tĂ« ri tĂ« historianit Peter Jones, NdihmĂ« pĂ«r vetveten nga Mesjeta: NjĂ« udhĂ«tim nĂ« mendjen mesjetare [Self-Help from the Middle Ages: A Journey into the Medieval Mind], i cili ofron njĂ« vĂ«shtrim tĂ«rheqĂ«s mbi mĂ«nyrat se si “priftĂ«rinjtĂ« terapeutĂ«â€ - termi i pĂ«rdorur nga Jonesi - i udhĂ«hiqnin besimtarĂ«t e tyre pĂ«r t'i nxjerrĂ« nga ankthi shpirtĂ«ror.

NĂ« shekullin V, Gjon Kasiani ishte ndĂ«r mendimtarĂ«t e hershĂ«m tĂ« krishterĂ« qĂ« ishin “priftĂ«rinj terapeutĂ«â€(Alamy)

Hulumtimi i tij tregon se sa tĂ« zakonshme kanĂ« qenĂ« ndjenjat e rraskapitjes gjatĂ« gjithĂ« historisĂ« - njĂ« pranim qĂ« vetĂ« mund tĂ« sjellĂ« ngushĂ«llim pĂ«r kĂ«do qĂ« po pĂ«rballet me njĂ« natĂ« tĂ« errĂ«t tĂ« shpirtit. “Ka aq shumĂ« urtĂ«si nĂ« MesjetĂ«â€, thotĂ« Jonesi. NĂ« fund tĂ« fundit, tashmĂ« kemi parĂ« njĂ« shumim librash tĂ« “filozofisĂ« sĂ« stilit tĂ« jetĂ«s” qĂ« nxjerrin mĂ«sime nga veprat e stoikĂ«ve tĂ« lashtĂ« - ndoshta ka ardhur koha tĂ« marrim njĂ« faqe edhe nga disa dorĂ«shkrime mesjetare.

I humbur në Siberi

Jonesi u frymĂ«zua ta shkruante librin pas krizĂ«s sĂ« tij personale - “dimrit mĂ« tĂ« ftohtĂ« tĂ« jetĂ«s sime”. PĂ«r arsye qĂ« ende e ka tĂ« vĂ«shtirĂ« t'i shpjegojĂ«, ai kishte pranuar detyrĂ«n e drejtuesit tĂ« Departamentit tĂ« HistorisĂ« nĂ« Universitetin e Tjumenit nĂ« Siberi. Temperaturat ishin aq tĂ« ulĂ«ta saqĂ« humbiste çdo ndjesi nĂ« kĂ«mbĂ« pasi kalonte vetĂ«m 20 minuta jashtĂ«. Ai pĂ«rpiqej tĂ« mĂ«sonte gjuhĂ«n dhe i mungonte shumĂ« familja e tij nĂ« Dublin. “Duhej tĂ« bĂ«ja kĂ«rkime dhe tĂ« planifikoja mĂ«simet, tĂ« vazhdoja jetĂ«n time”, shkruan ai. “Por, nuk arrija ta bindja veten tĂ« bĂ«ja asgjĂ«â€.

MegjithatĂ«, ndĂ«rsa nisi tĂ« hartonte njĂ« kurs tĂ« ri mbi ShtatĂ« MĂ«katet VdekjeprurĂ«se, ai filloi tĂ« gjente jehonĂ«n e pakĂ«naqĂ«sisĂ« sĂ« vet nĂ« rrĂ«fimet mesjetare qĂ« po studionte. “E kupton se ata kalonin pikĂ«risht tĂ« njĂ«jtat gjĂ«ra qĂ« kalojmĂ« edhe ne”, thotĂ« ai. “Ndjenjat kanĂ« qenĂ« gjithmonĂ« tĂ« njĂ«jta dhe njerĂ«zit kanĂ« kaluar tĂ« njĂ«jtat kriza”.

"Akedia" ose plogështia ishte një nga Shtatë Mëkatet Vdekjeprurëse - korniza mesjetare për të kuptuar se çfarë do të thotë të jesh njeri(Alamy)

ShtatĂ« MĂ«katet VdekjeprurĂ«se, shpjegon Jonesi, nuk pĂ«rmenden nĂ« BibĂ«l, por u formuluan prej mendimtarĂ«ve tĂ« hershĂ«m tĂ« krishterĂ« si Kasiani. MĂ« pas ato u pĂ«rpunuan nga Papa Gregori i Madh i cili - siç shkruan Jonesi nĂ« librin e tij - “mendonte se do tĂ« ishin mjeti i pĂ«rsosur pĂ«r tĂ« hartuar shqetĂ«simet e mendjes”. Kjo kornizĂ« pĂ«r “renditjen dhe pĂ«rpunimin e tĂ« gjitha mendimeve” pĂ«rbĂ«hej nga: krenaria, smira, zemĂ«rimi, plogĂ«shtia, lakmia, grykĂ«sia dhe epshi.

Deri nĂ« shekullin XIII, ishin shfaqur njĂ« sĂ«rĂ« doracakĂ«sh tĂ« njohur pĂ«r t'i udhĂ«zuar priftĂ«rinjtĂ« terapeutĂ« mbi mĂ«nyrat mĂ« tĂ« mira pĂ«r tĂ« ndihmuar besimtarĂ«t e tyre qĂ« t'i kapĂ«rcenin kĂ«to probleme gjatĂ« rrĂ«fimit. “Kur i shqyrton kĂ«to materiale, pamja goxha i ngjan terapisĂ«â€, thotĂ« Jonesi. NĂ« vend qĂ« ta qortonin bashkĂ«sinĂ« e besimtarĂ«ve, “ata nxisnin njĂ« bisedĂ« mjaft depĂ«rtuese dhe me nuanca - qĂ« depĂ«rtonte nĂ«n sipĂ«rfaqe”.

Acedia - mungesë dashurie, një zbrazëti e shpirtit

PlogĂ«shtia ishte ajo qĂ« pĂ«rputhej mĂ« sĂ« miri me ndjenjat qĂ« Jonesi kishte pĂ«rjetuar nĂ« Siberi. Sot kĂ«tĂ« fjalĂ« mund ta lidhim me dembelizmin ose pĂ«rtacinĂ« e qĂ«llimshme, por autorĂ«t mesjetarĂ« e pranonin zbrazĂ«tinĂ« emocionale qĂ« qĂ«ndronte nĂ« zemĂ«r tĂ« kĂ«saj vuajtjeje. E njohur nĂ« atĂ« kohĂ« si akedia, ajo pĂ«rfshinte “mungesĂ«n e dashurisĂ«, paralizĂ«n e pĂ«rkujdesjes, zbrazĂ«tinĂ« e shpirtit”, shkruan Jonesi. “ËshtĂ« gjendja kur tĂ« gjitha ato gjĂ«ra qĂ« dikur ta ndriçonin ditĂ«n tani tĂ« lĂ«nĂ« tĂ« ftohtĂ« dhe indiferent”.

Një gravurë e vitit 1612 që paraqet vesin e akedisë - sipas mendimtarëve mesjetarë ishte një vuajtje e shërueshme(Alamy)

Jonesi tregon se gjeti jehonĂ« tĂ« madhe te njĂ« tekst i shekullit XIII, i njohur si MS 306 nĂ« Kolegjin e TrinisĂ« nĂ« Dublin. Autori e pĂ«rshkruan akedinĂ« si “qĂ«ndrimi nĂ« mes tĂ« njĂ« lumi tĂ« rrĂ«mbyeshĂ«m, pĂ«rballĂ« njĂ« rryme qĂ« shkumĂ«zon dhe mĂ« godet kĂ«mbĂ«t, por pa energji pĂ«r tĂ« ecur pĂ«rpara” - ndjenja mpirjeje tĂ« cilat Jonesi i njihte shumĂ« mirĂ« nga dimri i tij nĂ« Siberi.

NdĂ«rkohĂ«, shkrimet e “Arkipoetit” - njĂ« autori anonim nga Gjermania e shekullit XII - pĂ«rshkruajnĂ« zhgĂ«njimet e mĂ«dha qĂ« i sillte puna e tij si burokrat, me ankesa qĂ« mund t'i duken tĂ« njohura çdo drejtori tĂ« sotĂ«m. “PoezitĂ« e tij flisnin pĂ«r punĂ«n e pandĂ«rprerĂ« nĂ« njĂ« vend pune tĂ« kotĂ« qĂ« atij i dukej i vogĂ«l dhe pa kuptim - duke dhĂ«nĂ« gjithçka, ndĂ«rsa e konsumonte veten deri nĂ« fund”.

Jonesi nuk është aspak i vetmi historian që ka gjetur këto ngjashmëri midis vuajtjeve mesjetare dhe atyre moderne. Në librin e saj Rraskapitur [Exhausted], historiania e kulturës (dhe trajnuesja e drejtorëve), Anna Katharina Schaffner, vendos një lidhje të drejtpërdrejtë midis akedisë së përshkruar nga të krishterët mesjetarë dhe rraskapitjes së ditëve tona, simptomat e së cilës përfshijnë prirjen për të ngrënë për ngushëllim dhe për t'u marrë me shpërqendrime të pakuptimta në vend të punës me kuptim.

“ËshtĂ« njĂ« rreth vicioz klasik: ata qĂ« vuajnĂ« nga akedia bĂ«hen gjithnjĂ« e mĂ« pak tĂ« aftĂ« pĂ«r meditim dhe pĂ«r tĂ« soditur gjĂ«ra tĂ« natyrĂ«s shpirtĂ«rore, ndĂ«rsa strategjitĂ« e tyre tĂ« zgjedhura keq pĂ«r tĂ« rifituar energjinĂ« vetĂ«m sa e pĂ«rkeqĂ«sojnĂ« gjendjen e tyre”, shkruan ajo. “NĂ« kĂ«tĂ« kuptim, ata janĂ« njĂ«soj si ne - njerĂ«zit e rraskapitur tĂ« shekullit XXI, qĂ« merren me njĂ« mori veprimtarish zĂ«vendĂ«suese po aq joproduktive”.

Fusha me gjemba dhe male të forta

Po cilat ishin zgjidhjet? Autori i MS 306-it jep njĂ« aludim tĂ« tĂ«rthortĂ« biblik. “Do apo nuk do, jebusejtĂ« jetojnĂ« brenda kufijve tĂ« tu”, shkroi ai. “Mund t'i nĂ«nshtroni, por nuk mund t'i shfarosni”. JebusejtĂ«, shpjegon Jonesi, ishin njĂ« fis i lashtĂ« qĂ« dikur kishte pushtuar Jerusalemin dhe ishte e pamundur tĂ« dĂ«boheshin. NĂ« kĂ«tĂ« mĂ«nyrĂ«, autori po e kĂ«shillon dikĂ« qĂ« vuan nga akedia tĂ« mĂ«sojĂ« tĂ« jetojĂ« me ndjenjat e veta, pa luftuar kundĂ«r tyre.

“Traktati mbi virtytet dhe veset” i William Peraldusit kĂ«shillon ata qĂ« vuajnĂ« nga rraskapitja mendore qĂ« tĂ« gjejnĂ« njĂ« qĂ«llim mĂ« tĂ« lartĂ«(British Library)

Traktati mbi virtytet dhe veset [Summa de Virtutibus et Vitiis] i William Peraldusit ka qasje tĂ« ngjashme. “Ai na thotĂ« tĂ« kujtojmĂ« se fusha qĂ« mbulohet me gjemba njĂ« ditĂ« do tĂ« japĂ« fryte”. PĂ«r ta riorientuar mĂ«nyrĂ«n tonĂ« tĂ« tĂ« menduarit, Peraldusi sugjeronte tĂ« gjejmĂ« njĂ« “mal tĂ« fortĂ«â€ - njĂ« lloj qĂ«llimi mĂ« tĂ« lartĂ« qĂ« do tĂ« na ndihmojĂ« t'i pĂ«rballojmĂ« kohĂ«t e vĂ«shtira. “Ke nevojĂ« pĂ«r mbĂ«shtetjen dhe forcĂ«n e dikujt qĂ« e do ose tĂ« diçkaje qĂ« do pĂ«r t'ia dalĂ« mbanĂ«â€, shpjegon Jonesi. “NĂ«se ke besim te gjĂ«rat qĂ« do, ato me kalimin e kohĂ«s do tĂ« kthehen pĂ«rsĂ«ri te ti”.

Jonesi shqetĂ«sohet se nĂ« biseda, pa peshĂ«n e burimeve origjinale, “ato mund tĂ« tingĂ«llojnĂ« si klishe”, por pĂ«rmbledhjet e tij tĂ« kujtojnĂ« nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« habitshme trajtimet e sotme pĂ«r rraskapitjen dhe problemet e tjera emocionale. PĂ«r shembull, Terapia e Pranimit dhe PĂ«rkushtimit na nxit t'i pranojmĂ« emocionet tona pa u pĂ«rpjekur t'i ndryshojmĂ« ato. Krahas tĂ« mĂ«suarit pĂ«r tĂ« jetuar me kĂ«to emocione, kĂ«shillohemi tĂ« pĂ«rcaktojmĂ« vlerat tona personale dhe tĂ« ndĂ«rmarrim hapa me kuptim pĂ«r tĂ« jetuar nĂ« pĂ«rputhje me to. Shtoji kĂ«saj disa metafora mesjetare pĂ«r fushat me gjemba dhe malet e forta dhe pĂ«rfundon me diçka shumĂ« tĂ« afĂ«rt me kĂ«shillĂ«n qĂ« Peraldusi jepte 800 vjet mĂ« parĂ«.

Ndoshta, më e rëndësishmja, këta mendimtarë mesjetarë na kujtojnë fuqinë e faljes së vetes - një tjetër temë që përsëritet vazhdimisht në psikoterapinë moderne.

Kasiani trajtoi nĂ« dorĂ«shkrimet e tij simptomat e lodhjes, mungesĂ«s sĂ« shpresĂ«s, mjegullimit tĂ« mendjes dhe dĂ«shirĂ«s pĂ«r “ngushĂ«llimin e gjumit”(Alamy)

Jonesi pĂ«rmend shkrimet e Bernardit tĂ« Kiarevales nga shekulli XII - njĂ«rit prej bashkĂ«themeluesve tĂ« KalorĂ«sve TemplarĂ«. “Ai e krahason jetĂ«n e mirĂ« me vrapimin nĂ« njĂ« terren tĂ« ashpĂ«r dhe thotĂ« se kushdo qĂ« vrapon mjaftueshĂ«m gjatĂ« do tĂ« rrĂ«zohet ose do tĂ« pengohet”, shpjegon Jonesi. “TĂ« gjithĂ« do tĂ« kemi çastet tona tĂ« humbjes sĂ« plotĂ« tĂ« drejtimit”.

