Këto janë ditët “TL;DR” të qeverisë së Keir Starmer-it. Dosjet e fundit “Mandelson” nuk ngjallin asgjë më shumë se ajo përgjigja e vjetër, tashmë meme, ndaj një shkrimi të gjatë në internet: “Nuk po e lexoj gjithë këtë. Jam i lumtur për ty, ose më vjen keq që ndodhi.” Në çdo rast, për ta thjeshtuar: në këto dosje ka vetëm dy momente të paharrueshme dhe shqetësuese.

E para, natyrisht, është vlerësimi tashmë viral i Pat McFadden për deputetët e Laburistëve: “Çdo mbledhje që kam është: ‘Kë mund ta taksojmë për t’u paguar përfitime të tjerëve?’” Një fjali që flet vetë.

Por e dyta është edhe më domethënëse. Në fakt, mund të jetë detaji më simptomatik i gjithë dosjes. Është vetëm një fjali e shkurtër, por mjaftoi që ta tregojë gjendjen e një vendi të tërë. Ajo shfaqet në një pjesë emailesh për një kërkesë të Donald Trump për një kuti të kuqe ministrore gjatë një vizite shtetërore. Dhe thotë thjesht: “prodhuesi dha një afat 8–10 javë.”

“8–10 javë.” Një vend që kërkon të prodhojë një çantë pune dhe i duhen dy muaj. Kjo, sipas autores, është thelbi i problemit: një shtet që nuk arrin më të bëjë gjërat shpejt, edhe kur bëhet fjalë për diçka të thjeshtë.

Ironia, sipas saj, është e qartë. Në vende të tjera, një porosi e tillë do të ishte çështje ditësh, jo javësh. Ndërsa në Mbretërinë e Bashkuar, edhe një objekt simbolik i pushtetit shtetëror kërkon ritmin e një burokracie të ngadaltë dhe të pandryshueshme.

Dosjet vazhdojnë më tej me polemikat politike rreth Peter Mandelson dhe qeverisë së Starmer-it, por për autoren, problemi nuk është më thjesht një skandal politik apo një debat parlamentar. Problemi është më i thellë: një vend që flet për “rritje ekonomike”, por nuk duket i aftë ta organizojë atë në praktikë.

Britania, sipas analizës, ka nevojë për strehim, infrastrukturë, investime dhe një strategji të qartë industriale. Por ajo që mungon është aftësia për t’i kthyer këto nevoja në veprim konkret dhe të shpejtë.

Në këtë kuptim, edhe një kuti e kuqe – një simbol i shtetit – bëhet metaforë. Një objekt i thjeshtë që kërkon 8–10 javë për t’u prodhuar, por që në fakt tregon diçka shumë më të madhe: një sistem që po lëviz më ngadalë se bota përreth tij.

Burimi: theguardian.com

Nga Leonard Veizi

Në altarin e fjalës së shkruar, aty ku e vërteta shpesh përplaset me harresën dhe guximi matet me pushtetin, ekziston një emër që ka marrë përmasa simboli: Pulitzer…

…Më 4 qershor 1917, gazetaria hyri në një epokë të re. Ajo që deri atëherë shihej si raportim i përditshëm, filloi të matet me standarde më të larta: me guxim, me investigim dhe me mjeshtëri shkrimi. Nga ai çast, fjala e shkruar nuk ishte më vetëm dëshmi e ngjarjes. Ajo u bë kurorë. Dhe ajo kurorë mban ende një emër: Pulitzer.

Xhozef Pulicer – njeriu pas legjendës

Historia e këtij çmimi nuk mund të ndahet nga jeta e njeriut që i dha emrin, Xhozef Pulicer. I lindur në Hungari më 1847 në një familje me origjinë hebreje, Pulicer emigroi në Shtetet e Bashkuara si një i ri pa pasuri, por me një ambicie të qartë: të ndërtonte diçka përmes fjalës së shkruar. Ai u shndërrua shpejt në një nga figurat më të fuqishme të shtypit amerikan, duke drejtuar gazeta si “St. Louis Post-Dispatch” dhe famëmadhen “New York World”.

Pulicer ndryshoi mënyrën se si lexohej gazetaria. Ai solli investigimin e thelluar, historitë njerëzore në qendër të vëmendjes dhe një stil që nuk i shërbente vetëm lajmit, por publikut. Në një kohë kur shtypi ishte shpesh zë i elitave ose humbiste pas sensacioneve të ditës, ai e ktheu atë në zë të qytetarit dhe mbrojtës të interesit publik.

Në testamentin e tij, Pulicer la një vizion të qartë dhe një fond të konsiderueshëm financiar: krijimin e së parës shkollë pasuniversitare të gazetarisë në botë dhe të një sistemi çmimesh që do të nderonte mendjet më të forta në fushën e fjalës së shkruar.

Nga viti 1917 e sot

Nën administrimin e “Columbia University”, në vitin 1917 u zhvillua ceremonia e parë e Çmimeve “Pulitzer”. Në fillim, kategoritë ishin të kufizuara vetëm në katër fusha të gazetarisë, historisë dhe letërsisë. Por ideja ishte e madhe që në lindje.

Me kalimin e kohës, çmimi u zgjerua bashkë me vetë botën e medias, teknologjisë dhe artit. Sot, Pulitzer përfshin 22 kategori të ndryshme, ku spikasin:

-Gazetaria investigative dhe raportimi shpjegues.

-Fotografia dokumentare dhe ajo e lajmit të fundit.

-Analiza, kritika, komenti dhe editorialet.

-Letërsia, biografia, drama, poezia, si dhe muzika akademike.

Pse “Pulitzer” ndryshoi historinë

“Pulitzer “nuk është vetëm një çmim, por mbi të gjitha një standard i ndikimit që fjala mund të ketë mbi shoqërinë. Në gazetari, ai ka nderuar reportazhe që kanë rrëzuar qeveri, kanë zbuluar korrupsion galopant, padrejtësi sociale dhe krime lufte, duke dëshmuar se shtypi është “pushteti i katërt” dhe një mekanizëm kontrolli ndaj të fuqishmëve. Në letërsi e arte, ka kurorëzuar vepra që kanë hyrë në kujtesën kolektive si dëshmi të kohës dhe shpirtit njerëzor.

Pulitzer është, në thelb, një kujtesë se fjala nuk është kurrë neutrale. Ajo mund të zbulojë, të ndryshojë dhe të ndërtojë histori.

Një kurorë që nuk zbehet

Më shumë se një shekull pas lindjes së tij, Çmimi “Pulitzer” mbetet standardi më i lartë i ekselencës në botë. Ai është trashëgimia e gjallë e një emigranti që besoi se fjala e shkruar ka peshën e një force të madhe shoqërore. Nga një amanet personal, ai u shndërrua në një institucion global. Dhe sot, çdo Pulitzer i dhënë është një kujtesë e thjeshtë, por e fuqishme: se fjala, kur përdoret me guxim dhe përgjegjësi, mund të bëhet kurorë.

nga Chris Cotonou

Aksenti amerikan, kostumet shkëlqyese dhe një paletë e zymtë si në “Dunkirk” krijojnë menjëherë atmosferën e filmit të ri të Christopher Nolan. Por ajo që ka ndezur debat është diçka tjetër: mungesa e plotë e aktorëve grekë në një film që bazohet mbi mitologjinë më themelore të Greqisë.

Filmi “The Odyssey”, që pritet të jetë një nga blockbuster-at më të mëdhenj të vitit, është konceptuar si një kast “që përfaqëson botën”. Në teori, një ide gjithëpërfshirëse. Në praktikë, sipas kritikëve dhe publikut grek, një paradoks i madh: bota përfaqësohet, por Greqia mungon.

Një nga shembujt më të diskutuar është zgjedhja e Lupita Nyong’o në rolin e Helenës së Trojës, një vendim që ka ndezur reagime të forta në internet, përfshirë edhe akuza për mungesë “autenticiteti”. Por për shumë grekë, çështja nuk është vetëm aty.

Në kastin e filmit, ku shfaqen emra si Matt Damon, Zendaya, Tom Holland dhe të tjerë, mungon krejtësisht një aktor me origjinë greke. Dhe kjo, sipas kritikëve, nuk është rastësi e pafajshme, por një model i përsëritur i Hollywood-it.

Një mungesë që përsëritet

Që nga filmat klasikë si “Jason and the Argonauts” (1963) e deri te “Troy” (2004), Hollywood-i ka marrë lirisht mitologjinë greke, por rrallëherë ka përfshirë grekët në rrëfimin e saj. Grekët, sipas këtij debati, janë përdorur si imazh, por jo si zë.

Kritiku grek i filmit Thodoris Koutsogiannopoulos e përmbledh këtë ndjesi si një klishe të përsëritur: një Greqi e reduktuar në stereotipe – ose mitike, ose turistike – por rrallë moderne dhe reale.

Mitologjia si pronë universale, por identiteti si mungesë

Debati thellohet më tej: për Hollywood-in, historitë e Homerit janë pjesë e trashëgimisë botërore. Por për grekët, ato janë gjithashtu pjesë e identitetit kulturor, gjuhësor dhe historik.

Në shumë familje greke, figurat e Homerit nuk janë vetëm personazhe letrare, por referenca të gjalla kulturore. Kjo e bën mungesën e përfaqësimit jo thjesht artistike, por edhe emocionale.

Siç theksojnë disa kritikë, ironia është e qartë: ndërsa industria filmike flet gjithnjë e më shumë për “përfaqësim global”, një nga kulturat themelore të rrëfimit perëndimor mbetet jashtë kornizës së saj moderne.

Një debat më i madh se një film

Për disa, kjo është thjesht një zgjedhje artistike. Për të tjerë, një simptomë e mënyrës si Hollywood-i trajton kulturat burimore të miteve që adapton.

Në thelb, debati për “The Odyssey” nuk është vetëm për kastin. Është për pyetjen më të vjetër të tregimit: kush ka të drejtë të tregojë historinë – dhe kush mbetet jashtë saj.

Dhe për grekët, përgjigjja është e thjeshtë: nuk kërkojnë protagonizëm absolut, por të paktën një vend në tryezë.

Në fund, ironia mbetet homerike: një epikë për kthimin në shtëpi – nostos – ku një pjesë e origjinës duket se është lënë jashtë udhëtimit.

Burimi: theguardian.com

Më 4 qershor 1939, anija gjermane “St. Louis” qëndroi pranë brigjeve të Floridës

Nga Leonard Veizi

Historia e Holokaustit shpesh identifikohet me trena, kampe përqendrimi dhe dhoma gazi. Por ajo përfshin edhe një anije: “St. Louis”. Në verën e vitit 1939, kjo anije u kthye në simbolin e indiferencës botërore, ku 963 hebrenj që iknin nga Gjermania naziste u refuzuan nga bota demokratike dhe u dënuan me rikthim drejt vdekjes.