Sipas tij, ngushĂ«llim i madh Ă«shtĂ« vetĂ« pranimi se nuk je i vetĂ«m nĂ« vuajtjen tĂ«nde; cilado qoftĂ« vuajtja jote, njerĂ«zit janĂ« ndier kĂ«shtu prej mijĂ«ra vjetĂ«sh. “ËshtĂ« ngushĂ«lluese tĂ« ndiesh shoqĂ«rinĂ« e njerĂ«zve tĂ« historisĂ«â€, thotĂ« ai. /Telegrafi/

KUR MBETESH VETËM

✇Telegrafi
By: Agron Shala
20 July 2026 at 09:46


Poezi nga: Ángel Crespo
PĂ«rktheu: Maksim Rakipaj

Kur mbetesh vetĂ«m, s’je tjetĂ«r veçse pasqyra
e asaj çka ishe:
një mëngjes i soditur
nga ballkoni gjysmë i hapur,
disa hapa harmonikë, por që nuk i ndjek kush,
për të mos humbur aq gëzim sa ke;
disa fjalë të rralla
që të kanë rënduar më fort se koha;
një shikim që si drita
u mbyt ndër rrëmbat e tua;
njĂ« udhĂ«tim qĂ« s’do ta kishe pĂ«rfunduar kurrĂ«;
shpirt i munguar i asaj çka të përkiste
duke mbetur kaq i vetmuar.

Luftojeni komunizmin tani - ose blini një papagall

✇Telegrafi
By: Agron Shala
20 July 2026 at 09:39


Nëse Amerika dështon, kush do të na shpëtojë?

Opinion nga: Don Feder / The Washington Times
PĂ«rkthimi: Telegrafi.com

Si student konservator nĂ« vitet ’60 tĂ« shekullit XX, mendoja se lufta kundĂ«r komunizmit ishte mijĂ«ra milje larg nĂ« AzinĂ« Juglindore, dhe 90 milje larg brigjeve [144.84 kilometra], nĂ« KubĂ«.

Kam gabuar.

Lufta e vërtetë ishte gjithmonë këtu, në bazat e së Majtës së Re, veçanërisht në universitete.

Tani ajo ka infektuar çdo aspekt të jetës amerikane dhe është në prag të marrjes nën kontroll të asaj që dikur ishte partia e presidentëve Truman dhe Kennedy.

Saktësia e gjuhës është thelbësore. Ne nuk po e luftojmë socializmin. Kjo është një luftë kundër komunizmit. Duhet të zgjohemi sa më shpejt përballë këtij realiteti, përpara se të bëhemi rusë, kinezë ose kubanë të shekullit XXI.

Mënyra për ta luftuar komunizmin amerikan është duke e ekspozuar dhe duke e shpjeguar atë.

Flisni për platformën e Socialistëve Demokratë të Amerikës [DSA], e cila sapo fitoi një numër të madh zgjedhjesh paraprake për Kongres në qarqe zgjedhore në Nju-Jork dhe Kolorado, ku fitimi i një zgjedhjeje paraprake demokrate është praktikisht i barabartë me zgjedhjen. Komunistët e DSA-së gjithashtu janë ose së shpejti do të jenë kryetarë bashkie në Nju-Jork, në Distriktin e Kolumbisë, Siatëll dhe Los Anxhelos.

Në janar, një kontingjent komunist do të shkojë drejt Kongresit, përfshirë Darializa Avila Chevalierin, një studente specializuese 32-vjeçare e cila fitoi nominimin demokrat në një qark zgjedhor të Nju-Jorkut me mbështetje të fortë për demokratët.

Znj. Chevalier dĂ«shiron tĂ« shfuqizojĂ« policinĂ« dhe burgjet, “fjalĂ« pĂ«r fjalĂ« tĂ« shembĂ« kufirin”, tĂ« konfiskojĂ« pronat me qira dhe tĂ« shtetĂ«zojĂ« korporatat. NĂ« postime tĂ« mĂ«parshme nĂ« rrjetet sociale, znj. Chevalier i quajti veprat e Vladimir Leninit dhe Josif Stalinit “diçka qĂ« patjetĂ«r duhen lexuar”.

Platforma e DSA-sĂ« kĂ«rkon zĂ«vendĂ«simin e Senatit, presidentit dhe GjykatĂ«s sĂ« LartĂ« me “njĂ« ekzekutiv dhe njĂ« gjyqĂ«sor tĂ« zgjedhur nga Kongresi dhe tĂ« varur prej tij”.

Emigrantët e paligjshëm do të votojnë duke e forcuar më tej kontrollin komunist.

Në vend të ndarjes së pushteteve, pushteti do të përqendrohet në një organ të vetëm.

Ky është një recetë për sundimin e një partie të vetme. Kishte zgjedhje në Bashkimin Sovjetik dhe pikërisht atë lloj farse votimi do ta kishim edhe ne.

Duhet të zbulojmë se çfarë kanë bërë shokët e DSA-së në Kubë, Rusi, Korenë e Veriut dhe Kinën e Kuqe.

Në kohën e revolucionit të Castros në vitin 1959, Kuba ishte vendi më i zhvilluar në Amerikën Latine. Sot ka pak karburant dhe përjeton ndërprerje të planifikuara të energjisë elektrike. Plehrat grumbullohen në rrugë. Punëtorët kubanë marrin gjysmë libre mish pule dhe 10 deri në 12 vezë çdo dy javë. Punëtorë të botës, hani me zemër.

Havana thotë se, ndonëse do ta mirëpriste ndihmën, nuk do të bëjë kurrë kompromis me komunizmin.

Komunizmi, pĂ«r vetĂ« natyrĂ«n e tij, Ă«shtĂ« ekspansionist. QĂ« nga rĂ«nia e Bashkimit Sovjetik, presidenti rus Vladimir Putin ka zhvilluar pesĂ« luftĂ«ra, pĂ«rfshirĂ« ato nĂ« Gjeorgji, Çeçeni dhe UkrainĂ«. NĂ« luftĂ«n Rusi-UkrainĂ«, tĂ« dyja palĂ«t kanĂ« pĂ«suar mĂ« shumĂ« se dy milionĂ« viktima gjatĂ« katĂ«r vjetĂ«ve e gjysmĂ«. Ja çfarĂ« janĂ« luftĂ«rat pa fund.

Përveç përpjekjeve të z. Putin për ta rikrijuar perandorinë sovjetike, Kina po planifikon të pushtojë Tajvanin. Koreja e Veriut pret rastin për ta nisur ushtrinë e saj - të katërtën më të madhe në botë - drejt Jugut.

Duhet gjithashtu të shpjegojmë marrëdhënien simbiotike midis komunizmit dhe islamizmit - aleancën kuq-e-gjelbër. Këto ideologji bashkohen nga një urrejtje fanatike ndaj qytetërimit perëndimor. Znj. Chevalier është njëkohësisht marksiste dhe e konvertuar në Islam.

Nuk ka asnjë shtet apo parti komuniste që të mos i mbështesë të ashtuquajturit palestinezë. Reaktorët bërthamorë të Iranit u ndërtuan me ndihmën e Rusisë dhe Kinës.

Dija mund ta ndalë një revolucion. Të paktën amerikanët nuk mund të thonë se nuk u paralajmëruan.

Kur isha në Kubë në vitin 1998, u takova me Gustavo Arcos Bergnesin, i cili kishte luftuar në ushtrinë guerile të Fidel Castros. Kur Castro erdhi në pushtet, ai u shpërblye me postin e ambasadorit në Belgjikë. Kur pa tradhtinë ndaj atdheut të tij, Arcosi u zhgënjye, u thirr mbrapsht nga posti dhe përfundimisht u burgos për kundërshtimin e tij.

"A nuk e dije se Castro ishte komunist përpara se të vinte në pushtet"? - e pyeta. "Sigurisht që jo" - u përgjigj Arcosi. "Kur ishim me të në Sierra Maestra, ai mbante një kryq".

Udhëheqësit e DSA-së nuk shtiren si fetarë. Ata janë shumë më të hapur për qëllimet e tyre sesa ishte Castro përpara se të vinte në pushtet.

Kur e intervistova Arcosin, ai jetonte në një apartament me një dhomë, bashkë me papagallin e tij, Michael Jackson. "Zogu është më i lirë se unë", u ankua ai. Kjo është ajo që komisarët e ardhshëm të DSA-së kanë në mendje për ne pas revolucionit.

Gjatë Luftës së Ftohtë, Amerika e ndali përhapjen e komunizmit në Evropë dhe Azi. Nëse Amerika dështon, askush nuk do të mbetet për të na shpëtuar.

Luftojeni komunizmin tani - luftojeni me gjithçka që keni - ose blini një papagall. /Telegrafi/

Brezi Z nuk është fajtor për krizën e etikës sonë të punës - shkaku është ky

✇Telegrafi
By: Agron Shala
18 July 2026 at 09:10


Nga: Katie Warnock / Newsweek
PĂ«rkthimi: Telegrafi.com

Më shumë se gjysma e fuqisë punëtore globale tani raporton se po përjeton vështirësi financiare. Megjithatë, kur punëdhënësit përballen me probleme në frekuentimin e punës, me mungesë të stafit ose rënie të besueshmërisë, shpjegimi pothuajse gjithmonë drejtohet në të njëjtin drejtim: brezat më të rinj thjesht nuk duan të punojnë.

Pas gati dy dekadash duke drejtuar një kompani rekrutimi që punëson profesionistë me pagesë - për orë, me prani fizike në vendin e punës - besoj se e kemi diagnostikuar gabimisht problemin. Etika e punës në Amerikë nuk është zhdukur. Inflacioni e ka dobësuar strukturën e stimujve që dikur e bënte paraqitjen në punë të dukej si një rrugë drejt një gjëje më të madhe.

Kam një vend në rreshtin e parë për të parë një nga ndryshimet më të anashkaluara në tregun e sotëm të punës. Punët në të cilat rekrutoj, nga mësuesit zëvendësues deri te ndihmësit, nuk mund të kryhen në distancë, që do të thotë se besueshmëria nuk është thjesht e preferuar; ajo është themelore për vetë punën.

Vetëm pak vite më parë, mosparaqitja e një punonjësi në punë paraqiste një përjashtim. Sot, ajo është bërë sfidë e përsëritur. Një mësues zëvendësues, i caktuar për të mbikëqyrur një provim shtetëror në orën 7:00 të mëngjesit, mbërriti në orën 9:00 dhe pyeti: "A nuk është më mirë që erdha në orën 9:00 sesa të mos kisha ardhur fare"?

Do të ishte e lehtë ta shpërfillja atë shkëmbim fjalësh si gjykim të dobët të një punonjësi të vetëm. Nuk e bëj këtë. E shoh atë si simptomë të një tregu pune ku lidhja midis përpjekjes dhe shpërblimit është dobësuar. Kur pronësia e një shtëpie, siguria financiare dhe mobiliteti social në rritje duken gjithnjë e më të paarritshëm, përgjegjshmëria bëhet më e vështirë për t'u ruajtur - jo sepse standardet kanë ndryshuar, por sepse stimujt që qëndrojnë pas tyre kanë ndryshuar.

Për breza të tërë, njerëzit pranuan mëngjese të hershme, udhëtime të përditshme dhe punë kërkuese, sepse besonin se ato sakrifica krijonin një të ardhme më të mirë. Paga nënkuptonte më shumë sesa pagesën e faturave të këtij muaji. Përfaqësonte një përparim drejt blerjes së një shtëpie, zotërimit të një makine të mirë ose ndërtimit të një sigurie afatgjatë financiare\.

Sot, ai premtim duket gjithnjë e më i largët për shumë punëtorë që paguhen me orë.

Presionet financiare mbeten një nga shqetësimet më të mëdha që formësojnë këndvështrimin e punonjësve ndaj punës. Në të njëjtën kohë, përballimi i strehimit dominon diskutimet ekonomike në mbarë vendin, duke bërë që shumë punëtorë të vënë në dyshim nëse puna më e zellshme do ta ndryshojë vërtet të ardhmen e tyre financiare.

Ky dallim ka rëndësi, sepse etika e punës nuk ka ekzistuar kurrë në izolim. Ajo gjithmonë është formësuar nga stimujt. Kur njerëzit besojnë se përpjekja e tyre sjell përparim domethënës, pason përkushtimi. Kur kjo bindje fillon të zbehet, shpesh zbehet edhe motivimi.

Kjo nuk është mbrojtje për mungesat në punë apo për punonjës neglizhentë. Punëdhënësit kanë çdo të drejtë të presin përgjegjshmëri. Por, vetëm përgjegjshmëria nuk shpjegon pse shkollat, ofruesit e shërbimeve shëndetësore, shitësit me pakicë dhe bizneset e shërbimeve në mbarë vendin po raportojnë shumë nga të njëjtat sfida në sigurimin e personelit.

Nga këndvështrimi im, këto nuk janë incidente të izoluara. Ato janë shenja të hershme paralajmëruese të një tregu pune nën trysni gjithnjë e më të madhe ekonomike. Shkëputja bëhet edhe më e dukshme kur rekrutoj për poste ku përcaktohet qartë se puna kryhet në vendin e punës.

Një nga pyetjet e para që aplikantët bëjnë shpesh është: "A mund të kryhet kjo në distancë"?

E kuptoj pse pyesin. Puna në distancë dhe ajo hibride i ndryshuan në thelb pritshmëritë pas pandemisë. Shumë punëtorë tani e vlerësojnë fleksibilitetin po aq sa kompensimin, dhe për profesionet që bazohen në punën në zyrë, ky ndryshim ka plotësisht kuptim.

Por, shumë punë esenciale nuk mund të kryhen përmes një laptopi. Mësuesi nuk mund të mbikëqyrë klasën nga distanca. Kujdestari nuk mund t'i ofrojë mbështetje klientit të moshuar përmes Zoom-it. Ndihmësi nuk mund ta ndihmojë një fëmijë të mësojë nga një qytet tjetër.

Problemi nuk është se njerëzit duan fleksibilitet. Sfida është se pritshmëritë kanë evoluar më shpejt sesa shumë profesione thelbësore kanë mundur ndonjëherë. Kjo mospërputhje po bëhet një nga tensionet përcaktuese në tregun e sotëm të punës.

Gjithashtu mendoj se po shpenzojmë tepër kohë duke e kthyer këtë në një debat brezash.

Jam rritur nga dy prindër të brezit bejbi-bumer të cilët besonin se paraqitja në punë ishte thjesht pjesë e të qenit i rritur. Ai mentalitet formësoi mënyrën se si e shoh përgjegjësinë, por gjithashtu më kujton se çdo brez, në fund të fundit, formësohet nga realitetet ekonomike që trashëgon.

Por, sot, katër breza ndajnë të njëjtën fuqi punëtore. Kjo duhet të jetë një nga avantazhet tona më të mëdha konkurruese, duke u dhënë profesionistëve më të rinj mundësinë të mësojnë nga kolegët me përvojë, ndërsa sjellin idetë e tyre të reja.

Në vend të kësaj, e kemi reduktuar një çështje të ndërlikuar ekonomike në një diskutim për moshën. Kjo na bën të humbasim pamjen e përgjithshme. Njerëzit ende duan një qëllim. Më e rëndësishmja, duan të besojnë se puna e palodhshme do t'i çojë përpara. Gjithnjë e më shumë, shumë prej tyre nuk e besojnë më këtë.

Sfida është se shumë njerëz nuk besojnë se ato rezultate janë të arritshme me vendet e punës që janë në dispozicion. Nuk mund ta rindërtojmë besimin në punë duke u thënë gjithnjë njerëzve të punojnë më shumë, ndërsa shpërfillim kushtet ekonomike që formësojnë vendimet e tyre.

Ky nuk është argument partiak dhe as justifikim për uljen e standardeve. Bizneset kanë ende nevojë për punonjës të besueshëm, dhe punëtorët kanë ende përgjegjësinë t'u përmbahen angazhimeve të tyre. Por, nëse vazhdojmë ta trajtojmë rënien e etikës së punës si sëmundje, në vend që të pyesim se çfarë e shkaktoi atë, do të vazhdojmë ta diagnostikojmë gabim problemin.

Nga këndvështrimi im, brenda tregut të punës me pagesë për orë, shenjat paralajmëruese janë të pamundura të injorohen.

Nuk besoj se fuqia punëtore e humbi papritur etikën e saj të punës. Besoj se ajo po i përgjigjet një ekonomie ku, për shumë njerëz, paraqitja në punë nuk ndihet më si hapi i parë drejt pronësisë, stabilitetit apo mobilitetit social në rritje.

Derisa premtimi i mobilitetit social në rritje të fillojë të ndihet sërish i arritshëm, besoj se punëdhënësit do të vazhdojnë të përballen me të njëjtat vështirësi për sigurimin e personelit. Mund të vazhdojmë të fajësojmë një brez për gjendjen e fuqisë punëtore, ose mund të përballemi me realitetin ekonomik që po e riformëson atë. Nga këndvështrimi im, përgjigjja nuk është e vështirë për t'u parë. /Telegrafi/

Librat për fëmijë po i demonizojnë të pasurit

✇Telegrafi
By: Agron Shala
17 July 2026 at 10:13


Harrojini filantropët bujarë që hapnin dyert e tyre për shpirtrat më pak fatlumë; personazhet e pasur tani paraqiten pothuajse gjithmonë si moralisht të dyshimtë.

Nga: Emily Bearn / The Telegraph
PĂ«rkthimi: Telegrafi.com

Një nga personazhet më tërheqës në letërsinë angleze është pa dyshim z. Braunlou, beqari i pasur dhe zemërmirë që mishëronte moralin e krishterë tek Oliver Tuisti. Kur isha fëmijë, ëndërroja që ai të më nxirrte nga jeta ime dhe të më shtrinte për të fjetur në dhomën e gjerë të miqve në shtëpinë e tij të rehatshme në Londër.

Megjithatë, në letërsinë për fëmijë të shekullit XXI, figurat si Braunloui janë bërë jashtëzakonisht të rralla. Në vend të tyre, shkrimtarët po i paraqesin gjithnjë e më shumë njerëzit e pasur si moralisht të dyshimtë. Mesazhi mund të mos shkruhet me shkronja të mëdha, por kur një fëmijë e përthith atë mjaftueshëm shpesh, ai fillon të rezonojë.

Mjafton të marrim botimin e javës së kaluar të Vrasja në një natë vere [Murder on a Midsummer Night], romanit më të fundit për fëmijë nga Lucy Strange. Edhe pse ajo njihet më së shumti për letërsinë e saj historike, kësaj here historia zhvillohet në kohët bashkëkohore dhe po ashtu janë edhe supozimet mbi të cilat mbështetet: nuk derdhim lot për viktimën e vrasjes në histori, Magnus Kuperin, një njeri "shumë i pasur" që zotëron vreshta në Francë. "Gjithmonë një njeri i pa empati" është gjëja më pak fyese që dikush arrin të thotë për të.

Kuperi është një nga qindra antagonistët modernë të letërsisë, pasuria e të cilëve paraqitet si pjesë e provave kundër tyre. Në Shpëtimi i Rejvënvudit [The Rescue of Ravenwood, 2023] nga Natasha Farrant, një burrë me "ten portokalli" dhe një "SUV që shkëlqen" rezulton të jetë një zhvillues pronash që planifikon të presë një pemë shekullore për t'i hapur rrugë një parkingu. Në Hajnat e mirë [The Good Thieves, 2019] të Katherine Rundellit, personazhi negativ është Viktor Sorotori, një manjat që ka mashtruar një plak duke ia marrë shtëpinë. Lista vazhdon.

Jo shumë kohë më parë, lexuesit e rinj do të ishin falur po të kishin menduar se njerëzit me para ishin të aftë të silleshin mirë. Kur Arthur Ransome u ul të shkruante Dallëndyshet dhe amazonat [Swallows and Amazons, 1930], ndoshta nuk i shkoi ndër mend se familja Uoker ishte moralisht e paqartë thjesht për faktin se kishte shërbëtorë dhe varka me vela. Po kështu, në Kullat Malori [Malory Towers, 1946-1951] të Enid Blytonit, shumë vajza prej familjeve të pasura janë jashtëzakonisht të këndshme. (Guendolina e llastuar vjen nga një prej familjeve më pak të pasura të shkollës.) Ndërsa te Kali i vogël i bardhë [The Little White Horse, 1946] nga Elizabeth Goudge, Mari Meriuedhër rritet nën kujdestarinë e kushëririt të saj të dashur, Benxhaminit, në rezidencën Munakër Menor, në një histori që respekton përgjegjësitë dhe traditat pronarëve të tokave. Sot, për dallim, pasuria dhe privilegji kanë më pak gjasa të jenë moralisht neutrale.

Natyrisht, nuk janë risi personazhet e pasur negativë në letërsinë për fëmijë. Dickensi e sulmoi vazhdimisht lakminë e figurave si Skruxhi - dhe ekziston një traditë e kahershme letrare e maskarenjve lakmitarë. Te Luani, shtriga dhe dollapi [The Lion, the Witch and the Wardrobe, 1950], Shtriga e Bardhë zotëron pasuri dhe madhështi të jashtëzakonshme si Mbretëresha e Narnisë. C. S. Lewis e paraqet pasurinë e saj si pjesë të fuqisë joshëse të tiranisë. Ajo ka pasueset e saj te Kruela de Vil, personazhi përbindësh nga Njëqind e një dalmatinët [The Hundred and One Dalmatians, 1956] i Dodie Smithit, si dhe te disa nga krijimet më të neveritshme të Roald Dahlit, si Kryeshtriga e Madhe jashtëzakonisht e pasur te Shtrigat [The Witches, 1983] - një tjetër grua që kakaris, kësaj here e përcaktuar të shfarosë fëmijët. Te personazhet e tilla, pasuria është vetëm një nga disa elemente zbukuruese në portretin e një ligësie të ekzagjeruar.

Megjithatë, antagonistët e sotëm kanë më shumë gjasa të jenë biznesmenë sesa qenie fantastike. Zhvilluesi i pronave te Shpëtimi i Rejvënvudit i Natasha Farrantit, nuk është i interesuar për sundimin e botës; "krimi" i tij është dëshira për të shkatërruar, për përfitim, një habitat natyror. Ndërsa, Viktor Sorotori i Katherine Rundellit është një manjat i pamëshirshëm, pasuria e të cilit i mundëson të frikësojë ata që janë më pak fatlumë. Pra, nuk është për t'u habitur që legjenda e Robin Hudit ka marrë një ngjyrim dukshëm bashkëkohor - me tregimet e Michael Morpurgos dhe Rob Lloyd Jonesit që i shtohen një numri gjithnjë e më të madh të ritregimeve moderne. Në një version të fundit të ilustruar nga Bethan Woollvini - për fëmijë nga tre deri në gjashtë vjeç - Robin Huditi paraqitet si vajzë dhe lexuesi kënaqet duke e parë t'ia japë ndëshkimin e merituar Sherifit "lakmitar, të kalbur dhe të pasur".

Njeriu pyet veten se çfarë ndryshimesh do t'i kishte sugjeruar një bord redaktues Charles Dickensit, po ta kishte dorëzuar sot Oliver Tuistin te një botues. Braunlou, me shtëpinë e tij elegante në Londër dhe pasurinë e tij të pavarur, me siguri do të kishte ngjallur dyshime. Ndoshta Dickensit do t'i duhej t'i shtonte një lidhje familjare me tregtinë historike të skllevërve, ose një skemë të shmangies së taksave përmes parajsave fiskale - ose, të paktën, një plan për ta shndërruar shtëpinë në apartamente luksoze. /Telegrafi/

Vrasësi i Pushkinit

✇Telegrafi
By: Agron Shala
17 July 2026 at 09:10


Pushkini vdiq që vrasësi të jetonte në rehati. Për gati dy shekuj, e vërteta është mbuluar me mite ...

Në historinë e letërsisë ruse ka dy kryekeqbërës. Njëri është personazh letrar, ndërsa tjetri është krejtësisht real. Dhe, nëse Salieri të paktën vuante nga brejtjet e ndërgjegjes në dramë, vrasësi i Pushkinit, Zhorzh Dantesi, duket se nuk u mundua aspak prej tyre. Për shumë vite e kemi përfytyruar si një francez të pashëm e të lëmuar, një aventurier mendjelehtë, që e shkatërroi gjeninë krejt rastësisht. Por, realiteti është shumë më i frikshëm dhe më i mbrapshtë.

Një nga sekretet më pikante që rrethojnë figurën e Dantesit ishte lidhja e tij me të dërguarin holandez, baronin Lui Hekern. Në vitin 1836, diplomati 42-vjeçar, i cili nuk ishte martuar kurrë, birësoi oficerin 24-vjeçar. Dhe, kjo, ndonëse babai biologjik i Zhorzhit ishte gjallë e shëndoshë.

ShoqĂ«ria e lartĂ« e Peterburgut, qĂ« e kishte fort pĂ«r zemĂ«r thashethemin, nxori menjĂ«herĂ« pĂ«rfundimet e veta. Princi Trubeckoi shkruante hapur: “Nuk di si ta them: jetonte ai me Hekernin apo Hekerni me tĂ« ... Nga sa duket, nĂ« marrĂ«dhĂ«niet me Hekernin ai luante vetĂ«m njĂ« rol pasiv”.

Kjo lidhje skandaloze i siguroi aventurierit tĂ« ri jo vetĂ«m njĂ« mbiemĂ«r, por edhe hyrjen nĂ« shoqĂ«rinĂ« e lartĂ«, para dhe lidhje. PikĂ«risht Hekerni, “burri i rritur”, u dashurua me oficerin e pashĂ«m dhe e bĂ«ri “birin e tij tĂ« adoptuar”, nĂ« mĂ«nyrĂ« qĂ« ky tĂ« mund tĂ« shkĂ«lqente nĂ« oborrin perandorak.

Ironia e fatit qĂ«ndron nĂ« faktin se vetĂ« Pushkini, pa e ditur, pĂ«rhapte pĂ«r vrasĂ«sin e tij thashethemin mĂ« poshtĂ«rues pĂ«r njĂ« burrĂ«. NĂ« ditarin e vet, poeti shkruante: “UnĂ« isha i pari qĂ« mora vesh se Dantesi jepej pas mĂ«katit sodomit dhe, me kĂ«naqĂ«si tĂ« madhe, e bĂ«ra kĂ«tĂ« lajm publik. KĂ«tĂ« e mora vesh nga vajzat e bordellos ku ai shkonte”.

Po, duke hedhur dritë mbi lidhjen e shthurur të francezit, vetë poeti, pa dashje, u shërbente atyre që po e shkatërronin, duke lënë të kuptohej, me nënkuptime pikante, natyra e vërtetë e marrëdhënies. Vetëm më vonë bashkëkohësit kuptuan se e gjithë kjo histori ishte veç maja e ajsbergut. Birësimi i Dantesit ishte kryer duke shkelur tri pika të legjislacionit francez. Hekerni kishte po aq nevojë për Dantesin, sa edhe Dantesi për të.

NĂ« prag tĂ« vitit fatal 1837 shpĂ«rtheu skandali. PĂ«r ta mbyllur çështjen dhe pĂ«r tĂ« larguar nga vetja dyshimet pĂ«r lidhjen me gruan e Pushkinit, Dantesi bĂ«ri njĂ« veprim qĂ« tĂ« trondit me cinizmin e vet. Ai i kĂ«rkoi dorĂ«n Jekaterina GonçarovĂ«s, motrĂ«s sĂ« madhe tĂ« NatalisĂ«, gruas sĂ« poetit. ShpotitĂ«sit e salloneve mondane e quajtĂ«n menjĂ«herĂ« vajzĂ«n e gjorĂ« “bishti i fshesĂ«s”, duke aluduar pĂ«r pamjen e saj, qĂ« ishte larg idealeve tĂ« bukurisĂ«.

QĂ«llimi i vĂ«rtetĂ« i kĂ«saj martese ishte i neveritshĂ«m: duke u bĂ«rĂ« zyrtarisht kunati i Pushkinit, Dantesi fitonte njĂ« arsye tĂ« ligjshme pĂ«r tĂ« hyrĂ« nĂ« shtĂ«pinĂ« e GonçarovĂ«ve dhe pĂ«r tĂ« vazhduar flirtin me NatalinĂ«. NĂ«pĂ«r qytet nisĂ«n tĂ« qarkullonin zĂ«ra se martesa me “motrĂ«n e shĂ«mtuar” ishte vetĂ«m njĂ« mbulesĂ« pĂ«r lidhjen me bukuroshen mĂ« tĂ« madhe tĂ« Peterburgut. Pushkinit ia thoshin kĂ«tĂ« thuajse hapur, dhe pikĂ«risht ky tĂ«rbim, bashkĂ« me ndjenjĂ«n e turpit publik, e shtynĂ« drejt duelit fatal.

Por, fakti më tronditës për Dantesin gjendet përtej kufijve të kësaj drame: jeta e tij jashtëzakonisht e suksesshme pas vrasjes. Menjëherë pas duelit, baroni u çgradua dhe u dëbua. Sipas ligjeve ushtarake të kohës, atë e kërcënonte dënimi me vdekje, por u treguan të mëshirshëm me të. I trembur për vdekje, ai iku nga Rusia me aq ngut, sa arriti të përshkonte 800 versta në vetëm katër ditë.

Pasi u kthye në Francë, Dantesi bëri një karrierë të shkëlqyer politike. U bë anëtar i Këshillit të Përgjithshëm, deputet, kryetar i qytetit të lindjes dhe mik i ngushtë i perandorit Napoleon III. Më 27 mars 1852 u emërua senator i përjetshëm i Perandorisë së Dytë, post të cilin e mbajti deri në vitin 1870.

Për më tepër, ky njeri, që i kishte lyer duart me gjakun e një gjeniu, punoi si agjent i ambasadës ruse. Deri në vitet 1880, ai i përcillte Peterburgut informacione tejet të çmuara. Vitet e fundit të jetës i kaloi në kështjellën e familjes, i rrethuar nga fëmijët dhe nipërit, dhe vdiq në moshën 83-vjeçare.