“Udhëtimi i të Mallkuarve”

Tragjedia e vitit 1939 u soll në ekranin e madh nga regjisori Stuart Rosenberg në filmin “Voyage of the Damned” apo “Udhëtimi i të Mallkuarve”. Aktorët kryesorë në këtë produksion ishin: Fej Danave, Maks fon Sidov, Li Grant, Orson Uells, Xhejms Mejsën. Filmi nuk fokusohet te kampet naziste, por te çasti kritik kur këta njerëz ende mund të shpëtoheshin. Ai funksionon si një aktakuzë morale ndaj vendeve demokratike, duke treguar se tragjedia nuk erdhi vetëm nga krimet e nazizmit, por edhe nga indiferenca e botës që mbylli sytë para katastrofës.

Kronologjia e një tragjedie

Pas tmerreve të “Kristallnacht” apo siç njihet në shqip “Nata e Xhamave të Thyer” në nëntor 1938, hebrenjtë në Gjermaninë e Adolf Hitlerit po zhvisheshin nga çdo e drejtë. Të dëshpëruar, shumë prej tyre shitën pasuritë për të blerë një biletë shpëtimi. Më 13 maj 1939, anija “St. Louis” u nis nga Hamburgu drejt Kubës me 963 pasagjerë në bord.

Refuzimi i parë: Kuba

Pas dy javësh lundrim, anija mbërriti në portin e Havanës. Por qeveria kubane kishte ndryshuar rregullat e emigracionit në momentet e fundit. Ajo refuzoi të njihte lejet e hyrjes. Pas ditësh të tëra lutjesh dhe dëshpërimi (ku u tentuan edhe vetëvrasje), vetëm 28 pasagjerë u lejuan të zbrisnin.

Amerika dhe Kanadaja kthejnë shpinën

Më 4 qershor 1939, “St. Louis” lundroi pranë brigjeve të Floridës. Pasagjerët mund të shihnin dritat e Majamit, por Presidenti Franklin D. Roosevelt dhe administrata e tij refuzuan të bënin përjashtim nga ligjet e rrepta të emigracionit. Edhe Kanadaja mbajti të njëjtin qëndrim refuzues.

Për t’u siguruar që asnjë refugjat nuk do të hidhej në ujë për të arritur tokën, anija u shoqërua nën mbikëqyrje nga Roja Bregdetare amerikane.

Rikthimi në Europë dhe fati tragjik

Më 6 qershor 1939, anija u detyrua të kthehej pas. Pas negociatave intensive, pasagjerët u shpërndanë në vende të Europës Perëndimore: Britani e Madhe, Francë, Belgjikë dhe Holandë.

Por pak muaj më vonë shpërtheu Lufta e Dytë Botërore. Ushtria naziste pushtoi pjesën më të madhe të Europës Perëndimore. Si pasojë, më shumë se 250 nga pasagjerët e “St. Louis” përfunduan dhe vdiqën në kampet naziste të shfarosjes.

Përfundimi

Sot, “St. Louis” njihet si “Anija e të Refuzuarve”. Historia e saj shërben si një kujtesë e tmerrshme se burokracia, frika politike dhe indiferenca njerëzore mund të jenë po aq vdekjeprurëse sa vetë armët e luftës.

Nga një moshë e hershme, autorja dëgjonte se një nga paraardhësit e saj kishte hartuar disa nga hartat e para të. Më pas ajo gjeti një fotografi dhe nisi një udhëtim për të zbuluar historinë e tij.

Maggie O’Farrell

Çdo familje ka mitet e saj. Në timen, na është thënë se një nga paraardhësit tanë kishte punuar në hartat e para të Irlandës. Si fëmijë, e përfytyroja si një figurë të vetmuar, e veshur në një epokë të pacaktuar – një frak, ndoshta një kravatë –duke ecur mendueshëm nëpër fusha dhe male, me laps në dorë.

Gjatë pushimeve verore, shikoja nga dritarja e makinës sonë të kuqe ndërsa Donegal-i apo Galway-i rrëshqisnin përpara syve dhe pyesja veten si mund të realizohej një gjë e tillë. Si mund të vizatonte një njeri i vetëm një vend të tërë – qytetet, brigjet, pemët dhe lumenjtë?

Të gjitha mitet përmbajnë një shtresë të madhe zbukurimi imagjinar, por në thelb të tyre qëndron gjithmonë një fije e vërtete: koha dhe ritregimi e thyejnë realitetin në mënyra të ndryshme. Ky hartograf më rrinte gjithmonë në mendje. Mendoja për të sa herë udhëtoja nëpër Irlandë, dhe po ashtu në vitin e fundit të shkollës, kur provimi i gjeografisë kërkonte të analizoje një segment të një harte të panjohur.

Doja, siç ndodh shpesh me mua, të dija më shumë: për jetën e tij, punën e tij, kush kishte qenë dhe si kishte punuar.

M’u desh shumë kohë ta gjeja.

Çfarë ndodhi ishte kjo: një i afërm vdiq dhe prindërve të mi iu dërguan disa sende familjare. Mes tyre ishte një hartë e vizatuar me dorë e një vendi imagjinar, jo më e madhe se një libër i vogël, e punuar bukur me bojëra me ngjyra.

Po ashtu, një fotografi e vjetër e një burri të ulur në prag dere me një fëmijë në prehër. Nuk kishte frakë apo kravata: ai mbante një xhaketë të vjetër dhe një kapelë me strehë të ulët. Pas tij ishte një shtëpi guri me derë gjysmë të mbyllur. Fëmija e shikonte aparatin me sy të hapur e kureshtarë.

Ja ku ishin: hartografi dhe i biri, stërgjyshi im me gjyshin tim në prehër.

Kur e shqyrtova hartën me lupë, në këndin e sipërm majtas pashë një skenë të vogël, të fshehur brenda një medaljoni. Një ushtar me xhaketë të kuqe po shikonte përmes një instrumenti matës mbi një trekëmbësh; pas tij, duke mbajtur një zinxhir matës, qëndronte një burrë që njihej menjëherë si hartografi nga fotografia.

I njëjti pallto e zbehur, e njëjta kapelë, e njëjta mjekër, e njëjta qëndrim i ngurtë. Ai kishte qenë aty, i padukshëm për syrin e lirë, për më shumë se 150 vjet.

Kjo skenë pothuaj e padukshme, por politikisht e ngarkuar, më tronditi: qëndrimi i sigurt dhe zotërues i ushtarit britanik; pranë tij, një prani e heshtur dhe pothuaj e ankthshme e stërgjyshit tim.

Kështu fillova të kërkoja më tej.

Gjetja e tij në dokumentet e shkruara ishte e vështirë, pasi punonjësit irlandezë të Ordnance Survey nuk lejoheshin të nënshkruanin punën e tyre. Të gjitha shënimet dhe hartat duhej të certifikoheshin nga një oficer britanik.

Shfletova arkivat e mëdha në Dublin dhe gjeta dokumente të ndryshme: udhëzime për tipografinë, një letër nga një pronare në Cavan që ankohej se ushtarët kishin dëmtuar një shtrat, dhe një urdhër që të gjithë “punëtorët” të regjistroheshin vetëm me emrat e përkthyer në anglisht.

Më pas gjeta një memorandum për leje njëjavore për punëtorët, dhe aty ishte edhe firma e stërgjyshit tim. Emri i tij më doli përpara syve me një shkrim të pjerrët, të ngjashëm me timin.

Është e vështirë të përshkruaj momentin kur e pashë. Do të kisha duartrokitur nëse nuk do të isha në qetësinë e arkivave. Ja ku ishte – provë e pakundërshtueshme, e shkruar bardhë e zi.

Por kur e lexova sërish, vura re diçka tjetër: dokumenti ishte i datës qershor 1853.

Kushdo me njohuri minimale të historisë e di se Irlanda kaloi një zi të madhe urie në mesin e shekullit XIX. Midis 1846 dhe 1852, më shumë se një milion njerëz vdiqën nga uria dhe sëmundjet, dhe një milion të tjerë emigruan.

Ky memorandum tregonte se stërgjyshi im kishte punuar në hartëzimet pas kësaj katastrofe, duke udhëtuar në një vend të shkatërruar: fshatra të zhdukur, varreza masive, shoqëri e rrënuar.

Detyra e tij ishte të regjistronte këto ndryshime të dhimbshme në hartat e reja të Irlandës. Çfarë duhet të ketë qenë kjo për një njeri që e kishte jetuar atë kohë?

Unë gjithmonë kam kundërshtuar idenë që në shkrim duhet të “shkruash atë që di”.

Romani Land flet për një burrë, Tomás, dhe familjen e tij që përpiqen të dalin nga hija e gjatë e urisë së madhe. Ai rrëfen gjithashtu historinë e Irlandës përmes një cope të vogël toke dhe njerëzve që kanë jetuar mbi të.

Për mua, fiksioni lind nga ajo që nuk di – nga pyetjet që historia e Irlandës, veçanërisht e shekullit XIX, më ka lënë pa përgjigje.

Pyetja kryesore ishte: si mund të ndodhte një katastrofë e tillë në zemër të një prej perandorive më të pasura në botë?

Land lindi nga kjo hutim dhe revoltë, e nxitur nga një fotografi, një hartë e vizatuar me dorë dhe një mit familjar që doli të përmbante më shumë të vërtetë nga sa kishim imagjinuar ndonjëherë.

John Harris

Reform UK dhe lëvizja Maga kanë të drejtë kur thonë se plakja e popullsisë po krijon probleme të mëdha shoqërore. Por prosperiteti ynë vazhdon të mbështetet te puna e emigrantëve.

Një mal gjithnjë e më i madh raportesh nxjerr në pah një nga veçoritë më interesante të Shteteve të Bashkuara: fakti që njerëzit në shtetet republikane (“të kuqe”) po lindin dukshëm më shumë fëmijë sesa ata në shtetet demokrate (“të kaltërta”). Kjo prirje po inkurajohet gjithnjë e më shumë nga figura të njohura që ëndërrojnë një bum lindjesh në frymën e lëvizjes Maga.

Zëvendëspresidenti amerikan JD Vance dhe bashkëshortja e tij presin fëmijën e katërt. Vance thotë se dëshiron “më shumë foshnja në Amerikë” dhe, me gjasë, më pak nga ata njerëz që ai dikur i përqeshi si “zonjat pa fëmijë me mace”.

Elon Musk besohet se është baba i 14 fëmijëve. Pikëpamjet e tij mbi riprodhimin përputhen me përpjekjen trumpiste për rritjen e lindshmërisë.