Dantesi nuk ndiente kurrfarĂ« faji. Deri nĂ« fund tĂ« jetĂ«s mburrej se pikĂ«risht dĂ«bimi pĂ«r shkak tĂ« vrasjes i kishte mundĂ«suar tĂ« bĂ«nte karrierĂ«. Sipas nipit tĂ« tij, Lui Metmanit: “Gjyshi ishte krejtĂ«sisht i kĂ«naqur me fatin e vet ... dhe thoshte jo rrallĂ« se karrierĂ«n e tij tĂ« shkĂ«lqyer politike ia detyronte vetĂ«m largimit tĂ« detyruar nga Rusia pĂ«r shkak tĂ« duelit”.

Ai mendonte se “dielli i poezisĂ« ruse” kishte perĂ«nduar pĂ«r t’i hapur udhĂ« mirĂ«qenies sĂ« tij personale. Gjeniu vdiq qĂ« vrasĂ«si tĂ« jetonte nĂ« rehati. PĂ«r gati dy shekuj, e vĂ«rteta Ă«shtĂ« mbuluar me mite, por njĂ« gjĂ« mbetet e pandryshuar: pĂ«rpara nesh nuk qĂ«ndronte njĂ« dashnor i zjarrtĂ«, as njĂ« viktimĂ« e rrethanave, por njĂ« aventurier gjakftohtĂ« dhe llogaritĂ«s, biografia e tĂ« cilit Ă«shtĂ« ende e aftĂ« tĂ« tronditĂ«. /“Russkaja semerka”/PĂ«rkthimi: ExLibris/

Të varrosësh frikën dhe pajtimin me të keqen

✇Telegrafi
By: Agron Shala
17 July 2026 at 09:00


Valentin Lumaj

Vargu i gjatë i qytetarëve që mbush rrugët dhe sheshet e Tiranës më sjell ndër mend kortezhin e zymtë të romanit Funerali i pafundmë të Visar Zhitit. Një turmë ecën pas një arkivoli, por nuk arrin kurrë në varreza. Marshimi vazhdon çdo ditë pa një fund të dukshëm, askush nuk e di më se kur nisi, çfarë po varroset dhe kur duhet të përfundojë. Ajo që Zhiti e ndërtoi si sajim letrar dhe alegori të një shoqërie të robëruar nga e kaluara, sot duket pothuajse identike me realitetin shqiptar. Kortezhi i tij imagjinar ngjan me turmat që mbushin përsëri sheshet e Tiranës, duke protestuar kundër së njëjtës klasë politike, të njëjtave zhgënjime dhe të njëjtave plagë të pambyllura. Te Zhiti, funerali është trillim.

Në Shqipërinë e sotme, ai duket si kronikë e përditshme. Ndryshojnë vitet, qeveritë, pankartat, sloganet dhe fytyrat në podium; ndërrojnë emrat e dy-tre politikanëve, por kortezhi vazhdon. Populli ecën, proteston dhe kërkon ndryshim, ndërsa mbi supe mban ende arkivolin e një sistemi që shpesh shpallet i vdekur, por nuk varroset kurrë. Në roman, arkivoli është në krye të kortezhit, por pjesa më e madhe e turmës nuk arrin ta shohë. Ata që ndodhen në mes ose në fund vazhdojnë të ecin pas të tjerëve, duke besuar se përpara gjendet diçka që e justifikon marshimin. Arkivoli i padukshëm bëhet simbol i ideologjisë, i pushtetit dhe i një të kaluare të vdekur që vazhdon të komandojë të gjallët.

Në protestat e Tiranës, arkivoli simbolik mund të përmbajë besimin e humbur te politika. Brenda tij mund të jetë vota e vjedhur, drejtësia e vonuar, rinia që largohet nga vendi, pasuria publike e grabitur dhe shpresa e një populli që prej dekadash pret ndryshimin. Por, arkivoli mban brenda vetë sistemin politik shqiptar, i cili ndryshon pamje, ngjyra, slogane dhe udhëheqës, por vazhdon të mbahet mbi shpatullat e qytetarëve. Personazhet e Zhitit nuk paraqiten gjithmonë si individë të plotë. Ato shfaqen si maska, zëra dhe hije që humbasin identitetin brenda turmës.

Kortezhi ua largon vetminĂ«, por njĂ«kohĂ«sisht ua tret individualitetin. Njeriu nuk pyet mĂ« se ku po shkon; ai ecĂ«n sepse ecin tĂ« tjerĂ«t. KĂ«tu lind edhe paralajmĂ«rimi pĂ«r protestĂ«n politike. NjĂ« protestĂ« nuk duhet tĂ« shndĂ«rrohet nĂ« njĂ« turmĂ« qĂ« ecĂ«n verbĂ«risht pas njĂ« arkivoli politik, sepse ecin tĂ« tjerĂ«t. Qytetari duhet tĂ« mbetet qytetar, jo thjesht numĂ«r nĂ« kortezh apo njĂ« algoritĂ«m. Protestuesit nuk duhet tĂ« jenĂ« vetĂ«m pjesĂ«marrĂ«s nĂ« njĂ« funeral. Ata duhet tĂ« jenĂ« edhe njerĂ«zit qĂ« kanĂ« dalĂ« pĂ«r t’i dhĂ«nĂ« fund atij. Protestuesi duhet tĂ« dijĂ« pse proteston, çfarĂ« kĂ«rkon, si ta realizojĂ« dhe çfarĂ« do tĂ« vijĂ« pas rrĂ«zimit tĂ« sĂ« vjetrĂ«s. NĂ« çastin kur qytetarĂ«t ndalojnĂ« sĂ« ndjekuri verbĂ«risht dhe fillojnĂ« tĂ« kĂ«rkojnĂ« ndryshimin, kortezhi nuk Ă«shtĂ« mĂ« funeral. Ai kthehet nĂ« marshim tĂ« ndĂ«rgjegjes.

NĂ« njĂ« fragment domethĂ«nĂ«s tĂ« romanit, Zhiti pĂ«rmbys vetĂ« kuptimin e funeralit: nuk janĂ« mĂ« tĂ« gjallĂ«t qĂ« pĂ«rcjellin tĂ« vdekurin, por duket sikur “tĂ« vdekurit pĂ«rcillnin njĂ« tĂ« gjallĂ«, pastaj njĂ« popull”. Ky imazh mund tĂ« lexohet edhe si metaforĂ« e ShqipĂ«risĂ« sĂ« sotme. Hijet e sĂ« kaluarĂ«s, mĂ«nyrat e vjetra tĂ« sundimit, kultura e pandĂ«shkueshmĂ«risĂ« dhe njerĂ«zit politikisht tĂ« konsumuar vazhdojnĂ« tĂ« pĂ«rcaktojnĂ« fatin e njĂ« populli tĂ« gjallĂ«. NĂ« vend qĂ« shoqĂ«ria tĂ« varrosĂ« tĂ« kaluarĂ«n, e kaluara dalĂ«ngadalĂ« po varros tĂ« ardhmen e shoqĂ«risĂ« shiptare. Ndoshta turma ende nuk dĂ«shiron ta ulĂ« arkivolin nga shpatullat.

Brenda tij nuk ndodhet vetĂ«m politika e vjetĂ«r, por edhe udhĂ«heqĂ«sit e vjetĂ«r, emrat me tĂ« cilĂ«t njerĂ«zit janĂ« mĂ«suar tĂ« lidhen, tĂ« ndahen dhe tĂ« shpresojnĂ«. Edhe kur i kundĂ«rshtojnĂ«, vazhdojnĂ« t’i mbajnĂ« me vete, sepse ende nuk shohin njĂ« udhĂ«heqĂ«s tĂ« ri, njĂ« figurĂ« tĂ« besueshme apo njĂ« ide tĂ« re qĂ« mund ta drejtojĂ« marshimin. Prandaj kortezhi vazhdon. Turma proteston kundĂ«r sĂ« vjetrĂ«s, por njĂ«kohĂ«sisht ka frikĂ« ta braktisĂ« plotĂ«sisht atĂ«. E njohura, sado e konsumuar, duket mĂ« pak e rrezikshme se boshllĂ«ku.

Arkivoli rëndon mbi shpatulla, por ulja e tij do të kërkonte jo vetëm refuzimin e udhëheqësve të vjetër, por edhe guximin për të ecur pa ta, derisa të lindë një alternativë e re. Kjo është ndoshta tragjedia më e madhe politike: populli e di se çfarë nuk dëshiron, por ende nuk e ka përcaktuar qartë atë që dëshiron. Dhe kështu, në mungesë të një fillimi të ri, vazhdon të shoqërojë të vjetrën në një funeral që nuk arrin kurrë te varri.

Pyetja qĂ« romani i Zhitit ia lĂ« lexuesit mund t’i drejtohet edhe shoqĂ«risĂ« shqiptare: Kush Ă«shtĂ« nĂ« arkivol dhe pĂ«rse vazhdojmĂ« ta mbajmĂ« mbi supe? Aty mund tĂ« jetĂ« njĂ« qeveri, njĂ« opozitĂ«, njĂ« klasĂ« e tĂ«rĂ« politike apo njĂ« mentalitet i tĂ«rĂ« shoqĂ«ror. Por pĂ«rgjigjja nuk mjafton. Duhet edhe guximi pĂ«r ta ulur arkivolin nga shpatullat, pĂ«r ta varrosur atĂ« qĂ« ka vdekur dhe pĂ«r tĂ« mos lejuar qĂ« protestat e ardhshme tĂ« bĂ«hen vetĂ«m kapitulli tjetĂ«r i njĂ« funerali qĂ« nuk mbaron kurrĂ«. ShqipĂ«ria duhet t’i japĂ« fund kĂ«tij kortezhi. Ndoshta protesta e radhĂ«s duhet tĂ« jetĂ« e fundit e kĂ«tij lloji, ku secili tĂ« marrĂ« me vete nga njĂ« arkivol, njĂ« arkivol pĂ«r veten e tij.

Në mos për të vdekur, të paktën për të varrosur frikën e vet, heshtjen, nënshtrimin dhe pajtimin me të keqen, për të varrosur atë pjesë të vetes që prej vitesh pranon të ecë pas të njëjtëve udhëheqës dhe të njëjtit sistem. Vetëm atëherë mund të marrë fund tranzicionifuneral i politikës shqiptare dhe pas tij të fillojë jeta. Sepse një popull fillon të jetojë vetëm kur pushon së mbajturi mbi supe të vdekurit e politikës së tij.

Gazetari i pazakonshëm që ka parë zemrën e luftës

✇Telegrafi
By: Agron Shala
16 July 2026 at 14:26


Vasily Grossman ishte romancier në formë të dobët fizike, i cili shkruante për një makineri propagande gjatë konfliktit më vdekjeprurës në histori. Disi, ai e riformësoi atë që mund të ishte raportim nga lufta.

Nga: Madeleine Wulfahrt / The New Yorker
PĂ«rkthimi: Telegrafi.com

Vasily Grossman ishte një nga vëzhguesit më depërtues dhe më mendjekthjellët të Bashkimit Sovjetik gjatë Luftës së Dytë Botërore, por pikërisht shikimi i tij, në mënyrë ironike, pothuajse e pengoi të shkonte në vijën e frontit. Në kohën e pushtimit të Bashkimit Sovjetik nga Hitleri, Grossmani - i lindur si Iosif Solomonovich Grossman në vitin 1905, në Berdiçiv, një qytet me shumicë hebraike në Veri të Ukrainës së sotme - ishte i përjashtuar nga shërbimi ushtarak për shkak se ishte në mbipeshë, vuante nga astma dhe kishte miopi. I përcaktuar për të shkuar në front si korrespondent lufte, ai iu drejtua gjeneralmajorit David Ortenberg, redaktorit të gazetës ushtarake Ylli i kuq [Krasnaya Zvezda]. Ortenbergu, admirues i romanit të hershëm të Grossmanit, Stepan Kolçugini, i caktoi gradën e intendantit dhe e vuri nën kujdesin e një koloneli në pension, i cili e stërviti dhe e vuri në formë.

Ylli i kuq ishte një botim i pazakontë. Si ushtarakët, ashtu edhe publiku i gjerë e lexonin me etje, të dëshpëruar për të kuptuar luftën që po copëtonte utopinë e tyre të re. Kjo i dha Grossmanit një afërsi të pazakontë me lexuesit e tij, shumë prej të cilëve ishin njëkohësisht edhe subjektet e shkrimeve të tij. Reportazhet e tij, të mbledhura së fundmi në librin Nga vija e frontit [From the Front Line] - në përkthimin e Robert dhe Elizabeth Chandlerit - lexohen më shpesh si studime personazhesh sesa si raporte mbi strategjinë ushtarake. Por, Ylli i kuq ishte gjithashtu një organ propagande, gjë që nënkuptonte se korrespondentët e tij - përfshirë figurat e mëdha letrare si Andrei Platonov dhe Ilya Ehrenburg - i nënshtroheshin censurës së rreptë dhe nuk mund të denonconin angazhimin sovjetik të luftës. "Bota përkulet para heroizmit të Ushtrisë së Kuqe", shkroi Grossmani në një reportazh, duke lënë pa përmendur përdhunimet dhe brutalitetin që kishte parë ushtarët të kryenin. I mbërthyer mes ndershmërisë instinktive dhe kujdesit politik, Grossmani përsosi një stil që mbështetej më pak te retorika dhe më shumë te fuqia e dëshmisë.

Nga vija e frontit pĂ«rfshin pjesĂ«n mĂ« tĂ« madhe tĂ« luftĂ«s, duke ndjekur Grossmanin nga Stalingradi nĂ« TreblinkĂ« dhe, mĂ« pas, nĂ« Berlin. Çdo ndalesĂ« e thellon portretizimin e tij josentimental tĂ« Frontit Lindor. "Shpirti i njĂ« ushtari tĂ« UshtrisĂ« sĂ« Kuqe", njĂ« reportazh nga Beteja e Stalingradit, e gjen frymĂ«n e ushtarit sovjetik te njĂ« qitĂ«s me pushkĂ« kundĂ«rtank, i quajtur Gromov - ose, mĂ« saktĂ«, te "mungesa e mirĂ«sisĂ« nĂ« sytĂ« e tij ngjyrĂ« kafe nĂ« tĂ« gjelbĂ«r". PĂ«r Grossmanin, motivet e Gromovit nuk burojnĂ«, siç mund tĂ« pritej, nga ndjenja e shoqĂ«risĂ« me bashkĂ«luftĂ«tarĂ«t apo nga detyra ndaj Bashkimit Sovjetik. "AtĂ« qĂ« e kishte çuar nĂ« njĂ«sinĂ« kundĂ«rtanke nuk ishte rastĂ«sia, por njĂ« ligj i brendshĂ«m", shkruan Grossmani. Se cili Ă«shtĂ« ai ligj, nuk na thuhet kurrĂ«. Por, ne e shohim Grossmanin duke e kĂ«rkuar atĂ« vazhdimisht nĂ« vĂ«shtrimin e Gromovit: "Sfida e hapur nĂ« sytĂ« e tij, mungesa e mĂ«shirĂ«s ndaj dobĂ«sive njerĂ«zore, vĂ«rejtjet e tij thumbuese pĂ«r papĂ«rsosmĂ«ritĂ« e jetĂ«s - tĂ« gjitha e bĂ«nin tĂ« qartĂ« se ai ishte njĂ« njeri jashtĂ«zakonisht i fortĂ«, kokĂ«fortĂ« dhe pa kompromis". Grossmani sheh madje njĂ« lloj ngjashmĂ«rie mes Gromovit dhe armĂ«s sĂ« tij: "CilĂ«sitĂ« e saj ishin ato tĂ« shpirtit tĂ« tij tĂ« trazuar dhe" - edhe njĂ« herĂ« - "tĂ« syve tĂ« tij tĂ« ashpĂ«r, ngjyrĂ« kafe nĂ« tĂ« gjelbĂ«r".

Lexo po ashtu:
- Vasily Grossmani dhe e vërteta e pamëshirshme e luftës
- “Jeta dhe fati”: NjĂ« roman sovjetik, “shumĂ« i rrezikshĂ«m pĂ«r t'u lexuar”

NĂ« pĂ«rshkrimin e Grossmanit, Gromovi vĂ«shtirĂ« se Ă«shtĂ« modeli i ushtarit ideal. Ai Ă«shtĂ« njĂ« njeri egoist i cili gjallĂ«rohet vetĂ«m pĂ«rballĂ« mundĂ«sisĂ« sĂ« dhunĂ«s - dhe vetĂ«m asaj dhune qĂ« bie drejtpĂ«rdrejt nĂ« fushĂ«n e tij tĂ« veprimit: pa tanke, nuk ka interes. "Predhat e mortajave gjermane çanin ajrin me njĂ« fĂ«rshĂ«llimĂ« gjarpĂ«ruese pĂ«rpara se tĂ« shpĂ«rthenin jo shumĂ« larg prapa tyre; mĂ« pas copĂ«zat e predhave dhe plisat e dheut binin mbi tokĂ« si daulle", shkruan Grossmani. "Me pak fjalĂ«, kjo ishte ajo qĂ« njerĂ«zit e quajnĂ« 'ferr'. Dhe, nĂ« mes tĂ« kĂ«tij ferri, Gromovi ishte shtrirĂ« nĂ« fund tĂ« hendekut tĂ« tij, kishte zgjatur kĂ«mbĂ«t dhe kishte filluar tĂ« dremiste”. Momentet e tilla shfaqin njĂ« qasje tĂ« guximshme personale ndaj gazetarisĂ« sĂ« luftĂ«s, ku njĂ« pĂ«rshkrim i sinqertĂ« dhe i nuancuar i jetĂ«s sĂ« pĂ«rditshme na tregon mĂ« shumĂ« pĂ«r luftĂ«n sesa çdo bilanc humbjesh apo fitimesh nĂ« fushĂ«n e betejĂ«s.

Natyrisht, sytë e Grossmanit ishin shumë më të ndjeshëm se ata të Gromovit. Në gjashtëdhjetë e një vjetët që nga vdekja e tij - dhe që nga ribotimi i Stalingradit dhe Jetës dhe fatit, dy romanet e tij monumentale mbi Luftën e Dytë Botërore - vepra e Grossmanit ka fituar një rëndësi pothuajse mitike. Fotografitë e tij në vijën e frontit janë bërë sinonim i një lloji të caktuar intelektuali disident sovjetik: me pallton e gjerë ushtarake si parzmore, një shtëllungë tymi që ngrihet mbi shapkën e tij prej gëzofi dhe shikimin e zbrazët pas syzeve me skelet metalik.

Ai dukej sikur kishte qenë gjithmonë i bekuar - ndoshta edhe i rënduar - me një perceptim përtej moshës së tij. Kur ishte adoleshent, pamja e tij serioze dhe disi e urtë i kishte sjellë nofkën Plakushi në shkollë. Fillimisht u arsimua si kimist dhe punoi si inxhinier kimik në Donbas. Gedda Surits, një gjeofizikane e cila u martua me mikun e tij të fëmijërisë, vuri re se Grossmani "dukej sikur i fshihte sytë e tij të mëdhenj pas syzeve të trasha". Surits pyeste veten nëse ai vështrim i veçantë buronte nga "qëndrimi i tij i vëmendshëm ndaj njerëzve", i cili "e bënte njëherazi vëzhgues të mprehtë, të interesuar dhe, megjithatë, disi të jashtëm, sikur po na shikonte nga njëfarë distance".

Pjesa mĂ« e madhe e shkrimeve tĂ« Grossmanit dĂ«shmon kĂ«tĂ« cilĂ«si tĂ« tĂ« qenit brenda dhe jashtĂ«, gjĂ« qĂ« kuptohej nga fakti se ai ishte, si hebre nga Ukraina, pjesĂ«tar i njĂ« pakice tĂ« dyfishtĂ« nĂ« Bashkimin Sovjetik. I lindur nĂ« njĂ« familje laike rusishtfolĂ«se, Grossmani nuk mori asnjĂ« arsimim formal hebraik dhe nuk fliste as jidish - as hebraisht. (Ai fliste gjuhĂ«n e ukrainasve nĂ« tĂ« cilĂ«n ndonjĂ«herĂ« i drejtohej tĂ« atit me fjalĂ«n bat’ko.) MegjithatĂ«, nĂ« moshĂ« madhore zhvilloi njĂ« sistem besimi tĂ« pĂ«rqendruar rreth asaj qĂ« rrĂ«fimtari nĂ« Jeta dhe fati e quan "mirĂ«si e pakuptimtĂ«". Kjo i ngjan mĂ«simit hebraik tĂ« njohur si tikkun olam - parimit tĂ« shĂ«rimit ose pĂ«rmirĂ«simit tĂ« botĂ«s. RrĂ«fimtari i Grossmanit e pĂ«rshkruan atĂ« si "mirĂ«sia personale e njĂ« individi ndaj njĂ« tjetri; njĂ« mirĂ«sjellje e vogĂ«l, e pamenduar; njĂ« mirĂ«si pa dĂ«shmitarĂ«".

Mirësia e prozës së Grossmanit është, në një nivel, një kundërpërgjigje ndaj censurës së ashpër të makinerisë propagandistike të Stalinit. Megjithatë, shprehjen e saj më të fuqishme nuk e gjen te toni, por te vëmendja, tek ajo cilësi e cila "kur arrin shkallën më të lartë", Simone Weil e quante "e njëjta gjë me lutjen". Duke shmangur kritikat e drejtpërdrejta, reportazhet e Grossmanit ndërtojnë një epope lufte përmes miniaturave, duke zgjedhur subjektet me syrin e drejtuar nga misteri, pasiguria dhe karakteri i kompromentuar i burrave të cilët ai u inkurajua t'i paraqiste si heronj pa komplikime. "Kur lexon kujtimet e luftëtarëve francezë, britanikë apo amerikanë, të gjithë thonë se në luftë bëhen njerëz të tjerë", shkruan Grossmani në një reportazh. "Kjo nuk është ajo që kam parë këtu". Ushtarët e Grossmanit mund të mos jenë shembuj të përsosur trimërie, por ata portretizohen gjithmonë me një respekt të palëkundur dhe plot dhembshuri.

Raportimi mbi Holokaustin e vuri në provë vëmendjen e Grossmanit ndaj karakterit, duke zëvendësuar zonën gri të moralit sovjetik me autorë krimesh dhe viktima të pamohueshme. Pjesa qendrore e Nga vija e frontit është "Ferri i Treblinkës", një reportazh prej dyzet e pesë faqesh, i vitit 1944, që thuhet se u shpërnda gjatë gjyqeve të Nurembergut. Grossmani mbërriti në Treblinkë - e cila përbëhej nga kampe të veçanta pune dhe shfarosjeje - jo shumë kohë pasi gjermanët kishin vrarë pothuajse të gjithë të burgosurit e mbetur dhe ishin tërhequr. Në reportazhin e tij, ai përshkruan drejtuesit e kampit të punës: "I dimë emrat e anëtarëve të SS-it në kamp; i dimë karakteret dhe veçoritë e tyre. E dimë se drejtuesi i kampit ishte një gjermano-holandez i quajtur van Eupen, një vrasës i pangopur dhe pervers seksual me pasion për atllarë dhe kalërimin e shpejtë. Dimë për një të ri trupmadh të quajtur Stumpfe, i cili shpërthente në të qeshura të pakontrollueshme sa herë që vriste një të burgosur ose kur një i burgosur ekzekutohej në praninë e tij". Megjithëse Grossmani nuk ndalet te këta burra në të njëjtën mënyrë siç ndalet te bashkatdhetarët e tij, ai gjithsesi duket i bindur se struktura e jetës së tyre të brendshme - madje edhe natyra e hobive të tyre - na tregon diçka thelbësore për tmerret që kryen.

Grossmani është më novator në aspektin stilistik kur shkruan për fatin e hebrenjve të Ukrainës, ku, për të, vetëm fjalët nuk mjaftojnë. Në "Ukraina pa hebrenj ", Grossmani - nëna e të cilit u vra në një masakër naziste në Berdiçiv - shkruan: "Kujtoni Shabatet në Ukrainë". Ai vazhdon, duke e përsëritur veten në mënyrë ritmike, si një drejtues kori që udhëheq lutjen në sinagogë: "Kujtoni pleqtë që ecnin me shalle lutjeje nën plepa në mbrëmjet e qeta të pranverës ... kujtoni fëmijët hebrenj që vraponin nëpër rrugët me pluhur, flokët e tyre kaçurrela dhe sytë e tyre të errët që shkëlqenin pranë flokëve të çelët dhe syve të çelët të fëmijëve ukrainas të së njëjtës moshë". Lutja e tij ngrihet dhe arrin kulmin: "Kujtoni se si të gjithë këta fëmijë përziheshin si lule të shpërndara bujarisht mbi tokën përkëdhelëse të Ukrainës". Edhe këtu, në mungesën fantazmë të njerëzve, është kujtimi i tyre, dhe jo dhuna që i vrau ajo që e shqetëson më shumë Grossmanin.

Pasi përfundoi Lufta e Dytë Botërore, për Grossmanin u bë gjithnjë e më e vështirë t'i përmbahej linjës së Partisë Sovjetike. Romanet e tij, të cilat e paraqisnin atë që kishte vëzhguar në front, ishin më kritikë ndaj Stalinit dhe përpjekjes sovjetike të luftës. Por, ai nuk ishte plotësisht i imunizuar ndaj hipokrizive të qenësishme në paraqitjet ruse të konfliktit. Ai e lavdëron bashkëpunimin e ukrainasve dhe gjeorgjianëve të cilët luftonin së bashku për një kauzë të përbashkët sovjetike, megjithëse në atë kohë të gjithë ndodheshin nën pushtimin de facto rus. (Rusia ende pushton një të pestën e territorit të të dy vendeve.) Për përparimin sovjetik në Poloni, Grossmani thekson "shkallën e besimit dhe miqësisë që populli polak ndien ndaj Ushtrisë së Kuqe". Polakët, shumë prej të cilëve edhe sot i shohin sovjetikët si kriminelë në të njëjtin nivel me pushtuesit nazistë, ashiqare nuk ushqenin ndjenja të tilla.

Megjithatë, në vitin 2026, është e pamundur të lexosh reportazhet e Grossmanit pa ndier hijen e pushtimit në shkallë të plotë të Ukrainës nga Vladimir Putini. Nga vija e frontit harton një topografi që edhe një herë është në gërmadha: kaq shumë nga qytetet ukrainase - prej të cilave raportoi Grossmani - janë bombarduar viteve të fundit, deri në atë pikë sa nuk njihen më. Në "Ukraina pa hebrenj", Grossmani paralajmëron: "Ne nuk mund të jetojmë më kështu, sepse jo vetëm Evropa, por gjithë njerëzimi tani qëndron në buzë të humnerës". Reportazhet e tij e bëjnë të qartë se kjo detyrë është po aq urgjente sot sa ishte atëherë - se krimet e së ardhmes mund të shmangen vetëm përmes qartësisë që ofron dëshmia. Ishte një detyrë të cilën Grossmani e përmbushi gjatë pushtimit nazist dhe në vitet më të errëta të shtypjes staliniste, shumë kohë pasi mjegulla e luftës ishte shpërndarë. /Telegrafi/

Erosi dhe revolucioni kulturor i Rilindjes

✇Telegrafi
By: Agron Shala
16 July 2026 at 10:54


Nga: Fatos Tarifa

Këtë ese ia dedikoj profesorit tim të filozofisë dhe estetikës Alfred Uçi

Çdo shoqĂ«ri i ka trajtuar dhe organizuar shoqĂ«risht dashurinĂ«, seksualitetin dhe intimitetin sipas kodeve morale dhe pritshmĂ«ritĂ« kulturore tĂ« saj. Ajo çfarĂ« Ă«shtĂ« konsideruar si njĂ« formĂ« apo shprehje normale dhe e pranueshme e dĂ«shirĂ«s, si njĂ« rol dhe sjellje e pĂ«rshtatshme pĂ«r burrat dhe gratĂ« dhe si njĂ« marrĂ«dhĂ«nie legjitime mes tyre nuk ka qenĂ« kurrĂ« e njĂ«jtĂ« nĂ« çdo vend e nĂ« çdo kohĂ« dhe as ka mbetur e pandryshuar. PĂ«rkundrazi, pikĂ«pamjet dhe qĂ«ndrimet mbi rolet gjinore, mbi intimitetin, seksualitetin dhe dashurinĂ« kanĂ« ndryshuar nga koha nĂ« kohĂ«, nĂ« varĂ«si tĂ« kushteve e faktorĂ«ve tĂ« tillĂ« shoqĂ«rorĂ«, si tipi i marrĂ«dhĂ«nieve ekonomike, tradita, feja, struktura dhe organizimi i familjes, autoriteti politik, vlerat dhe normat morale e kulturore sunduese tĂ« shoqĂ«risĂ« etj. Po kĂ«shtu, gjuha pĂ«rmes sĂ« cilĂ«s njerĂ«zit kanĂ« shprehur e shprehin pasionet e tyre, dĂ«shirat e lejuara dhe ato tĂ« shtypura e tĂ« fshehura, kufijtĂ« e sjelljes dhe kuptimet simbolike qĂ« i atribuohen intimitetit janĂ« rezultat i njĂ« zhvillimi tĂ« gjatĂ« historik.

Ndryshimet e para të rëndësishme në fushën e erotizmit dhe të organizimit shoqëror të seksualitetit u shfaqën me shenjat e para të shembjes së feudalizmit, duke shënuar një shkëputje të thellë nga Mesjeta dhe morali i saj. Ky proces u ndikua sidomos nga fryma humaniste e asaj lëvizjeje të gjerë e të fuqishme letrare, artistike, kulturore, filozofike, morale e shkencore që filloi në shekullin e katërmbëdhjetë dhe u zhvillua përgjatë dy shekujve më pas dhe që njihet me emrin Rilindje Europiane. Rilindja shënoi një ndryshim të thellë në qëndrimet ndaj erosit, duke sjellë një kuptim të ri mbi intimitetin, lirinë individuale dhe seksualitetin, të cilat u vendosën në qendër të imagjinatës kulturore, të krijimtarisë artistike dhe të reflektimit filozofik.