“Nëse njerëzit nuk bëjnë më shumë fëmijë, qytetërimi do të shembet”, deklaroi ai në vitin 2021. “Mbajini mend fjalët e mia.”

Në Evropë, kryeministrja e ekstremit të djathtë në Itali, Giorgia Meloni, thotë se do të përballet me atë që ajo e quan “dimri demografik” – kombinimi i normave rekord të ulëta të lindshmërisë dhe plakjes së popullsisë.

Edhe Viktor Orbán, para se të humbiste pushtetin, mbronte të njëjtën ide. “Ne kemi nevojë për fëmijë hungarezë”, deklaroi ai në vitin 2019, ndërsa shpallte përjashtim të përjetshëm nga tatimi mbi të ardhurat për gratë që lindnin katër ose më shumë fëmijë.

Ky është një tjetër front në luftën kulturore që duket se nuk ka fund. Edhe pse larg së vërtetës, rënia e lindshmërisë shpesh i faturohet individualizmit liberal dhe grave ekonomikisht të pavarura që kërkojnë një jetë profesionale kuptimplotë.

Natyrisht, tema lidhet drejtpërdrejt me obsesionin e së djathtës së re për emigracionin. Ajo pasqyron gjithashtu bindjen e njohur se, pavarësisht krizës klimatike, njerëzit dhe korporatat duhet të vazhdojnë të bëjnë çfarë të duan.

Në pamje të parë, kjo mund t’i shtyjë progresistët të argumentojnë se rënia e lindshmërisë është vetëm një zhvillim pozitiv. Jo vetëm sepse përfaqëson një nga format më themelore të emancipimit të grave.

Shumë njerëz e mbështesin këtë ide edhe për arsye klimatike. Një studim i rëndësishëm i vitit 2017 arriti në përfundimin se lindja e një fëmije më pak redukton emetimet e karbonit me rreth 58.6 ton në vit për çdo vit të jetës së një prindi. Kjo është shumë më tepër sesa ndryshime të tjera të stilit të jetesës, si dieta pa mish apo heqja dorë nga makina.

Megjithatë, gjithnjë e më shumë studiues argumentojnë se përfitimet klimatike të rënies së lindshmërisë materializohen shumë ngadalë. Siç thuhej në një studim amerikan: “Lindshmëria e ulët është një zgjidhje e rreme për ndryshimet klimatike. Efektet e saj mbi popullsinë janë shumë të vogla dhe shumë të ngadalta.”

Ekzistojnë edhe argumente të tjera kundër idesë se më pak lindje do ta ndihmojnë domosdoshmërisht planetin.

Vitin e kaluar, akademiku David Runciman identifikoi problemin kryesor të demokracive me pak votues të rinj:

“Shoqëritë që plaken votojnë ndryshe, konsumojnë ndryshe dhe investojnë ndryshe nga shoqëritë më të balancuara. Rënia e lindshmërisë e bën më të vështirë të mendosh për të ardhmen, sepse gjithnjë e më shumë burime shkojnë për njerëzit që tashmë kanë jetuar pjesën më të madhe të jetës së tyre.”

Dhe kjo është e vërtetë.

Sa më shumë rritet pesha e të moshuarve në popullsi, aq më pak punëtorë mbeten për të financuar pensionet, shërbimet shëndetësore dhe kujdesin social. Kjo do të thotë më pak para për luftën kundër ndryshimeve klimatike dhe qeveri që e kanë gjithnjë e më të vështirë të mendojnë në afatgjatë.

Ndërkohë, ndryshimet shoqërore po përshpejtohen.

Javën e kaluar u njoftua se norma totale e fertilitetit në Angli dhe Uells kishte rënë në më pak se 1.4 fëmijë për grua – niveli më i ulët në afro 50 vjet dhe viti i katërt radhazi i rënies.

Në vitin që përfundoi në mesin e vitit 2023, numri i vdekjeve në Mbretërinë e Bashkuar tejkaloi numrin e lindjeve për herë të parë pas gjysmë shekulli.

Shkollat kanë mijëra vende bosh. Vetëm qyteti i Southampton-it parashikon rreth 3.000 vende të tepërta deri në vitin 2030, ekuivalente me 100 klasa. Në të ardhmen, mbylljet masive të shkollave mund të bëhen të pashmangshme.

Bizneset e lidhura me fëmijët do të falimentojnë më shpesh. Më vonë, qytete dhe fshatra të tëra mund të fillojnë të zbrazen. Vendi mund të bëhet më i qetë, më statik dhe më pak i orientuar drejt familjes.

Me përjashtim të Afrikës Subsahariane, këto prirje po shfaqen tashmë në vendet e pasura, të mesme dhe të varfra.

Koreja e Jugut mbetet në fund të renditjes globale të lindshmërisë. Ndër arsyet kryesore janë kostot e papërballueshme të strehimit dhe kujdesit për fëmijët.

Një reportazh i revistës New Yorker vitin e kaluar citonte një gazetare nga Seuli që rrinte në një kafene të heshtur.

“Njerëzit këtu nuk i duan fëmijët”, tha ajo. “Kur shohin një fëmijë, reagojnë me bezdi. Nënat i quajnë ‘insekte’ ose ‘parazitë’. Nëse fëmija yt bën pak zhurmë, dikush do të të shohë shtrembër.”

Çfarë po e shkakton gjithë këtë?

Përgjigjja është një përzierje e ndërlikuar e progresit shoqëror – si ulja e shtatzënive në adoleshencë dhe rritja e lirisë individuale – me anët më të errëta të kapitalizmit modern: mungesën e banesave sociale, kostot e larta të kujdesit për fëmijët, pasigurinë në punë, pagat e ulëta dhe pesimizmin e përgjithshëm për të ardhmen.

Shkrimtarja amerikane Anna Louie Sussman po boton së shpejti librin “E Pakonceptueshme: Pamundësia e Familjes në Epokën e Pasigurisë”.

Ajo është ndër ata që e lidhin rënien moderne të lindshmërisë me krizën financiare të viteve 2007-2008 dhe me ndikimin psikologjik të epokës së informacionit të pandërprerë dixhital, ku ankthi dhe pasiguria janë bërë të kudogjendura.

Ajo thekson gjithashtu se, ndryshe nga stereotipi që fajëson klasën e mesme, rënia e lindshmërisë në SHBA ka qenë më e fortë te gratë pa diplomë universitare sesa te ato të arsimuara.

Falë rritjes së popullaritetit të Reform UK, britanikët do të dëgjojnë shumë më tepër për këtë temë.

“Ne duam ta ulim emigracionin në mënyrë drastike”, deklaroi një zëdhënës i partisë verën e kaluar. “Në të njëjtën kohë, për të zgjidhur krizën demografike, duam të inkurajojmë britanikët që të bëjnë më shumë fëmijë.”

Kjo shpjegon planin e Nigel Farage për lehtësira të reja fiskale për çiftet e martuara dhe sugjerimin e tij polemizues që kufizimi i përfitimeve për dy fëmijë të hiqet vetëm për familjet “e lindura në Britani”.

Megjithatë, përvoja ndërkombëtare tregon se masa të tilla kanë pak ndikim.

Në të vërtetë, pavarësisht nëse Farage, Vance, Meloni dhe të tjerët e pëlqejnë apo jo, rënia e lindshmërisë po tregon një të ardhme ku emigrantët nuk do të demonizohen pafundësisht nga politikanët populistë, por do të kërkohen me ngulm nga vendet që pa ta rrezikojnë kolapsin social.

Shumë nga mbështetësit e sotëm të së djathtës së re do ta përjetojnë këtë realitet drejtpërdrejt dhe shumë shpejt, në azile, spitale dhe qendra kujdesi.

Atje do të kujdesen për ta pikërisht ata njerëz që udhëheqësit e tyre të preferuar dikur i stigmatizonin.

Dhe këta punonjës do të jenë gjithnjë e më të paktë.

Atëherë mund të vijë një ndërgjegjësim kolektiv, por tepër vonë: se mbyllja e dyerve ndaj emigracionit në një kohë kur lindshmëria po shembej ishte përkufizimi më i qartë i marrëzisë politike.

*John Harris është kolumnist i Guardian.

Përgatiti: Leonard Veizi

Në mëngjesin e ngrohtë të 3 qershorit 1962, aeroporti “Orly” i Parisit gumëzhinte nga zhurma e zakonshme e nisjeve dhe mbërritjeve. Mes qindra udhëtarëve, një grup shumë i veçantë po bëhej gati për t’u kthyer në shtëpi: 122 elita të artit dhe kulturës nga Atlanta, Georgia (SHBA), të cilët sapo kishin përfunduar një tur magjepsës Europian të financuar nga Atlanta Art Association. Për ta, ky fluturim charter me numër “Air France 159” nuk ishte thjesht kthim, por mbyllja e një kapitulli të bukur. Askush nuk mund ta parashikonte se ai do të shndërrohej në tragjedinë më të rëndë të aviacionit civil me një avion të vetëm deri në atë kohë…

…Pista ishte e pastër dhe avioni Boeing 707-328, i pagëzuar me emrin “Chateau de Sully”, ishte një nga mjetet më moderne të kohës. Por rutina e ngritjes zgjati vetëm pak sekonda dramatike.

Sekondat e tmerrit në pistë

Kur kapiteni me eksperiencë Rolan Osh dhe ekuipazhi i tij morën dritën jeshile, katër motorët e fuqishëm Pratt & Whitney nisën të lëshonin ulërimën e tyre karakteristike. Avioni mori shpejtësi përgjatë pistës, duke kaluar pikën e moskthimit (shpejtësinë ). Sipas dëshmitarëve dhe të dhënave të hetimit, hunda e avionit u ngrit normalisht për t’u shkëputur nga toka (rotacioni).

Megjithatë, pikërisht në atë sekondë kritike, diçka shkoi tmerrësisht gabim. Në vend që të ngrihej në qiell, avioni pësoi një anomali të rëndë teknike. Kapiteni mori një vendim ekstrem dhe pothuajse të pamundur për atë fazë: braktisjen e fluturimit.

Në një distancë prej më pak se 500 metrash nga fundi i pistës, pilotët aktivizuan frenat maksimale, inversorët e shtytjes së motorëve dhe gomat lëshuan tym të zi në përpjekje për të ndaluar kolosin prej dhjetëra tonesh. Ishte tepër vonë. Me një shpejtësi tmerruese prej rreth 300 km/h, Boeing 707 doli nga pista, shkatërroi dritat e sinjalistikës, kaloi përmes një fushe dhe u përplas me strukturat e një sistemi rrethues përpara se të ndahej në dysh e të shpërtente në flakë në fshatin fqinj Villeneuve-le-Roi.

Mrekullia mes hirit dhe humbja e një qyteti

Përplasja ishte aq e dhunshme sa pjesa e përparme e avionit u copëtua plotësisht. Nga 132 persona në bord (122 pasagjerë dhe 10 anëtarë ekuipazhi), 130 humbën jetën menjëherë.

Në mes të asaj ferre zjarri dhe shkatërrimi, ndodhi një mrekulli e rrallë që sfidoi logjikën. Dy stjuardesa, Zhaklin Karij dhe Suzan Renak, të cilat ndodheshin të lidhura në ulëset e tyre në pjesën më të prapme të bishtit, arritën të mbijetonin. Bishti i avionit u shkëput nga trupi kryesor përpara se flakët të përhapeshin, duke u dhënë atyre një mundësi shpëtimi mes kaosit dhe tmerrit. Një stjuardesë e tretë u nxor e gjallë nga rrënojat por, fatkeqësisht, ndërroi jetë pak orë më vonë në spital.

Kjo tragjedi la një plagë të pashlyeshme përtej oqeanit. Për qytetin e Atlantës, goditja ishte shkatërruese: brenda pak sekondave, qyteti humbi pothuajse të gjithë liderët dhe mbështetësit kryesorë të artit, duke lënë dhjetëra fëmijë jetimë dhe institucione të tëra kulturore pa drejtues.

Trashëgimia e “Orly 1962”

Hetimet intensive zbuluan se shkaktari kryesor i tragjedisë kishte qenë një defekt i rëndë në sistemin e mekanizmit të trimit të bishtit (stabilizer trim), gjë që e bëri të pamundur kontrollin e lartësisë nga pilotët në momentin e ngritjes. Ky dështim mekanik u shoqërua me vendimin tragjik për të frenuar kur avioni kishte kaluar kufijtë e sigurisë për të ndaluar.

Aksidenti i Orly-t detyroi industrinë e aviacionit të rishikonte urgjentisht procedurat e emergjencës gjatë ngritjes, specifikisht rregullat strikte nëse duhet apo jo të tentohet frenimi pasi kalohet shpejtëzia kritike .

Sot, kjo ngjarje kujtohet jo vetëm si një nga kapitujt më të errët të “Air France”, por si një moment që ndryshoi përgjithmonë historinë e Atlantës – ku në shenjë nderimi për viktimat u ndërtua qendra e famshme e arteve “Woodruff Arts Center” – dhe si një kujtesë e hidhur se në epokën e modernizmit të madh, qielli mund të mbylej brenda një rrahje qerpiku.

Fituesi i çmimit Oscar në Torino: “Frika ime më e madhe? Vdekja, sepse me mua gjithçka përfundon.”

“Është një film horror paksa naiv. Frika ime? Në plan personal, vdekja ime, sepse me mua gjithçka mbaron. Nuk më pëlqen mënyra se si në botë njerëzit ngjiten në pushtet duke u përpjekur të arrijnë majën, ndërsa ata poshtë punojnë dhe nuk kanë kohë të përmirësojnë jetën e tyre.”

Regjisori fitues i çmimit Oscar u takua me shtypin në Shkollën Holden, të shndërruar për rastin në një set xhirimi. Mbi 600 pjesëmarrës, kryesisht të rinj nën 30 vjeç nga e gjithë Italia, morën pjesë falas në seminarin L’usine de Films Amateurs. Të ndarë në ekipe me rreth njëzet persona, ata kishin vetëm tre orë për të shkruar, xhiruar, montuar dhe shfaqur një film të shkurtër. Ky është një projekt eksperimental që është realizuar tashmë në 44 vende dhe ka prodhuar mbi 5.000 filma të shkurtër.

Kjo është hera e parë që Gondry vjen në Itali. Në Torino ai do të marrë Çmimin “Mole Antonelliana” nga Muzeu i Kinemasë dhe do të mbajë një masterclass.

Duke folur për inteligjencën artificiale, regjisori francez thotë se ajo do të ndikojë në mënyrë të pashmangshme punën krijuese. “Do të zëvendësojë punë deri në një farë mase”, pranon ai. Por ai sheh edhe një anë pozitive: demokratizimin e prodhimit audiovizual dhe mundësinë për të bërë filma më të arritshëm për njerëzit pa buxhete të mëdha.

Megjithatë, ai paralajmëron edhe rreziqe estetike: “Rezultati vizual vjetrohet shumë shpejt.” Ai kujton si shembull sintetizatorët e viteve ’80, një risi që më vonë u bë e tepërt dhe e lodhshme.

Kur flet për filmin “Eternal Sunshine of the Spotless Mind”, Gondry thekson sfidën e paraqitjes së kujtimeve që zbehen pa humbur ngarkesën emocionale. Fillimisht, ai nuk ishte i bindur nga qasja neutrale që iu imponua aktorëve. Më pas gjeti zgjidhje përmes teknikave delikate: ulje graduale e volumit të skenave, kërkesa që aktorët të interpretonin replikat e njëri-tjetrit dhe futja e hezitimit në dialog. Sipas tij, këto efekte minimale arrijnë të shprehin mënyrën si kujtesa deformohet gjatë përjetimit.

Gondry nuk e pëlqen titullin e përkthyer në italisht, pasi sipas tij “zbulon shumë nga historia”.

Regjisori francez shfaq gjithashtu skepticizëm për gjendjen aktuale të industrisë së filmit, të cilën e përshkruan si të polarizuar mes superprodhimeve dhe projekteve shumë të vogla. “Është bërë e vështirë të realizosh filma artistikë,” thotë ai, duke shtuar se kjo ka çuar në rritjen e serialeve televizive.

Ai vazhdon të mbetet i lidhur me videoklipet muzikore, të cilat i konsideron një formë të shkurtër kinematografike autonome. Për kinemanë italiane shprehet me admirim, duke veçuar filmin “I soliti ignoti” të Mario Monicellit, të cilin e ka parë në Francë me titullin “Le pigeon”.

Marrëdhënia e tij me artin bashkëkohor mbetet më e tensionuar. Gondry kujton përvojat e tij me ekspozita në Japoni dhe thotë se kritika mund të jetë e ashpër: “Nëse kalon nga kinemaja në artin bashkëkohor, kritikët të shkatërrojnë. Më ka ndodhur edhe mua. Kurrë më.”

Nga Leonard Veizi

Të shumtë janë ata që kërkojnë të bëjnë një punë në perfeksion. Ashtu siç ka dhe shumë të tjerë që as e mendojnë një gjë të tillë dhe jetojnë më të lirshëm dhe pa trysninë që u jep vetvetja.

Në një botë të mbushur me standarde gjithnjë e më të larta dhe pritshmëri të pafundme, ideali i perfeksionit na ndjek kudo që shkojmë. Nga rrjetet sociale e deri te karriera, nga jeta personale te marrëdhëniet, duket sikur çdo hap që hedhim është në ndjekje të diçkaje të përkryer. Por a është perfeksioni vërtet i arritshëm, apo thjesht një iluzion që na bën të ndiejmë pamjaftueshmëri?

-Ne duam qe të ngrihen dy pallate pesë katëshe dhe të suvatohen.

-Ju kërkoni që këtu çdo gjë të jetë e përsosur

-Përse të mos jetë e përsosur inxhinier. Ky breg e nisi jetën në vitin 1973. Erdhën vullnetarë nga e gjithë Shqipëria dhe ja, u ngrit qyteza…

Batutat janë marrë nga filmi “Dritat e qytezës” ku pretendohej që Ksamili të bëhej një qytet i përsosur. Në fakt ca vite më vonë Ksamili do të rrafshohej krejt nga tarracat e agrumeve. Kishte një farë përsosmërie por u kthye në tokë të djegur.

Iku përsosmëria. Apo perfeksioni…, merreni si të doni, sinonime janë.

Perfeksioni shpesh paraqitet si një destinacion final, një pikë ku gjithçka është e rregullt dhe pa gabime. Por realiteti është se nuk ka asgjë që është absolutisht perfekte. Edhe arritjet më të mëdha dhe momentet më të lumtura kanë nuanca papërsosmërish. Ideja se duhet të arrijmë një standard të përcaktuar nga të tjerët apo nga ne vetë mund të jetë e dëmshme, pasi ky standard nuk ekziston në realitet. Ai është një koncept abstrakt, i paqëndrueshëm dhe shpesh i pamundur për të arritur.

Botëkuptimi për perfeksionin ndryshon nga individi në individ. Ajo që për një person mund të duket perfekte, për një tjetër mund të mos jetë e tillë apo të jetë larg kësaj. Kjo tregon se perfeksioni nuk është një standard objektiv, por një iluzion subjektiv. Ne jemi të ndryshëm, me përvoja dhe perceptime unike, dhe është e padrejtë ndaj vetes të synojmë një perfeksion të papërcaktuar dhe jo universal.

-Si urdhëron zoti Perfekt.

-Idjot. Sa herë të kam thënë Prefekt jo Perfekt.

-Si urdhëron.

Në vend që të ndjekim iluzionin e perfeksionit, duhet të përqendrohemi në rritjen personale dhe zhvillimin. Pranimi i papërsosmërivë është hapi i parë drejt vetë-përmirësimit të vërtetë. Gabimet dhe sfidat janë pjesë e pandashme e procesit të mësimit dhe rritjes. Ato na formojnë, na mësojnë dhe na ndihmojnë të bëhemi më të fortë dhe më të vetëdijshëm.

Në fund të fundit, bukuria e jetës qëndron pikërisht në papërsosmëritë e saj. Duke pranuar se perfeksioni është një iluzion, ne mund të fillojmë të jetojmë më të lirë dhe më të qetë. Mund të përqendrohemi në të tashmen, të vlerësojmë arritjet tona, sado të vogla, dhe të përqafojmë jetën dhe njerëzit ashtu siç janë, jo ashtu siç mendojmë se duhet të jenë.

Pra, le të çlirohemi nga prangat e perfeksionit dhe të përqafojmë papërsosmëritë tona. Sepse, në fund të fundit, jeta është e bukur pikërisht për shkak të papërsosmërisë së saj.

Jason Burke

Ndërsa Daniela Klette dënohet me burg pas tre dekadash në arrati, bëhet e qartë se strategjia e duhur – dhe mbi të gjitha demokracia – mposhtën terrorin, bombat dhe armët.

Në vitin 1972, romancieri i madh gjerman Heinrich Böll e përshkroi fushatën e dhunës të nisur nga Fraksioni i Ushtrisë së Kuqe (RAF) që prej themelimit të tij dy vjet më parë si një luftë të “gjashtë vetave kundër 60 milionëve”. Shkrimtari u sulmua ashpër për këtë shprehje dhe u akuzua se po tregonte simpati për bombarduesit dhe vrasësit.