Zhvillimet historike që lidhen me këtë epokë shënojnë një dukuri europiane, e cila, në forma e në përmasa të ndryshme, u shfaq pothuajse te të gjithë popujt e kontinentit. Edhe pse fillimisht Rilindja nisi në Firence dhe në disa qytete-shtete të tjera të Italisë së Veriut, ajo shumë shpejt u përhap në Francë, në Holandë, në Angli, në Spanjë e në pjesë të tjera të Europës. Përmbajtja dhe rëndësia historike e Rilindjes kanë qenë të tilla, sa ajo lëvizje u bë një mbështetje dhe një faktor i fuqishëm nxitës për tërë qytetërimin europian e atë botëror dhe, në një kuptim real të fjalës, pararendëse e modernitetit. Për të kuptuar ndryshimet e rëndësishme që solli Rilindja në fushën e intimitetit, erosit dhe organizimit shoqëror të seksualitetit, është e domosdoshme të shqyrtojmë në vija të përgjithshme kushtet e reja ekonomike e shoqërore që i bënë të mundura ato.

Analizën e këtyre kushteve unë e bëj në një studim tjetër, më të potë mbi këtë subjekt. Këtu, mjaftohem të them se ndryshimet e thella ekonomike që nisën ë në atë periudhë nuk mund të mos kishin një ndikim të madh në superstrukturën e shoqërisë - në institucionet e saj, në kulturën, idetë, mënyrën e jetesës dhe sjelljen e njerëzve, si dhe në marrëdhëniet gjinore brenda dhe jashtë familjes. Lufta e klasës së re tregtare dhe e borgjezisë që po lindte kundër rendit feudal u përgatit më parë në fushën e ideve.

BotĂ«kuptimi dhe kultura teologjike i ishin pĂ«rshtatur shoqĂ«risĂ« feudale, kushteve dhe mĂ«nyrĂ«s sĂ« saj tĂ« prodhimit e tĂ« kĂ«mbimit, ndĂ«rsa kushtet e reja ekonomike dhe pozita e borgjezisĂ«, e cila kĂ«rkonte transformimin e tĂ« gjitha marrĂ«dhĂ«nieve dhe institucioneve tĂ« vjetra shoqĂ«rore, bĂ«nin tĂ« domosdoshĂ«m krijimin e njĂ« botĂ«kuptimi tĂ« ri dhe tĂ« njĂ« kulture tĂ« re, nĂ« thelb antiteologjike dhe antifeudale. NĂ« kĂ«tĂ« kuadĂ«r, lufta e borgjezisĂ« sĂ« atĂ«hershme kundĂ«r feudalizmit dhe absolutizmit mesjetar do tĂ« drejtohej, nĂ« radhĂ« tĂ« parĂ«, kundĂ«r fesĂ« dhe institucioneve tĂ« saj. QĂ« tĂ« mund tĂ« sulmoheshin marrĂ«dhĂ«niet shoqĂ«rore ekzistuese, duhej t’u hiqej atyre aureola e shenjtĂ«risĂ«.

Zgjimi kulturor i Erosit

Duke filluar nga fundi i shekullit të 13-të dhe shekulli i 14-të, në Europë, kryesisht në radhët e elitës së arsimuar, lindi e po zhvillohej një kulturë e re me tipare tepër origjinale, e cila, e ushqyer me dijet klasike të grekëve e romakëve dhe e interesuar për ringjalljen e arteve dhe të kulturës së lashtë, i dha një goditje të rëndë botëkuptimit teologjik të Mesjetës. Kjo ishte periudha kur lindën dhe filluan të marrin formë idetë e para mbi dashurinë romantike.

MendimtarĂ«t, shkrimtarĂ«t dhe artistĂ«t humanistĂ« besonin se studimi i filozofisĂ«, i letĂ«rsisĂ« dhe artit klasik mund tĂ« ndihmonte rritjen e potencialeve tĂ« njeriut dhe ta bĂ«nte mĂ« tĂ« bukur e t’i jepte mĂ« shumĂ« kuptim jetĂ«s sĂ« tij, duke ofruar modele urtĂ«sie, elokuence dhe virtytesh morale. Humanizmi nuk ngjalli njĂ« interes thjesht antikuar, por vuri nĂ« qendĂ«r tĂ« vĂ«mendjes dinjitetin, racionalitetin dhe aftĂ«sitĂ« krijuese tĂ« njeriut.

Rilindja nuk i rrëzoi autoritetin moral të Krishtërimit dhe as strukturat institucionale që kishin organizuar seksualitetin deri në atë kohë. Martesa mbeti kuadri kryesor brenda të cilit marrëdhëniet seksuale konsideroheshin të ligjshme, ndërsa normat patriarkale vazhduan të sundonin jetën familjare. Megjithatë, fryma kulturore e asaj epoke mundësoi një eksplorim dhe përjetim më të hapur e më të thellë të emocioneve njerëzore, të përvojës trupore dhe të lirisë personale sesa në mesjetë. Kjo hapje nuk nënkuptonte një refuzim të plotë të traditës, por një riorientim të vlerave morale e shoqërore, ku jeta e brendshme e individit mori një rëndësi të re.

Bashkëjetesa e traditës me ndryshimin si dhe tensioni mes normave të trashëguara dhe lirive të reja është thelbësore për të kuptuar rizgjimin e erosit dhe të interesimit për të gjatë periudhës së Rilindjes. Edhe pse autoriteti i fesë dhe institucionet e kohës mbetën të paprekura, rizbulimi i idealeve klasike dhe humanizmi stimuluan një vlerësim të ri të pasionit, intimitetit dhe trupit njerëzor duke i dhënë kulturës humaniste të Rilindjes një tipar të veçantë emancipues.

Edhe pse Rilindja nuk i hoqi kufizimet morale të shoqërisë mesjetare - dhe as nuk prodhoi ato marrëdhënie të individualizuara dhe atë liri që karakterizojnë jetën moderne - ajo ndryshoi thellësisht imagjinatën kulturore të europianëve mbi erosin. Rilindja ndihmoi që erosi të shndërrohej nga një subjekt tabu, në një subjekt hulumtimi dhe reflektimi filozofik, artistik dhe letrar.

Me Rilindjen dhe artin e saj dolën në pah bukuria dhe sensualiteti i trupit të njeriut dhe seksualiteti human, të cilët u bënë subjekte të letërsisë dhe artit. Në letërsi, në filozofi dhe në art, erosi u rizbulua me një kureshtje të paprecedent. Poetët, shkrimtarët dhe dramaturgët eksploruan dëshirën në të gjitha format e saj; piktorët dhe skulptorët u dhanë jetë me veprat e tyre bukurisë së formave trupore të njeriut; ndërsa filozofët reflektuan mbi natyrën e marrëdhënieve njerëzore, pasionet e shpirtit dhe kënaqësitë intime të tij. Dashuria u paraqit gjithnjë e më shumë jo thjesht si një ndjenjë individuale, por edhe si një forcë që motivon imagjinatën dhe krijimtarinë e njeriut.

Ky rizgjim i erosit përfaqësonte, në fakt, një revolucion kulturor në historinë e seksualitetit dhe të kulturës europiane. Ai solli një transformim i thellë në mënyrën se si shoqëria nisi ta kuptojë intimitetin, dëshirën dhe subjektivitetin njerëzor. Duke i vënë dashurinë dhe dëshirën në qendër të përvojës njerëzore, Rilindja shënoi nisjen e një procesi të gjatë historik, përmes të cilit shoqëritë perëndimore nisën të adoptojnë koncepte moderne të individualitetit, lirisë personale dhe dashurisë romantike.

Pararendësit e kësaj kulture dhe letërsie të re ishin tre italianë të mëdhenj - Dante Aligeri, Francesko Petrarka dhe Xhovani Bokaçio - poetë dhe shkrimtarë humanistë, kryeveprat e të cilëve, shumica të shkruara në italisht - jo më në latinisht - shënuan lindjen e së parës letërsi moderne dhe mbeten edhe sot modele të përkryera në fushën e letrave. Të tre këta shkrimtarë të mëdhenj ishin nga Firence, e cila, në atë kohë, përfaqësonte kryeqytetin kulturor të Rilindjes dhe qendrën kryesore të Humanizmit europian. Koha kur jetuan ata ishte vigjilja e një epoke që do të sillte ndryshime të jashtëzakonshme në kushtet e jetës njerëzore.

Letërsia dhe gjuha e re e dëshirës

Ndoshta askund tjetër transformimi kulturor i erosit gjatë Rilindjes nuk u shpreh më gjallërisht sesa në letërsi. Nëse arti i Rilindjes rizbuloi bukurinë e trupit, letërsia rizbuloi kompleksitetin e dëshirës njerëzore, duke e shndërruar dashurinë nga një alegori morale, në një përvojë njerëzore shumëdimensionale, ku ndërthureshin në mënyrë dinamike pasioni, inteligjenca dhe ndërveprimi shoqëror.

Deri atĂ«herĂ«, nĂ« letĂ«rsinĂ« europiane dashuria trajtohej si njĂ« eksperiencĂ« pĂ«rtej jetĂ«s sĂ« zakonshme. Edhe pse kishte poetĂ« qĂ« dĂ«shirĂ«n seksuale e shihnin si pjesĂ« jetike tĂ« dashurisĂ«, shumĂ« tĂ« tjerĂ« e trajtonin atĂ« si njĂ« emocion tĂ« kulluar vetĂ«mohues dhe, tĂ« tjerĂ« akoma, konsideronin si formĂ«n mĂ« tĂ« lartĂ« e mĂ« fisnike tĂ« dashurisĂ« “platonike”. Gradualisht, dashuria filloi tĂ« shihej jo mĂ« si njĂ« ideal shpirtĂ«ror i largĂ«t, por si njĂ« realitet i gjallĂ«, i brishtĂ« dhe shpesh ironik.

NjĂ« ndĂ«r veprat e para e mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme, nĂ« tĂ« cilĂ«n u mishĂ«rua ky vizion i ri, ishte “Dekameroni” i Xhovani Bokaçios. Shkruar nĂ« mesin e shekullit tĂ« 14-tĂ«, menjĂ«herĂ« pas MurtajĂ«s sĂ« ZezĂ«, kjo pĂ«rmbledhje e vĂ« erosin nĂ« qendĂ«r tĂ« saj. Vepra pĂ«rfshin njĂ«qind tregime tĂ« rrĂ«fyera nga njĂ« grup tĂ« rinjsh - burra e gra - qĂ« tĂ«rhiqen nĂ« fshat pĂ«r t’i shpĂ«tuar Firences sĂ« rrĂ«nuar nga murtaja. PĂ«r dhjetĂ« ditĂ« radhazi, ata argĂ«tohen duke treguar ndodhi, shumĂ« prej tĂ« cilave kanĂ« si subjekt dashurinĂ«, intrigĂ«n erotike dhe qĂ«ndrimet ndaj konvencioneve shoqĂ«rore tĂ« kohĂ«s. PĂ«rmes humorit, ironisĂ« dhe narrativĂ«s mjeshtĂ«rore, Bokaçio zbulo kĂ«naqĂ«sitĂ« dhe kontradiktat e seksualitetit njerĂ«zor, duke ofruar njĂ« vizion tĂ« erosit qĂ« ishte njĂ«kohĂ«sisht argĂ«tues e thellĂ«sisht human.

Ajo çka e bĂ«n veprĂ«n e Bokaçios tĂ« jashtĂ«zakonshme, Ă«shtĂ« trajtimi i hapur e me humor i seksualitetit. Tregimet e “Dekameronit” flasin pĂ«r njerĂ«z tĂ« dashuruar qĂ« ndjekin pasionet e tyre, shpesh nĂ« kundĂ«rshtim me pritshmĂ«ritĂ« e ngurta morale tĂ« shoqĂ«risĂ« sĂ« tyre. Personazhet e veprĂ«s janĂ« klerikĂ« hipokritĂ«, burra xhelozĂ« dhe kujdestarĂ« shtypĂ«s, autoriteti i tĂ« cilĂ«ve vihet nĂ« lojĂ« prej zgjuarsisĂ« dhe aftĂ«sive tĂ« grave qĂ« kĂ«rkojnĂ« dashuri dhe plotĂ«simin e dĂ«shirave tĂ« tyre. Vepra pĂ«rfaqĂ«son njĂ« kontrast tĂ« thellĂ« me moralin hipokrit dhe kulturĂ«n mesjetare, duke ofruar njĂ« vizion pragmatik dhe argĂ«tues mbi dĂ«shirĂ«n dhe intimitetin.

VeçanĂ«risht tĂ« spikatura nĂ« shumĂ« prej rrĂ«fimeve tĂ« “Dekameronit” janĂ« personazhet femĂ«rore. Ato paraqiten si femra inteligjente, tĂ« afta t’i mashtrojnĂ« e t’i mĂ«njanojnĂ« me zgjuarsi meshkujt qĂ« u bien nĂ« qafĂ«, duke dĂ«shmuar pavarĂ«sinĂ« e tyre emocionale nĂ« mĂ«nyra qĂ« i sfidojnĂ« stereotipat tradicionalĂ«. GratĂ« e “Dekameronit” nuk janĂ« thjesht objekte pasive tĂ« epshit mashkullor, por pjesĂ«marrĂ«se aktive nĂ« lojĂ«n e intimitetit, duke dĂ«shmuar se ato kanĂ« po aq dĂ«shira sa dhe burrat dhe se kanĂ« nĂ« dorĂ« tĂ« zgjedhin njĂ«lloj si ata. Kjo vepĂ«r e Bokaçios solli njĂ« orientim tĂ« ri kulturor nĂ« letĂ«rsi, duke i bĂ«rĂ« gratĂ«, me inteligjencĂ«n, emocionet dhe dĂ«shirat e tyre, pjesĂ« tĂ« pĂ«rvojĂ«s njerĂ«zore tĂ« dashurisĂ«.

Me “Dekameronin”, Bokaçio solli nĂ« letĂ«rsinĂ« e Rilindjes njĂ« gjuhĂ« tĂ« re pĂ«r shprehjen e dĂ«shirĂ«s erotike, e cila adresonte njĂ«herĂ«sh kompleksitetin e marrĂ«dhĂ«nieve njerĂ«zore, ndĂ«rthurjen e pasionit me konvencionet shoqĂ«rore dhe aftĂ«sinĂ« e individĂ«ve, veçanĂ«risht tĂ« grave, pĂ«r tĂ« qenĂ« vetvetja nĂ« marrĂ«dhĂ«niet intime. Duke e vĂ«nĂ« erosin nĂ« qendĂ«r tĂ« jetĂ«s kulturore, ky vizion i hapur e human mbi seksualitetin pasqyronte frymĂ«n e kureshtjes, tĂ« zbulimit e tĂ« krijimtarisĂ« sĂ« vetĂ« asaj periudhe. Nga ana tjetĂ«r, duke ndĂ«rthurur humorin, ironinĂ« dhe realizmin, “Dekameroni” ndihmoi nĂ« riformulimin e imagjinatĂ«s letrare mbi intimitetin. Kjo vepĂ«r krijoi njĂ« hapĂ«sirĂ« tĂ« re pĂ«r shumĂ« shkrimtarĂ« tĂ« mĂ«vonshĂ«m qĂ« eksploruan intimitetin dhe dashurinĂ« si njĂ« realitet njerĂ«zor shumĂ«dimensional, qĂ« mund tĂ« ishte fisnik por edhe argĂ«tues, tragjik ose komik, por gjithmonĂ« i lidhur ngushtĂ« me individualitetin njerĂ«zor. PĂ«r kĂ«to arsye, “Dekameroni” ishte njĂ« inovacion letrar dhe mund tĂ« konsiderohet si pararendĂ«se e asaj letĂ«rsie tĂ« madhe tĂ« Rilindjes qĂ« mishĂ«roi zgjimin kulturor tĂ« EuropĂ«s dhe solli njĂ« kuptim tĂ« ri mbi erosin, si njĂ« pasion njerĂ«zor, si njĂ« forcĂ« qĂ« e çliron individin nga paragjykimet e nĂ«nshtrimi dhe e lartĂ«son dinjitetin e njeriut.