Por Böll kishte vënë gishtin te faktori më i rëndësishëm që do të çonte në humbjen përfundimtare të grupit. Një nga anëtaret e fundit të dyshuara ende gjallë, 67-vjeçarja Daniela Klette, u dënua javën e kaluar me 13 vjet burg për grabitje të armatosura.

Kur Böll shkruante këto rreshta, atentatet me bomba, rrëmbimet dhe sulmet me armë të RAF-it kishin shkaktuar krizën më të rëndë të demokracisë së Gjermanisë Perëndimore që nga Lufta e Dytë Botërore. Dhjetëra njerëz u vranë, shumë të tjerë u plagosën, posterët e personave në kërkim dhe postblloqet policore u shfaqën në të gjithë vendin, ndërsa shteti mobilizoi burime të jashtëzakonshme për luftën kundër terrorizmit.

Makina të vogla sportive BMW ishin aq të preferuara nga anëtarët e grupit, saqë publiku nisi t’i quante “Baader-Meinhof Wagen”, sipas emrave të dy udhëheqësve më të njohur të organizatës, Andreas Baader dhe Ulrike Meinhof.

Megjithatë, më pak se një dekadë më vonë, korrespondenti i Guardian në Gjermaninë Perëndimore shkruante për një “atmosferë të re paqeje dhe qetësie”. Fushata e dhunshme e RAF-it për të sjellë një transformim revolucionar të vendit kishte marrë fund. Ishte, sipas tij, “terrori që vdiq më shumë me një rënkim sesa me një shpërthim”.

Ky gjykim ishte disi i parakohshëm, por jo shumë. Meinhof i dha fund jetës në burg në vitin 1976, ndërsa Baader vdiq në rrethana të ngjashme një vit më vonë.

Një “brez i dytë” i Fraksionit të Ushtrisë së Kuqe vazhdoi sulmet, por ato u bënë gjithnjë e më të verbra dhe kishin si synim kryesisht lirimin e anëtarëve të burgosur, më shumë sesa avancimin e luftës globale kundër imperializmit dhe kapitalizmit. Në fund, shumica e tyre përfunduan pas hekurave së bashku me shokët e tyre.

Një “brez i tretë” do të vazhdonte një fushatë të zbehtë edhe për rreth një dekadë. Midis anëtarëve të dyshuar të këtij brezi ishte edhe Daniela Klette.

Aktivistë në Evropë dhe më gjerë e kanë paraqitur Klette-n si heroinë të luftës për drejtësi sociale globale dhe lokale. Eksperti gjerman i terrorizmit Hans-Jakob Schindler e përshkroi për BBC-në si “një lloj gjysheje heroike të së majtës ekstreme”.

Në sallën e gjyqit, Klette deklaroi se procesi kundër saj ishte i motivuar politikisht dhe se ajo vazhdonte të mbetej e përkushtuar ndaj luftës kundër “kapitalizmit dhe patriarkatit”. Mbështetësit e saj brohorisnin slogane nga galeria e publikut.

Të tjerë debatonin nëse dënimi ishte tepër i ashpër, apo nëse gjyqi kishte për qëllim jo vetëm dënimin e një ekstremisteje të vetëshpallur të majtë, por të një lëvizjeje të tërë politike.

Në krahun e djathtë politik, përkundrazi, dënimi i Klette-s është konsideruar tepër i butë. Ajo përballet ende me akuza të tjera që lidhen me tre sulme të viteve 1990 dhe 1994: një atentat të dështuar me bombë pranë një banke, një sulm me armë ndaj ambasadës amerikane në Bon dhe një shpërthim në një burg në vitin 1993.

Kritikat janë drejtuar edhe ndaj faktit se gjykatat nuk mund ta gjykojnë më Klette-n për anëtarësinë në RAF, sepse veprat e dyshuara janë parashkruar. Po ashtu, shumë kanë shprehur habi se si autoritetet lejuan që ajo të jetonte për 30 vjet pothuajse e pashqetësuar në një lagje bohemiane të Berlinit.

Madje, ligjet gjermane që ndalojnë policinë të përdorë teknologjinë e njohjes së fytyrës – teknologji që një gazetar e përdori për ta identifikuar më në fund Klette-n – janë parë nga shumëkush me mosbesim.

Këto debate të kujtojnë polemikat e viteve 1970, një dekadë po aq të polarizuar sa koha jonë. Janë shqetësime të kuptueshme, por sot ato humbasin thelbin e çështjes.

Dënimi i Klette-s shënon pikën përfundimtare të betejës së suksesshme të shtetit gjerman kundër RAF-it. Kjo betejë mund të ketë zgjatur më shumë se gjysmë shekulli, por meriton të studiohet, sepse ofron mësime të rëndësishme mbi mënyrën se si duhet luftuar terrorizmi.

Një nga arsyet kryesore të humbjes së RAF-it ishte se autoritetet gjermane kuptuan se dorëzimi përballë shantazhit terrorist vetëm sa do të nxiste sulme të reja.

Krijimi i një njësie të specializuar policore për menaxhimin e pengmarrjeve dhe rrëmbimeve të avionëve rriti ndjeshëm koston e veprimit për terroristët dhe u dha vendimmarrësve një alternativë taktike vendimtare.

Një faktor i dytë ishte se, pavarësisht rasteve të represionit të paligjshëm apo antikushtetues, reagimi i shtetit mbeti në përgjithësi brenda kufijve të ligjit. Qeveritë e njëpasnjëshme u kujdesën që veprat terroriste të trajtoheshin përmes sistemit të drejtësisë penale.

Trashëgimia e këtij vendimi shihet edhe sot. Prokurorët kanë ndarë me kujdes veprat penale të pretenduara të Klette-s nga çdo debat politik. Kjo bie në kontrast të fortë me trajtimin e grupit Palestine Action në Britaninë e Madhe, ku përdorimi i ligjeve të terrorizmit për arsye politike ka rezultuar kundërproduktiv.

Megjithatë, RAF-i u mposht mbi të gjitha nga refuzimi popullor ndaj dhunës së tij. Zhgënjimi ndaj organizatës u përhap shpejt, madje edhe mes simpatizantëve.

Një sondazh i vitit 1971 tregonte se rreth një e pesta e gjermanoperëndimorëve i shihnin veprimet e grupit si politike dhe jo kriminale. Vetëm një vit më vonë, Meinhof u tradhtua në apartamentin ku fshihej, duke besuar se ishte e sigurt.

Braktisjet e organizatës dhe konfliktet e brendshme u shtuan ndërsa RAF-i filloi të gërryente vetveten.

Në realitet, që në vitet 1980 grupi ishte kthyer në një anakronizëm. Rrënjët e tij ndodheshin në lëvizjet masive protestuese të fundviteve 1960. Anëtarët e tij kishin arritur në përfundimin se protestat dhe vota nuk mjaftonin për të sjellë ndryshimin revolucionar që kërkonin, ndaj iu drejtuan dhunës.

Por ata gabuan.

Bombat dhe plumbat e tyre nuk i shërbyen asnjë kauze progresiste.

Ashtu si në pjesën tjetër të Evropës Perëndimore, shumë nga kërkesat e ngritura nga protestuesit u përmbushën pjesërisht me kalimin e kohës. Ligjet për abortin dhe divorcin u reformuan, mosha e votimit u ul, investimet në arsimin e lartë u rritën, hierarkitë tradicionale nisën të vihen në pikëpyetje dhe brezat e rinj fituan një rol më të madh në kulturë, sport dhe politikë.

Këta faktorë bënë që, shumë kohë para se Klette të përfshihej në aktivizëm radikal, aktivistët të kërkonin ndryshimin brenda sistemit demokratik dhe jo shkatërrimin e tij.

Ata besonin se demokracia ishte rruga për çarmatimin bërthamor, mbrojtjen e mjedisit dhe avancimin e interesave të komuniteteve të ndryshme.

Ata që vazhduan të predikonin “revolucionin” u bënë objekt satire dhe jo burim frymëzimi për masat.

Shkurt, demokracia funksionoi. Ajo e zbuti dhunën, adresoi pakënaqësitë dhe i kanalizoi energjitë shoqërore në forma më produktive, më pak përçarëse dhe më pak shkatërruese.

Grabitjet për të cilat Daniela Klette do të vuajë dënimin me burg nuk kishin asnjë lidhje me drejtësinë sociale, me luftën kundër imperializmit apo me kundërshtimin e kapitalizmit.

Përshkrimi i Heinrich Böll-it për “gjashtë kundër 60 milionëve” mund të ketë qenë i ekzagjeruar, por mbeti thellësisht depërtues.

RAF-i përbëhej nga një grusht individësh, përfaqësuesit më ekstremë të një margjine radikale. Veprimet e tyre i shkaktuan dëme të mëdha jo vetëm Gjermanisë Perëndimore, por edhe vetë kauzave progresiste që pretendonin se mbronin.

Larg romantizimit të luftës së tyre të armatosur, Böll po zbulonte dobësinë e saj themelore.

Më 2 qershor është lindja e Republikës Italiane. Çfarë ndodhi para dhe pas referendumit që dekretoi fundin e monarkisë?

Përgatiti: Leonard Veizi

2 Qershori është Dita e Republikës, që festohet në këtë datë, sepse më 2 dhe 3 qershor 1946 italianët zgjodhën se çfarë forme t’i jepnin shtetit, midis monarkisë dhe republikës parlamentare. Një votë veçanërisht e përzemërt, e cila pa pjesëmarrjen e 89% të atyre që kishin të drejtë vote dhe që dekretoi fundin e monarkisë. Në prag të referendumit , megjithatë, rezultati nuk ishte i dukshëm.

Shpallja e mbretit

Umberto II provoi gjithçka për të mbajtur fronin. Ai ishte bërë mbret i Italisë vetëm për tre javë, pas abdikimit të vonë të babait të tij, Vittorio Emanuele III , dhe në natën midis 1 dhe 2 qershor ai bëri përpjekjen e fundit të dëshpëruar për të ndikuar në parashikimet e një dite më parë, tashmë të favorshme për republika. Në orën 2:20 të mëngjesit agjencia Ansa në Romë ribotoi një mesazh: ishte mbreti, ai që rrezikoi të thyente heshtjen elektorale në përpjekje për të rifituar konsensusin për kurorën.

Ishte vonë: italianët nuk kishin harruar se babai i tyre kishte legjitimuar Benito Musolinin (i arrestuar tre vjet më parë), kishte ratifikuar marshimin në Romë , kishte nxjerrë dispozita kundër lirisë së shtypit, kishte pranuar ligjet racore, kishte heshtur dhunën e skuadristëve dhe vrasja e Matteottit. Për të mos përmendur luftën e dështuar në Etiopi dhe aleancën shkatërruese me Hitlerin. Nuk ishte më koha për t’i lënë vend monarkisë, ndaj një përgjigje hapur polemike ndaj shpalljes së mbretit erdhi nga çdo fraksion republikan. I ashpër ka qenë reagimi i ministrit të atëhershëm të Drejtësisë, Palmiro Togliatti; socialisti Pietro Nenni e hodhi poshtë shpalljen si një diversion; Mazinianët e qortuan mbretin që nuk e vendosi veten mbi partitë , siç kërkonte roli i tij.