NĂ« njĂ« tjetĂ«r regjistĂ«r, por gjithsesi nĂ« dialog me Bokaçion, qĂ«ndron Petrarka, bashkĂ«kohĂ«si i tij, i cili shpesh konsiderohet si themeluesi i humanizmit europian. Sonatat e tij kushtuar LaurĂ«s mishĂ«rojnĂ« njĂ« eros mĂ« introspektiv, ku pasioni tokĂ«sor ndĂ«rthuret me mallin shpirtĂ«ror. NĂ« njĂ« prej sonatave mĂ« tĂ« njohura, Petrarka shkruan: “Pace non trovo, e non ho da far guerra; e temo, e spero; e ardo, e son un ghiaccio” (“Nuk gjej paqe, as nuk bĂ«j luftĂ«; kam frikĂ« dhe shpresoj; digjem dhe jam akull”). Ky varg i famshĂ«m shpalos konfliktin e brendshĂ«m tĂ« dĂ«shirĂ«s, ku ndjenja Ă«shtĂ« njĂ«kohĂ«sisht burim lumturie, por edhe burim vuajtjeje. Ndryshe nga narrativa argĂ«tuese e komike e Bokaçios, poezia e PetrarkĂ«s e trajton emocionin individual si njĂ« subjekt tĂ« denjĂ« pĂ«r reflektim letrar, duke i bĂ«rĂ« intimitetin dhe dashurinĂ« pjesĂ« tĂ« pĂ«rvojĂ«s universale tĂ« njeriut. NĂ« fakt, ashtu si Dante para tij, Petrarka e portretizoi gruan e dashuruar si burim frymĂ«zimi dhe si simbol tĂ« pĂ«rsosmĂ«risĂ« femĂ«rore.

Individi dhe liria

Rilindja nuk përfaqësonte vetëm një ringjallje të dijeve, të artit e të letërsisë klasike, por edhe një transformim të thellë në mënyrën e të kuptuarit të botës e të vetë individit. Tanimë njeriu nuk shihej më thjesht si një qenie pasive në një hierarki shoqërore të organizuar e të drejtuar nga providenca, por si një aktor autonom, i pajisur me arsye, me një jetë të brendshme emocionale e shpirtërore dhe aktiv. Kultura e re e Rilindjes kishte karakter laik. Ajo hoqi dorë gradualisht nga tradita fetare e deriatëhershme, që e kishte përqendruar të gjithë vëmendjen në dukuritë e mbinatyrshme dhe si burim të vetëm kishte Librin e Shenjtë dhe subjektet fetare. Rilindja ishte një hap drejt sekularizimit të shoqërisë europiane. Objekt i kulturës së saj, siç u pasqyrua kjo në letërsi, në art dhe në filozofi, u bënë natyra, individi njerëzor dhe nevojat e tij. Në fokus të kësaj kulture dhe të moralit të ri që u krijua bashkë me të u vu njeriu, me botën shpirtërore dhe me bukurinë fizike të tij, me interesat dhe marrëdhëniet e tij me natyrën, me shoqërinë dhe me vetveten. Rilindja shënoi rizbulimin e trupit njerëzor dhe të kënaqësive të tij.

Për shkak se fokusi i kësaj kulture të re u bë njeriu, ajo u quajt humaniste (nga latinishtja humanus - njerëzor). Njeriu u bë një individ shpirtëror dhe filloi ta shohë e ta kuptojë veten si të tillë, njëlloj si grekët, që e dalluan veten e tyre nga barbarët. Rilindja dhe Humanizmi ngritën lart arsyen njerëzore, vlerat dhe lirinë e individit, aftësitë e tij për kënaqësi fizike e shpirtërore, si dhe aftësitë e tij për përsosje të vazhdueshme. Në fakt, periudha e Rilindjes shënoi një ndarje nga kufizimet mesjetare të jetës në çdo aspekt - ekonomik, politik, artistik dhe erotik.

NdĂ«r filozofĂ«t e parĂ« humanistĂ« qĂ« e artikuluan mĂ« qartĂ« kĂ«tĂ« vizion ishte Xhovani Piko dela Mirandola. NĂ« veprĂ«n e tij tĂ« njohur Fjalimi mbi dinjitetin e njeriut, e konsideruar si “Manifesti i Rilindjes”, ai e pĂ«rshkroi njeriun si njĂ« qenie tĂ« aftĂ« nĂ« mĂ«nyrĂ« unike pĂ«r tĂ« krijuar fatin e vet. Ndryshe nga qeniet e tjera tĂ« gjalla, natyra e tĂ« cilave, sipas tij, ishte e pĂ«rcaktuar nga njĂ« dizajn hyjnor, njeriu ka aftĂ«sinĂ« dhe lirinĂ« ta vendosĂ« vetĂ« fatin e tij pĂ«rmes zgjedhjeve qĂ« bĂ«n dhe veprimeve tĂ« veta. Theksi qĂ« vihej tashmĂ« tek individi kishte njĂ« rĂ«ndĂ«si tĂ« madhe kulturore pĂ«r kohĂ«n, sepse i orientoi interesimin, kĂ«rkimin dhe kreativitetin njerĂ«zor te personaliteti individual dhe jeta emocionale e tij.

Ky vizion i ri humanist nuk u kufizua vetëm në arsyetime filozofike, në politikë e në art; ai u shtri edhe në sferën e privacisë, duke e ridimensionuar përvojën njerëzore mbi intimitetin dhe duke krijuar një kuptim të ri, më human mbi erosin. Deri atëherë, dashuria dhe seksualiteti shiheshin si shthurje morale dhe mëkat, ose si alegori shpirtërore; tanimë ato nisën të shihesh si shprehje jetike të individualitetit njerëzor, duke u bërë jo vetëm tema qendrore në letërsi, në filozofi dhe në artet pamore, por gjithnjë e më shumë edhe subjekte të kureshtjes njerëzore. Me pak fjalë, Rilindja rizbuloi kompleksitetin dhe bukurinë e dëshirave njerëzore dhe të trupit njerëzor, duke i zhvendosur ato nga periferia obskure e moralit mesjetar dhe e arsyetimeve teologjike, në qendër të vëmendjes dhe të jetës së njeriut dhe duke e bërë trupin e njeriut një objekt admirimi estetik.

Deri atëherë, kultura fetare mesjetare e kishte parë trupin me dyshim, si objekt tundimi dhe mëkati. Artistët e mëdhenj të Rilindjes, përkundrazi, rizbuluan idealin klasik të trupit njerëzor si një objekt bukurie, harmonie, vitaliteti dhe admirimi. Ky rivlerësim pasqyronte një ndryshim më të gjerë kulturor, duke bërë që përvoja shqisore dhe shprehja emocionale shiheshin tashmë gjithnjë e më shumë si aspekte legjitime të eksperiencës së jetuar njerëzore.

PiktorĂ« si Sandro Botiçeli e pasqyruan elegancĂ«n sensuale tĂ« formĂ«s njerĂ«zore nĂ« vepra si “Lindja e Venusit”. Paraqitja e hyjnisĂ« qĂ« del nga deti evokon mitologjinĂ« klasike, por edhe pĂ«rfaqĂ«son njĂ« vlerĂ«sim tĂ« ri estetik tĂ« trupit femĂ«ror. NĂ« vend qĂ« figura e zhveshur e trupit tĂ« saj tĂ« shihej si simbol i mĂ«katit, Venusi i Botiçelit mishĂ«ron hirin, pĂ«rmasĂ«n dhe harmoninĂ« e trupit tĂ« femrĂ«s. Kjo vepĂ«r e tij ilustron mĂ« sĂ« miri mĂ«nyrĂ«n se si arti i Rilindjes e riktheu trupin nĂ« sferĂ«n e admirimit kulturor, duke i dhĂ«nĂ« vendin e merituar bukurisĂ« fizike brenda njĂ« kuadri mitologjik, alegorik dhe idealesh humaniste.

Po kĂ«shtu, “Venusi i Urbinos” i Ticianos paraqet trupin femĂ«ror tĂ« zhveshur nĂ« njĂ« atmosferĂ« intimiteti familjar. Kjo vepĂ«r gjithashtu e bĂ«n bukurinĂ« erotike pjesĂ« tĂ« botĂ«s reale e tĂ« marrĂ«dhĂ«nieve tĂ« pĂ«rditshme njerĂ«zore. Figura e shtrirĂ«, e realizuar me njĂ« realizĂ«m dhe ndjeshmĂ«ri tĂ« lartĂ«, shpreh njĂ« qasje tĂ« re artistike e kulturore qĂ« e çmon hapur sensualitetin njerĂ«zor. Me kĂ«tĂ« vepĂ«r, Ticiano nuk riprodhoi thjesht motivet klasike, por i riinterpretoi ato pĂ«r njĂ« shoqĂ«ri qĂ« po bĂ«hej gjithnjĂ« e mĂ« gatshme t’i pranonte dĂ«shirĂ«n dhe erosin si njĂ« tipar legjitim i natyrĂ«s njerĂ«zore dhe qĂ« na japin kĂ«naqĂ«si estetike.

Skulptura gjithashtu luajti njĂ« rol vendimtar nĂ« kĂ«tĂ« proces historik e kulturor rivlerĂ«simi. “Davidi” i Mikelanxhelos e paraqiti trupin mashkullor si njĂ« monument tĂ« forcĂ«s, tĂ« dinjitetit e tĂ« potencialit njerĂ«zor. SaktĂ«sia anatomike e trupit dhe pĂ«rmasa monumentale e kĂ«saj vepre tĂ« jashtĂ«zakonshme mishĂ«rojnĂ« bindjen e artistĂ«ve tĂ« Rilindjes se forma e trupit njerĂ«zor ishte nĂ« vetvete njĂ« subjekt i denjĂ« pĂ«r admirim estetik. Trupi i zhveshur nuk ishte mĂ« njĂ« objekt turpi, por njĂ« simbol virtyti qytetar dhe madhĂ«shtie njerĂ«zore. NĂ« njĂ« kuptim real tĂ« fjalĂ«s, me duart e tyre ata u dhanĂ« formĂ« vizuale ideve tĂ« reja tĂ« Rilindjes. Arti u bĂ« kĂ«shtu pasqyrĂ« e filozofisĂ« humaniste, duke i pĂ«rkthyer idealet abstrakte tĂ« humanizmit, arsyes, shkencĂ«s dhe lirisĂ« nĂ« imazhe tĂ« prekshme qĂ« e transformuan imagjinatĂ«n kulturore nĂ« tĂ« gjithĂ« kontinentin.

Në Gjermani, një artist i shquar, si Albreht Dyrer, bashkoi në një idealet klasike me kërkimin shkencor, duke e konsideruar trupin e njeriut si një mrekulli të natyrës, por edhe si objekt studimi matematikor. Karakteristikë e artit të Rilindjes, siç u zhvillua ai në vendet e Europës Veriore, ishte se rizbulimi i trupit njerëzor u shpreh më pak përmes figurave nudo, të frymëzuara nga mitologjia, dhe më shumë përmes shprehjes intime të fytyrës, të gjesteve e të mjediseve familjare. Sidoqoftë, edhe në atë pjesë të kontinentit, impulsi themelor ishte i njëjtë - afirmimi i dinjiteti dhe vitalitetit të njeriut.

Nëse njeriu ishte një qenie autonome e dinjitoze, atëherë jeta e tij emocionale dhe erotike nuk mund të shihej më thjesht si burim tundimi apo si një mëkat moral. Ajo, përkundrazi, duhej parë si pjesë dhe shprehje e natyrës njerëzore dhe e aftësisë së njeriut për vetpërmbushje, për kënaqësi dhe lumturi. Me Bokaçion, Petrarkën dhe Pikonë letërsia dhe filozofia humaniste filluan të eksploronin temat e dashurisë e të përmbushjes personale me një intensitet të ri, duke i përfshirë dëshirën dhe erosin në kuadrin më të gjerë të krijimtarisë që ngrinte lart bukurinë dhe lirinë e njeriut.

Marsilio Fiçino, një tjetër filozof i shquar fjorentin, bashkëkohës i Pikosë, e zhvilloi më tej këtë perspektivë duke u mbështetur në traditën platonike. Në shkrimet e tij mbi dashurinë, Fiçino e interpretoi erosin si një forcë shpirtërore që jo vetëm i lidh njerëzit me njëri-tjetrin, por edhe i bashkon ata me bukurinë e kozmosit. Dashuria, sipas tij, nuk ishte thjesht një impuls fizik apo një çështje private, por edhe një energji dinamike që pasqyron harmoninë kozmike dhe e lartëson shpirtin e njeriut drejt formave më të larta të të kuptuarit të gjërave.

Fiçinos i atribuohet shprehja “dashuri platonike” (amore platonico), e cila u popullarizua kudo nĂ« EuropĂ«n PerĂ«ndimore. Ky koncept pati njĂ« ndikim shumĂ« tĂ« madh nĂ« letĂ«rsinĂ«, filozofinĂ« dhe, pĂ«rgjithĂ«sisht, nĂ« historinĂ« intelektuale tĂ« kontinentit. Ai u bĂ« pjesĂ« e debateve teologjike nĂ« MesjetĂ«n e vonĂ« dhe luajti njĂ« rol tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m nĂ« etiketĂ«n e marrĂ«dhĂ«nieve romantike gjatĂ« Rilindjes, duke inspiruar shumĂ« shkrimtarĂ«, poetĂ«, artistĂ« dhe filozofĂ« tĂ« asaj periudhe kudo nĂ« EuropĂ«, si Baldasar Kastilione, dhe atĂ« traditĂ« letrare tĂ« njohur si “Contra amorem”.

Rilindja transformoi edhe vetë ritualet shoqërore të shprehjes së pasionit e të dashurisë. Në oborret aristokratike të Europës nisën të shfaqen kode të reja qytetarie dhe kurorëzimi në martesë, që e lidhnin afeksionin romantik dhe dëshirën fizike me idealet e përsosjes intelektuale, me poezinë dhe vetëpërmbajtjen emocionale, siç përshkruhen ato në veprën e Kastiliones Libri i Oborrtarit.