E drejta e votës universale

Votat, më 2 dhe 3 qershor, ishin të parat e lira pas 22 viteve të regjimit fashist (të fundit ishin në 1924). Zgjedhësit, të gjithë shtetas italianë të të dy gjinive (për herë të parë në Itali votonin edhe femra) dhe që kishin mbushur moshën madhore (në kohën kur ishin 21 vjeç), u pajisën me dy fletë votimi. E para ishte zgjedhja e formës së shtetit, midis monarkisë dhe republikës, e dyta për zgjedhjen e deputetëve të Asamblesë Kushtetuese , e cila do të kishte për detyrë të hartonte kartën e re kushtetuese.

24,946,878 italianë u paraqitën për të votuar (duke përjashtuar kështu banorët e Alto Adige dhe Trieste). Midis tyre, 12,718,641 (54,27%) zgjodhën republikën, kundrejt 10,718,502 që kishin zgjedhur monarkinë. Përqindja e zgjedhësve ka qenë shumë e lartë, mbi 89% e atyre që kanë të drejtë, ku për herë të parë janë përfshirë edhe femrat.

Rinumërim i kotë

Loja dukej se kishte mbaruar, por nuk munguan protestat e mbretërve në lidhje me rezultatin përfundimtar, i cili kërkonte edhe dhjetë ditë të tjera për rinumërimin e votave. Në atë moment, edhe pse tashmë ishte e qartë se monarkia kishte humbur, mbreti vendosi të priste në Romë për shpalljen zyrtare të rezultatit të referendumit.

Vetëm më 13 qershor, monarku (në atë moment ish) u largua nga Italia për t’u bashkuar me familjen mbretërore, e cila ishte strehuar tashmë në Portugali më 6 qershor, pasi kishte votuar. Por ish-sovrani Umberto II, si akti i fundit i mbretërimit të tij, refuzoi të njihte legjitimitetin e Republikës, dhe kjo çoi në dispozitën XIII kalimtare dhe përfundimtare të Kushtetutës, e cila hyri në fuqi më 1 janar 1948, e cila do të kishte mbylli dyert e vendit të tij, duke kompromentuar marrëdhëniet e Italisë me familjen Savoy.

Presidenti i parë

Më 18 qershor Gjykata e Kasacionit e shpalli Italinë republikë, duke i dhënë fund Mbretërisë së Italisë, e cila që nga bashkimi (1861) drejtohej nga Savojat: nga një monarki kushtetuese Italia u bë republikë parlamentare. Më 1 korrik u emërua Presidenti i parë i Republikës Italiane, Enrico De Nicola, ndërsa Alcide De Gasperi ishte Kryeministër i parë dhe më 1 janar 1948 hyri në fuqi Kushtetuta e re e Republikës Italiane .

Një referendum dhe jo një plebishit?

Në ditën e Republikës Italiane, rindërtojmë arsyen pse u thirr një referendum institucional më 2 qershor 1946, duke shmangur “plebishitin”. Më 2 Qershor, e gjithë popullsia italiane, me një referendum universal për të votuar, u thirr të zgjidhte midis monarkisë dhe republikës. Po pse u fol për referendum dhe jo plebishit?

Etimologjia

Për t’iu përgjigjur, duhet të rigjurmojmë historinë e këtyre dy fjalëve. Nga pikëpamja kuptimore, plebishiti rrjedh nga termi latin i epokës republikane plebis scitum (“dekret i plebsit”), që tregonte mitingjet e thirrura nga tribunat e plebsit. Referendumi në vend të kësaj vjen nga ad referendum : “për të raportuar”. Por ajo që bëri ndryshimin në vitin 1946 ishte mënyra se si këto konsultime popullore u përdorën në histori.

Demokracia e drejtpërdrejtë

Plebishiti thirret nga ata në qeveri vetëm në raste të jashtëzakonshme dhe nuk rregullohet me ligje kushtetuese. Referendumi , nga ana tjetër, është një akt i qeverisjes së drejtpërdrejtë nga populli, i parashikuar me Kushtetutë dhe i rregulluar me ligj, në përgjigje të një pyetjeje apo propozimi të caktuar nga organet institucionale, zakonisht duke u nisur nga kërkesa e një numri të caktuar. të abonentëve. Ai i vitit 1946, pra, në planin ligjor ishte më i ngjashëm me një plebishitar: ligjet në fakt nuk parashikonin një referendum institucional (sot në Itali ndalohet me Kushtetutë).

Fantazmat e së shkuarës

Megjithatë, plebishiti lindi me Revolucionin Francez dhe shërbeu, në Risorgimento Itali, për të ratifikuar aneksimet territoriale që ndodhën në terren. Për më tepër, ai ishte instrumenti i përdorur për të legalizuar grushtet e shtetit: nga Napoleoni te plebishitet elektorale të Musolinit. Kështu, u preferua të flitej për një referendum për të nënvizuar se ishte zgjedhje e popullit dhe jo një akt formal për një vendim të marrë tashmë.

Produksioni i Sinéad O’Neill i jep jetë dhe besim kësaj vepre, ndërsa performanca e Beth Taylor si Orlando është e jashtëzakonshme në këtë histori dashurie të pashpërblyer, çmendurie dhe magjie.

Nga Erica Jeal

Pyjet përreth teatrit të Longborough-it, thellë në Cotswolds, duket sikur depërtojnë brenda dhe pushtojnë skenën në produksionin hapës të sezonit të “Orlando”-s. Me një histori që shpesh duket si një justifikim për një seri ariesh virtuoze, kjo nuk është zgjedhja më e dukshme për operën e parë të Handel-it në këtë festival pas një dekade, por vënia në skenë nga Sinéad O’Neill ka vetëbesim dhe arrin të na udhëheqë bindshëm përmes veprës.

Subjekti i brishtë vjen nga poema Orlando Furioso e Ariostos. Luftëtari i rangut të lartë Orlando është i dashuruar me princeshën Angelica, por ajo nuk e do atë; ajo dashuron Medoron. Barinorja Dorinda është e dashuruar me Medoron – por ai dashuron Angelicën, si më sipër. Triangularët tipikë të operës baroke dhe sakrificat fisnike mungojnë këtu; në vend të tyre kemi materiale që ngjajnë me thashethemet e radhës së drekës në shkollë.

Dikush dëgjon fjalë që nuk ishin të destinuara për të dhe nxjerr përfundime të gabuara; dikush tjetër ka dhuruar pa kujdes një byzylyk të veçantë. Pastaj Orlando “shpërthen”: ai ka një skenë të gjatë çmendurie, muzikalisht mbresëlënëse, dhe më pas nis një tërbim vrasës, i cili zgjidhet nga ndërhyrja e magjistarit Zoroastro, duke sjellë një fund të lumtur.

Magjistari rezonant… Andrew Foster-Williams si Zoroastro në “Orlando”.

Zoroastro i Andrew Foster-Williams-it – me mjekër dhe paruke të lartë të pudrosur – është pothuajse një moderator i kësaj historie. Shumë opera të shekullit XVIII kërkojnë ndërhyrje hyjnore, por jo shumë kanë një magjistar që udhëheq narrativën gjatë gjithë kohës.

Tre shërbëtoret e tij të heshtura, me fustane krinoline, në fillim duken si figura shtrigash. Ka një ndjesi të vazhdueshme shqetësimi në këtë pyll të magjepsur, me skenografinë e Anisha Fields-it – pemë, një shtrat dhe një shkallë spirale e ndryshkur – të ndriçuar nga tone perëndimi dielli të Ben Ormerod-it. Por gjithçka anon më shumë drejt Ëndrra e një nate vere sesa drejt Makbethit.

Të qeta dhe të pakthjellta, shërbëtoret e Zoroastros e mbështjellin Angelicën në një lloj “cat’s cradle” gjigant dhe i japin jetë kafshëve të Dorindës – sepse në vizionin e O’Neill-it, Dorinda ka diçka nga princeshat e Disney-t, duke kërcyer me lepuj dhe duke i kënduar një bilbili kukull.

Në qendër të gjithçkaje është performanca e jashtëzakonshme e Beth Taylor si Orlando. Zëri i saj është i paparashikueshëm: herë tingëllon si trompetë, herë zhduket në një butësi të skajshme; është i ashpër, i butë, i rëndë, i lehtë si ajri dhe jashtëzakonisht i shkathët.

Ajo që nuk është, është një linjë e pastër dhe e unifikuar mezosopranoje – por kjo nuk është ajo që kërkon roli. Për këtë kemi Katie Bray si Medoro, me një interpretim të mrekullueshëm vokal.

Sopranoja e Anna Devin-it shkëlqen në pyrotechnikat vokale të Angelicës, ndërsa Dorinda merr jetë nga interpretimi i freskët i sopranos së re Kelli-Ann Masterson.

Partitura e Handel-it ka momente jo konvencionale, të cilat tingëllojnë magjepsëse falë orkestrës Academy of Ancient Music, në paraqitjen e tyre të parë në Longborough, dhe dirigjentit Christopher Moulds. Por është këndimi ai që e bën të gjithë veprën të vlefshme.

Nga Leonard Veizi

Zhan Valzhan u dënua me burg të rrëndë se vodhi një bukë. Firma e një njeriu veshur me kostum e pushtet vjedh të gjithë miellin. Por pushteti i tenderave nuk le shumë mundësi faktimi, – sepse ke të bësh me tregun e kërkesë – ofertës, – ndaj hajduti me kollare mbetet gjithmonë i prezymuar dhe i lirë mbi të gjitha.

Dhe kështu ndahet: njëri cilësohet hajdut, tjetri ministër i nderuat dhe shërbëtor i popullit mbi të gjitha.

Kjo e humb sensin e një shakaje të rëndomtë burgaxhinjsh. Kjo shkon në nivelin e lartë të groteskut intelektual.

Kjo është një ironi e fortë sociale, që të kujton historinë e Zhan Valzhanit në “Të mjerët” të Viktor Hygosë. Realiteti shpesh ndjek të njëjtën logjikë: i varfëri dënohet rëndë për një mëkat të vogël, ndërsa i fuqishmi vjedh pa pasoja, i mbrojtur nga ligjet që ai vetë i shkruan ose i manipulojnë.