Interpretimet e reja të dëshirës dhe erosit i dhanë kulturës së Rilindjes një gjuhë, përmes së cilës, dëshira dhe intimiteti mund të shiheshin njëherësh si tokësorë dhe si transcendentalë, si individuale dhe universale - me fjalë të tjera, jo si një dobësi morale, por si shprehje e aftësisë njerëzore për një jetë intime e dashurore në përputhje me natyrën dhe dëshirat e tij.

Ndikimi i Bokaçios dhe i Petrarkës u ndje fuqishëm te poetë të mëvonshëm të Rilindjes italiane, si Ludoviko Ariosto dhe Torkuato Taso. Ajo lëvizja kulturore dhe letrare që nisi në Itali me Danten, Bokaçion dhe Petrarkën u përhap dhe u zhvillua një dhe dy shekuj më vonë edhe përtej Italisë. Në Hollandë, Erazmi, njëri ndër humanistët më të shquar të Rilindjes, e vuri theksin te dinjiteti moral dhe intelektual i individit. Në veprën e tij kryesore, Lëvdimi i marrëzisë, ai ndërthuri dijen klasike me kritikën e mprehtë shoqërore, duke e nxitur me zgjuarsi dhe ironi lexuesin e kohës që të reflektonte mbi gjendjen njerëzore. Vepra e tij argumenton idenë se njeriu, përmes arsyes dhe reflektimit, mund ta krijonte vetë jetën e tij morale e shpirtërore.

Në Francë, Fransua Rabële, Mishel dë Montenj dhe, veçanërisht, Pier dë Ronsard dhe poetët e së ashtuquajturës Pléiade të shekullit të 16-të, huazuan modelin e Petrarkës për të krijuar mbi bazën e tij një lirizëm të ri, duke i bërë dëshirën dhe dashurinë tema të qenësishme në letërsinë e tyre kombëtare në gjuhën frënge.

Në Angli, Shekspiri e çoi përpara këtë traditë në komeditë e tij, ku dashuria paraqitet si forcë zgjuarsie, maskimi dhe negociimi shoqëror. Drama si, Shumë zhurmë për Asgjë dhe Nata e dymbëdhjetë, pasqyrojnë shpirtin argëtues të Bokaçios, duke i paraqitur gratë si inteligjente, të afta dhe duke u dhënë atyre një rol qendror në zhvillimin e komplotit romantik. Personazhet e dashuruar në veprat e Shekspirit, ashtu si dhe personazhet e Bokaçios, navigojnë mjeshtërisht e me humor në kufijtë e konvencioneve shoqërore të kohës duke krijuar një letërsi që e trajton dëshirën si argëtuese dhe thellësisht njerëzore. Komeditë e Shekspirit dëshmojnë se erosi mund të jetë një burim humori, por edhe një katalizator për reflektim më të thellë mbi identitetin dhe rendin shoqëror. Sonatat e tij të famshme dhe, në traditën e poezisë së Petrarkës, sonatat e Filip Sidnit, të botuara pas vdekjes së tij nën titullin Astrofeli dhe Stela, apo cikli i sonatave të Edmond Spenserit në vëllimin Amoretti, u kushtoheshn aspekteve shpirtërore të dashurisë.

Në Spanjë, Garsilaso de la Vega e përktheu dhe e përshtati traditën italiane duke e bërë sonetin një formë të re poetike kushtuar pasionin njerëzor. Pas tij, Servantesi, në kryeveprën e tij Don Kishoti, e trajtoi dashurinë me humor dhe me një ironi që të kujton Bokaçion, duke e vendosur erosin në një kontekst njëherësh satirik dhe realist. Ai parodizoi idealet kalorësiake të dashurisë oborrtare dhe, përmes përkushtimit absurd të protagonistit të veprës ndaj zonjës së imagjinuar Dulqina, nxjerr në pah hendekun mes fantazisë romantike dhe realitetit të jetuar. Dëshira bëhet kështu subjekt i kritikës komike, duke zbuluar rreziqet e iluzionit dhe marrëzinë e idealizimit të tepruar, por duke sugjeruar se edhe pasioni i gabuar pasqyron etjen njerëzore për kuptim dhe lidhje. Don Kishoti mund të thuhet se përfaqëson jo vetëm një vazhdimësi të gjuhës së Rilindjes mbi dëshirën, por edhe një transformim të saj. Nëse Bokaçio vuri në dukje zgjuarsinë dhe aftësinë për të krijuar e ruajtur marrëdhënie njerëzore, Servantesi nxori në pah ironinë dhe zhgënjimin.

Me këta poetë dhe shkrimtarë të njohur, gjuha e re e dëshirës që krijuan Bokaçio dhe Petrarka u bë një dukuri europiane, e cila, në mënyra të ndryshme, u huazua dhe u bë pjesë e traditës letrare kombëtare në shumë vende të kontinentit.

Humanizmi dhe zëri i grave

Me Rilindjen, gratĂ« e klasĂ«s sĂ« lartĂ« nĂ« EuropĂ« nisĂ«n tĂ« marrin njĂ« arsim mĂ« tĂ« mirĂ« dhe, nĂ«n ndikimin e humanizmit, disa prej tyre, sĂ« bashku me shkrimtarĂ« tĂ« kohĂ«s, krijuan vepra qĂ« synonin lartĂ«simin e figurĂ«s femĂ«rore. NĂ« kĂ«tĂ« klimĂ«, nĂ« shekullin e 15-tĂ«, nĂ« FrancĂ« nisi njĂ« debat i gjallĂ« intelektual mbi natyrĂ«n, statusin, tĂ« drejtat e grave dhe rolin e tyre nĂ« shoqĂ«ri - “La Querelle des Femmes” - i cili u zgjerua edhe nĂ« Itali, nĂ« Gjermani, nĂ« Angli, nĂ« HollandĂ« e nĂ« SpanjĂ«, dhe vijoi nĂ« tĂ« gjithĂ« EuropĂ«n pĂ«r rreth katĂ«r shekuj.

Ai debat mund tĂ« thuhet se shĂ«noi tĂ« parin episod tĂ« lĂ«vizjes pĂ«r barazinĂ« gjinore nĂ« historinĂ« europiane. Protagoniste tĂ« atij debati ishin kryesisht gra tĂ« arsimuara dhe shkrimtare si Kristin dĂ« Pizan, Laura Çereta, Margerit de Navare dhe Moderata Fonte, tĂ« cilat i refuzuan hapur ideologjinĂ« mesjetare dhe qĂ«ndrimet mizogjiniste ndaj grave, duke pĂ«rhapur njĂ« frymĂ« tĂ« re nĂ« kontinent.

Pjesë e atij debati në mbështetje të të drejtave të grave u bënë edhe shumë burra, figura të njohura, si André Tirahko në Francë, një jurist, politikan dhe humanist i njohur, i cili, duke trajtuar pozitën ligjore të pabarabartë të grave në martesë dhe në të drejtat pronësore e trashëgimore, i kontribuoi mjaft debatit në fjalë. Në Gjermani, Heinriç Kornelius Agripa, duke vënë në dukje dallimet mes seksit (si biologji) dhe gjinisë (si një konstrukt shoqëror) - një perspektivë mjaft moderne për kohën - argumentoi se gratë janë po aq të virtytshme, inteligjente e të barabarta në çdo gjë me burrat, në mos edhe superiore në krahasim me ta. Në Itali, shkrimtari humanist Bartolomeo Goxhio, në librin e tij Mbi meritat e grave, çmonte lart virtytet dhe dinjitetin e grave.

PĂ«rtej letĂ«rsisĂ«, gra tĂ« emancipuara nĂ« atĂ« kohĂ«, edhe pse njĂ« dukuri e rrallĂ«, luajtĂ«n rol tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m nĂ« kulturĂ«n e Rilindjes. Isabela d’Este, si njĂ« patrone e arteve, dĂ«shmoi se gratĂ« mund tĂ« zhvillonin talentet e tyre artistike dhe tĂ« kishin zĂ«rin e tyre autoritar nĂ« jetĂ«n kulturore tĂ« shoqĂ«risĂ«. Vitoria Kolona, me sonatat e saj, mishĂ«roi shpirtin rilindas tĂ« meditimit, ndĂ«rsa Veronika Franko pohoi dhe mbrojti me pasion dhuntitĂ« intelektuale dhe pasionet erotike tĂ« grave dhe dinjitetin femĂ«ror nĂ« kushtet e njĂ« shoqĂ«rie qĂ« i kufizonte tĂ« gjitha kĂ«to. Figura tĂ« tilla, sĂ« bashku me debatin mbi gratĂ«, i kontribuuan njĂ« ndryshimi gradual tĂ« imagjinatĂ«s morale, duke e bĂ«rĂ« femrĂ«n gjithnjĂ« e mĂ« tĂ« pranishme si njĂ« subjekt dĂ«shire erotike dhe dinjiteti intelektual e moral.

Edhe pse strukturat patriarkale të shoqërisë mbetën të forta dhe gratë ishin ligjërisht, ekonomikisht e moralisht të nënshtruara, letërsia, filozofia dhe praktikat shoqërore të kohës krijuan një hapësirë publike të re, në të cilën autonomia, erotizmi dhe dinjiteti femëror tashmë mund të diskutoheshin. Kristine dë Pizan, me veprën Libri i Qytetit të Grave, ofroi një narrativë të fuqishme emancipuese kundër traditave mizogjiniste, duke argumentuar se pozita e nënshtruar e grave ishte jo produkt natyror, por rezultat i paragjykimeve shoqërore. Ky riorientim kulturor, natyrisht, nuk solli ndonjë ndryshim të rëndësishëm në pozitën ekonomike e ligjore të grave, por mundësoi që gratë të imagjinoheshin tashmë si pjesëmarrëse aktive në jetën intelektuale e morale të shoqërisë.

Rilindja si prelud i emancipimit erotik

Rizbulimi letrar i dĂ«shirĂ«s qĂ« filloi me “Dekameronin” e Bokaçios u shtri pĂ«rtej tij. Duke e paraqitur dashurinĂ« si njĂ« ndĂ«rveprim dinamik mes zgjuarsisĂ«, pasionit dhe rrethanĂ«s, autorĂ« tĂ« tjerĂ« rilindas krijuan njĂ« gjuhĂ« tĂ« re tĂ« intimitetit - njĂ« gjuhĂ« qĂ« kremtonte agjencinĂ« femĂ«rore dhe pĂ«rqafonte kompleksitetin e emocioneve njerĂ«zore. Nga sonetet e PetrarkĂ«s te kritikat e Erazmit, te komeditĂ« e Shekspirit dhe kryevepra satirike e Cervantesit, kjo gjuhĂ« formĂ«soi imagjinatĂ«n kulturore tĂ« EuropĂ«s, duke siguruar qĂ« erosi tĂ« vijonte evoluimin e tij nĂ« epokĂ«n e hershme moderne.

Nga një perspektivë më e gjerë historike, Rilindja mund të shihet si një fazë e hershme në procesin e gjatë që çoi përfundimisht në konceptet moderne të dashurisë romantike dhe të autonomisë personale. Ndryshimet e mëvonshme shoqërore - Reforma, Iluminizmi dhe ngritja e individualizmit modern - do i transformimin më tej organizimin shoqëror të seksualitetit dhe pozitën e grave. Megjithatë, Rilindja solli një ndryshim kulturor vendimtar: ajo vendosi përvojën njerëzore, krijimtarinë dhe jetën emocionale në qendër të eksporimit intelektual, duke bërë të mundura mënyra të reja për të imagjinuar marrëdhënien mes dashurisë, lirisë dhe individualitetit.

Historia e erosit në shoqërinë moderne nuk fillon me revolucionet seksuale të shekullit të 20-të, por me këtë zgjim kulturor, kur kultura europiane rizbuloi kompleksitetin e dëshirës njerëzore dhe eksploroi intimitetin përtej kanoneve të ngurta të moralit mesjetar. Duke kremtuar individualitetin, duke ringjallur idealet klasike të bukurisë dhe duke paraqitur dashurinë me realizëm dhe nuancë të paprecedentë, mendimtarët dhe artistët rilindas ofruan një mënyrë të re për kuptimin e intimiteti, të dëshira e të marrëdhënies mes burrit dhe gruas. Erotizmi argëtues i tregimeve të Boaçios, reflektimet filozofike të Fiçinos dhe idealet e rafinuara oborrtare të Kastiliones i çelën udhë një mjedis të ri kulturor, ku dashuria mund të imagjinohej më lirshëm dhe më njerëzisht.

TeoritĂ« sociologjike dhe filozofike tĂ« mĂ«vonshme ndihmojnĂ« nĂ« ndriçimin e rĂ«ndĂ«sisĂ« afatgjatĂ« tĂ« kĂ«tyre zhvillimeve. Antony Gidens, pĂ«r shembull, ka argumentuar se shoqĂ«ritĂ« moderne gjithnjĂ« e mĂ« shumĂ« i organizojnĂ« marrĂ«dhĂ«niet rreth komunikimit emocional dhe pĂ«rmbushjes personale, duke pĂ«rshkruar shfaqjen e “marrĂ«dhĂ«nies sĂ« pastĂ«r”, tĂ« mbĂ«shtetur nga kĂ«naqĂ«sia e ndĂ«rsjellĂ« dhe jo nga detyrimet e jashtme. Po kĂ«shtu, Mishel Fuko vuri nĂ« dukje se shoqĂ«ritĂ« moderne e transformuan seksualitetin nĂ« njĂ« dimension qendror tĂ« identitetit personal, duke transformuar mĂ«nyrĂ«n se si indivi i kupton dĂ«shirat dhe vetveten. VĂ«shtruar nga kjo perspektivĂ«, Rilindja shfaqet si njĂ« fazĂ« e hershme nĂ« procesin e gjatĂ« historik, pĂ«rmes tĂ« cilit shoqĂ«ritĂ« perĂ«ndimore gradualisht e riformuluan intimitetin. KĂ«to zhvillime nuk krijuan menjĂ«herĂ« intimitetin modern, por hapĂ«n hapĂ«sirĂ«n kulturore ku idetĂ« moderne mbi lirinĂ«, individualitetin dhe jetĂ«n erotike mund tĂ« shfaqeshin e tĂ« zhvilloheshin mĂ« tej.

NĂ« njĂ« plan tĂ« pĂ«rgjithshĂ«m mund tĂ« thuhet se ideali shoqĂ«ror i kulturĂ«s dhe i moralit tĂ« ri humanist ishte lartĂ«simi i personalitetit njerĂ«zor dhe mbrojtja e tĂ« drejtave tĂ« tij kundĂ«r privilegjeve feudale. NĂ« kĂ«tĂ« vĂ«shtrim, Ă«shtĂ« kuptimplotĂ« vlerĂ«simi qĂ« i ka bĂ«rĂ« Engelsi Humanizmit tĂ« shekujve tĂ« 14-tĂ« dhe 15-tĂ« si “forma e parĂ« e iluminizmit borgjez”. /Gazeta “Dita”/

❌
❌