Nëse historia na mëson diçka, është se padrejtësia sociale përsëritet me një ritëm të pashmangshëm, sikur të ishte një ligj natyror, jo një konstrukt njerëzor. Rasti i Zhan Valzhanit, që vodhi një bukë për të mbushur barkun dhe u dënua me burg, krahasuar me ministrin e nderuar që vjedh miliona pa pasoja, është vetëm një shembull i përjetshëm i këtij rrethi vicioz.

Ky rreth funksionon sepse pushteti ka nevojë të justifikojë veten. I varfëri dënohet për t’i dhënë popullit iluzionin se ligji është i drejtë dhe funksionon. Por kur është fjala për ata që kanë pushtet, sistemi bëhet elastik: ligjet ndryshojnë, provat “mungojnë”, dhe morali relativizohet në emër të “interesit kombëtar” ose “stabilitetit”. Kështu, drejtësia shfaqet si një mekanizëm selektiv, ku fajësia nuk përcaktohet nga akti, por nga statusi i autorit.

Po pse ky rreth nuk thyhet?

Sepse ata që do ta thyenin janë brenda tij. Ata që përfitojnë nga sistemi kanë fuqinë për ta ruajtur. Dhe ata që vuajnë nga padrejtësia, zakonisht nuk kanë as mjetet as besimin për ta ndryshuar. Kur një i varfër rebelohet, quhet kriminel; kur një i pasur manipulon ligjet, quhet strateg. Dhe kështu, historia përsëritet.

Shoqëritë nganjëherë besojnë se revolucioni ose reformat mund të sjellin drejtësi të vërtetë. Por shpesh, revolucioni thjesht ndryshon personazhet, jo skenarin. Pushteti kalon nga një dorë në tjetrën, por mekanizmi mbetet i njëjtë: fajtorët e djeshëm zëvendësohen me fajtorët e nesërm.

Në këtë rreth vicioz, a ekziston një rrugëdalje?

Ndoshta po, por për sa kohë që fuqia, morali dhe ligji mbeten të ndarë, historia do të vazhdojë të shkruhet në të njëjtën mënyrë: njëri dënohet për një bukë, tjetri nderohet për miliona.

Nga Gordon Brown

Një gjykatë speciale, e ngjashme me atë të Nurembergut, jo vetëm që do ta detyrojë Rusinë të japë llogari për agresionin e saj, por do të tregojë gjithashtu se respektimi i së drejtës ndërkombëtare mbetet themeli i rendit botëror.

Vladimir Putini ka arsye të jetë i shqetësuar. Që nga gjyqet e nazistëve në Nuremberg dhe të kriminelëve japonezë të luftës në Tokio, rrallëherë ka ndodhur që kaq shumë vende dhe udhëheqës botërorë të bashkohen për të kërkuar drejtësi ndaj atyre që kanë sjellë terror, vdekje dhe mjerim mbi miliona njerëz të pafajshëm.

Vendimi për të ndjekur penalisht rrethin e ngushtë të Putinit për krimin e agresionit, i arritur këtë muaj përmes një marrëveshjeje mes Këshillit të Evropës dhe Bashkimit Evropian, është historik. Ai ofron një rreze shprese në një epokë të shënuar nga kaosi, polarizimi dhe dobësimi i normave ndërkombëtare.

Tribunali i posaçëm nuk është vetëm një instrument juridik. Ai është edhe një deklaratë politike dhe morale: se nuk duhet të ekzistojë më asnjë strehë e sigurt për ata që urdhërojnë mizori lufte dhe shkatërrim të qëllimshëm të jetës civile.

Në shënjestër do të jenë njerëzit më të afërt të presidentit rus – gjeneralë, burokratë dhe funksionarë të lartë – që planifikuan dhe mbështetën agresionin kundër Ukrainës. Drejtësia mund të ketë vonuar, por nuk po shmanget më.

Katër vjet pas pushtimit të Ukrainës, makineria ruse e luftës duhet të japë llogari për konfliktin e parë të nisur nga një fuqi e madhe në Evropë që nga viti 1945. Ajo duhet të shpjegojë përgjegjësinë për humbjet e mëdha njerëzore, për shkatërrimin e qyteteve dhe për vuajtjet e miliona civilëve.

Sipas vlerësimeve të Qendrës për Studime Strategjike dhe Ndërkombëtare (CSIS), deri në 100 mijë ushtarë ukrainas kanë humbur jetën. Vetëm gjatë prillit 2026, më shumë se 1.600 civilë ukrainas u vranë ose u plagosën rëndë. Shkolla, spitale dhe objekte të tjera civile me vlerë qindra miliarda dollarë janë shkatërruar qëllimisht.

Rrethi i Putinit duhet të shpjegojë gjithashtu pse ka qenë i gatshëm të sakrifikojë, sipas disa vlerësimeve, afro gjysmë milioni ushtarë rusë. Dhe, ndryshe nga vetë Putini, bashkëpunëtorët e tij mund të gjykohen edhe gjatë kohës që mbajnë poste shtetërore, madje edhe në mungesë.

Në zemër të këtij procesi qëndron parimi i llogaridhënies sipas ligjit. Krimi i agresionit prek të gjithë ata që planifikojnë, nxisin ose zbatojnë një luftë të paligjshme. Megjithatë, si në çdo proces serioz penal, fajësia individuale duhet të provohet përtej çdo dyshimi të arsyeshëm.

Tribunali i posaçëm për krimin e agresionit kundër Ukrainës, i ngritur në kuadër të Këshillit të Evropës, po përgatit aktualisht rregullat procedurale dhe po përzgjedh gjyqtarë e prokurorë me përvojë. Ata do të shqyrtojnë me kujdes provat që lidhen me sulmet ndaj objektivave civile dhe vrasjen pa dallim të civilëve.

Kjo nismë është fryt i një përpjekjeje shumëvjeçare të udhëhequr fillimisht nga juristi i njohur Philippe Sands dhe një grup ekspertësh ndërkombëtarë të së drejtës, të mbështetur nga presidenti ukrainas Volodymyr Zelenskyy dhe nga një numër gjithnjë e më i madh qeverish.

Ndërkohë, procesi i llogaridhënies ka nisur tashmë. Gjykata Ndërkombëtare Penale ka lëshuar urdhër-arreste për Vladimir Putinin dhe Maria Lvova-Belova, komisioneren ruse për të drejtat e fëmijëve, për rolin e tyre në deportimin e paligjshëm të mijëra fëmijëve ukrainas drejt Rusisë.

Po ashtu, urdhër-arreste janë lëshuar edhe për ish-ministrin e Mbrojtjes Sergei Shoigu dhe për Valery Gerasimov, shefin e Shtabit të Përgjithshëm të forcave të armatosura ruse, të cilët akuzohen për sulmet sistematike ndaj infrastrukturës ukrainase që lanë qytete të tëra në gërmadha dhe miliona njerëz pa energji elektrike.

Megjithatë, një gjykatë e ngjashme me Nurembergun mbetet e domosdoshme. Edhe pse Gjykata Ndërkombëtare Penale ka juridiksion mbi krimet e luftës, krimet kundër njerëzimit dhe gjenocidin, ajo nuk mund të ndjekë penalisht udhëheqësit rusë për vetë krimin e agresionit.

Arsyeja është e thjeshtë: Rusia nuk është palë në Statutin e Romës, traktatin themelues të Gjykatës Ndërkombëtare Penale. Për më tepër, vetoja e saj në Këshillin e Sigurimit të OKB-së e bën pothuajse të pamundur referimin e çështjes në këtë gjykatë.

Për pasojë, mbetet vetëm rruga e një tribunali të posaçëm. Precedenti i tij gjendet në Deklaratën e Pallatit të Shën Jakobit të vitit 1941, e njohur edhe si Deklarata e Londrës, kur një grup shtetesh aleate shpalli se nuk do të kishte strehë të sigurt për agresorët dhe kriminelët e luftës.

I njëjti parim që u aplikua ndaj nazistëve pas Luftës së Dytë Botërore justifikon sot ndjekjen penale të krimeve kryesore të Putinit: planifikimin, përgatitjen dhe zbatimin e pushtimit ushtarak, okupimit dhe përpjekjes për aneksimin e Ukrainës, një proces që nisi me pushtimin e Krimesë në vitin 2014.

Paralelja me Nurembergun nuk është thjesht simbolike. Ajo gjykatë kishte juridiksion mbi krimet kundër paqes, krimet e luftës dhe krimet kundër njerëzimit, ndërsa një pjesë e konsiderueshme e akuzave lidhej pikërisht me agresionin si krim ndërkombëtar.

Ndjekja penale e klikës së Kremlinit përputhet drejtpërdrejt me misionin e Këshillit të Evropës, i krijuar pas Luftës së Dytë Botërore për të mbrojtur sundimin e ligjit, demokracinë dhe të drejtat e njeriut në një kontinent të rrënuar nga lufta.

Mbi të gjitha, kjo nismë dërgon një mesazh të qartë: se rendi ndërkombëtar i bazuar në rregulla mbetet ende mjeti më i mirë për të ndërtuar një botë më të sigurt dhe më paqësore.

Siç shprehet Kaja Kallas, përfaqësuesja e lartë e Bashkimit Evropian për politikën e jashtme: “Krimet e pandëshkuara vetëm sa inkurajojnë mizori të reja.”

Ndërsa Michael McGrath, komisioneri evropian për demokracinë, drejtësinë dhe sundimin e ligjit, e quan këtë një moment vendimtar: “Nuk mund të ketë paqe të qëndrueshme pa drejtësi dhe nuk mund të ketë drejtësi pa llogaridhënie.”

Nevoja për veprim të vendosur, parimor dhe të koordinuar është e pamohueshme. Pavarësisht shkeljeve të shumta të së drejtës ndërkombëtare, nga Gaza dhe Sudani deri në Republikën Demokratike të Kongos dhe Mianmar, bota ende nuk është zhytur plotësisht në një rend pa ligje dhe pa rregulla.

Sot, një numër rekord çështjesh po shqyrtohen nga gjykatat ndërkombëtare, ndërsa pothuajse njëqind shtete mbështesin një konventë të re të OKB-së për parandalimin dhe ndëshkimin e krimeve kundër njerëzimit.

Rreziqet janë të mëdha. Sundimi i ligjit po sfidohet si nga rritja e autoritarizmit, ashtu edhe nga dobësitë e institucioneve ndërkombëtare përballë krizave globale që asnjë shtet nuk mund t’i përballojë i vetëm.

Prandaj fati i Putinit dhe, më urgjentisht, i bashkëpunëtorëve të tij më të afërt ka rëndësi përtej Ukrainës. Nëse ata mbahen përgjegjës, do të riafirmohet një nga parimet themelore të qytetërimit modern: se askush nuk është mbi ligjin dhe se shkelja e tij sjell pasoja reale.

Tiranët dhe ndihmësit e tyre duhet ta dinë se epoka e pandëshkueshmërisë nuk mund të zgjasë përgjithmonë. Ata mund të fshihen për një kohë, por drejtësia do t’i kërkojë kudo që të jenë.

Përgatiti: Leonard Veizi

Klasa e aeroplanmbajtëseve “Nimitz” (Nimitz-class aircraft carrier) përfaqëson një nga pikat më të larta të teknologjisë ushtarake detare moderne. Që nga viti 1975, me hyrjen në shërbim të anijes së parë USS Nimitz (CVN-68), kjo klasë ka shërbyer si shtylla kurrizore e flotës së marinës amerikane (US Navy) për më shumë se gjysmë shekulli. Këto anije nuk janë thjesht mjete lufte, por baza ajrore lundruese dhe instrumente strategjike për projektimin e fuqisë globale.

Origjina dhe filozofia e ndërtimit

I emëruar sipas admiralit legjendar të Luftës së Dytë Botërore, Chester W. Nimitz, ky projekt lindi gjatë Luftës së Ftohtë. Strategët amerikanë kuptuan se dominimi detar varej nga transporti i forcës ajrore në distanca globale. Kështu u krijua koncepti i “supercarrier” me energji bërthamore, i projektuar për:

Autonomi pothuajse të pakufizuar dhe rezistencë të lartë ndaj sulmeve.

Kapacitet masiv ajror dhe komandim strategjik global.

Aftësi për luftë të vazhdueshme në çdo teatër operativ pa varësi logjistike tradicionale.

Parametrat teknikë dhe përmasat kolosale

Një aeroplanmbajtëse e kësaj klase funksionon si një qytet i vërtetë lundrues mbi ujë.

Parametri      Specifikimi

Gjatësia         Rreth 333 metra

Gjerësia e kuvertës Mbi 76 metra

Zhvendosja    Mbi 100,000 tonë

Shpejtësia      Mbi 30 nyje

Ekuipazhi total         5,000 – 6,000 persona

Kapaciteti i aviacionit         60 – 90 avionë dhe helikopterë

Zemra bërthamore dhe kuverta fluturuese

Propulsioni Bërthamor: Çdo anije fuqizohet nga 2 reaktorë bërthamorë A4W, 4 turbina avulli dhe 4 helika gjigante. Kjo teknologji i lejon anijes të operojë për 20–25 vjet pa pasur nevojë për rimbushje me karburant, duke ofruar shpejtësi të lartë dhe lëvizshmëri të pandërprerë nëpër oqeane.

Aeroporti mbi Oqean: Kuverta e fluturimit është e pajisur me katapulta avulli për lëshimin e shpejtë të avionëve (në pak sekonda) dhe sisteme frenimi për uljen e tyre. Në bord operojnë mjete të ndryshme fluturuese si avionët luftarakë F/A-18 Super Hornet, avionët radarikë E-2 Hawkeye, avionët e luftës elektronike EA-18G Growler, helikopterët MH-60 Seahawk, si dhe dronë modernë.

Armatimi mbrojtës dhe jeta në bord

Për t’u vetëmbrojtur nga kërcënimet e jashtme, anijet janë të pajisura me sisteme të avancuara radarësh dhe armatimi:

Raketa kundërajrore Sea Sparrow dhe sisteme raketore RAM.

Sistemin e famshëm Phalanx CIWS (një top me ritëm ekstrem zjarri për shkatërrimin e raketave armike në sekondat e fundit).

Sisteme elektronike kundërmasash.

Si një qytet lundrues, infrastruktura e brendshme përfshin dhoma gjumi, kuzhina industriale, spitale, laboratorë, palestra dhe punishte teknike. Përmes sistemeve të desalinimit, anija prodhon vetë ujin e pijshëm, energjinë dhe oksigjenin teknik, duke bërë që ekuipazhi të mbijetojë në det të hapur për muaj të tërë.

Fuqia strategjike dhe flota e anijeve

Prania e një aeroplanmbajtëseje “Nimitz” pranë një zone konflikti shërben si një mesazh i fuqishëm diplomatik dhe parandalues. Këto anije kanë luajtur role kyçe në Luftën e Gjirit, operacionet në Afganistan e Irak, si dhe në patrullimet e vazhdueshme në Paqësor e Mesdhe.

Flota totale përbëhet nga 10 anije motra:

USS Nimitz (CVN-68)

USS Dwight D. Eisenhower (CVN-69)

USS Carl Vinson (CVN-70)

USS Theodore Roosevelt (CVN-71)

USS Abraham Lincoln (CVN-72)

USS George Washington (CVN-73)

USS John C. Stennis (CVN-74)

USS Harry S. Truman (CVN-75)

USS Ronald Reagan (CVN-76)

USS George H. W. Bush (CVN-77)

Sfidat moderne

Shënim: Megjithëse kushtojnë miliarda dollarë për t’u ndërtuar, mirëmbajtur dhe eskortuar, dhe përballen me sfida të reja teknologjike si raketat hipersonike, dronët autonomë, nëndetëset moderne dhe lufta kibernetike, supercarrier-ët mbeten të pakonkurrueshëm.

Deri më sot, asnjë platformë tjetër ushtarake nuk kombinon në të njëjtin nivel fuqinë ajrore, autonominë dhe mobilitetin global. Klasa “Nimitz” mbetet simboli më imponues i kontrollit të hapësirës ajrore nga deti dhe një nga strukturat më komplekse të ndërtuara ndonjëherë nga njerëzimi.

Fab Four vazhdojnë të bëjnë jehonë edhe pas 60 vitesh – dhe filmat e ardhshëm të Sam Mendes pritet ta çojnë entuziazmin në maksimum

Nga Lanre Bakare

Nëse dikush kishte nevojë për një kujtesë mbi ndikimin e qëndrueshëm kulturor të Beatles, javët e fundit kanë ofruar prova me bollëk.

Së pari, është publikimi i The Boys of Dungeon Lane, albumi i 20-të solo i Paul McCartney-t, i cilësuar nga Guardian si “një qasje e guximshme dhe e shkathët ndaj muzikës me kitarë”.

Kur kombëtarja angleze shpalli skuadrën për Kupën e Botës, kolona zanore ishte kënga Come Together, e shoqëruar me pamje të të rinjve elegantë në Nju Jork dhe një fragment me John Lennon-in e ri, plot humor dhe energji.

Po atë javë, Stephen Colbert u përcoll në episodin e tij të fundit të The Late Show me interpretimin e Hello Goodbye nga Paul McCartney.

Madje edhe në Felixstowe, larg botës së spektaklit, rreth 70 persona u mblodhën për të promovuar idenë e një “Dite të Beatles”, duke rikrijuar kopertinën e famshme të albumit Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band.

Dhe pothuajse nuk kalon javë pa u zbuluar ndonjë objekt, dokument apo relike “e re” e lidhur me grupin legjendar.

Në anën tjetër të spektrit, Peter Murrell, ish-drejtori ekzekutiv i Partisë Kombëtare Skoceze (SNP), i cili këtë javë pranoi përvetësim fondesh, rezulton gjithashtu admirues i Beatles. Ai kishte përdorur fonde të partisë për të blerë një set stilolapsash të edicionit special Beatles me vlerë 1.475 paund.

Ian Leslie, autori bestseller i librit John and Paul: A Love Story in Songs, thotë se Britania ndodhet në mes të një vale të re Beatlemania, që i kujton ringjalljen e interesit për grupin në vitet 1990.

“Vetëm tani po fillojmë ta kuptojmë sa fenomen i madh kulturor kanë qenë,” tha Leslie, i cili mendon se për dekada Beatles janë krahasuar gabimisht me Rolling Stones.

“Ai rivalitet nuk ka më rëndësi. Beatles kaluan në një nivel krejtësisht tjetër. Mendoni për Shekspirin: ne vazhdojmë të lexojmë Marlowe-n dhe dramaturgët e tjerë elizabetianë, por Shekspiri – ashtu si Beatles – i përket një kategorie krejt më vete.”

Beatles zënë një vend unik në imagjinatën kulturore britanike. Këngët e tyre kanë shoqëruar jetën e disa brezave gjatë gjashtë dekadave të fundit, ndërsa miqësitë, konfliktet, ndarjet dhe tragjeditë e grupit kanë krijuar një dramë njerëzore që vazhdon të magjepsë publikun.

Sipas Leslie-t, vala e fundit e interesit nisi me dokumentarin tetëorësh Get Back të Peter Jackson, i cili u dha shikuesve një vështrim intim dhe intensiv mbi jetën e grupit.

Por ngjarja më e madhe që pritet në universin e Beatles janë katër filmat biografikë të regjisorit Sam Mendes, të planifikuar për vitin 2028.

Filmat, secili i kushtuar njërit prej anëtarëve të grupit, pritet të dominojnë peizazhin kulturor dhe ndoshta të kenë një ndikim edhe më të madh sesa dokumentari i Jackson-it.

Paul Mescal do të interpretojë Paul McCartney-n, Harris Dickinson do të luajë John Lennon-in, Joseph Quinn do të mishërojë George Harrison-in, ndërsa Barry Keoghan do të jetë Ringo Starr.

Dhe ky nuk është projekti i vetëm në zhvillim. Në prodhim është edhe seriali dramatik i BBC-së Hamburg Days, me regji të Christian Schwochow.

Kritiku kulturor Simon Reynolds, libri i ri i të cilit Still In A Dream publikohet në qershor, thotë se transformimi i Beatles nga yje pop në eksplorues të kulturës psikedelike brenda më pak se një dekade i bëri ata “aventura më e madhe që ka ndodhur ndonjëherë në muzikën pop”.

Sipas tij, grupi mishëroi gjithashtu një Britani që, nga pikëpamja kulturore, po luante një rol shumë më të madh sesa pesha e saj reale.

“Këtu kemi një kulturë të vogël, të lodhur dhe të ndrydhur, mijëra kilometra larg qendrës së botës, e cila papritur po sfidonte dhe madje – do të thosha përmes Stones dhe Beatles – po e tejkalonte vetë vendin burimor të muzikës pop,” tha Reynolds.

Kur bëhet fjalë për Beatles dhe mënyrën se si do të portretizohen në filma, emocionet tashmë janë të forta.

Pattie Boyd, ish-bashkëshortja e George Harrison-it, e cila do të interpretohet në filmat e ardhshëm nga Aimee Lou Wood, është shprehur e zemëruar që as Sam Mendes dhe as ekipi i tij nuk e kanë kontaktuar.

Ian Leslie beson se, nëse zhurma rreth Beatles duket e madhe tani, ajo do të arrijë kulmin kur filmat të dalin në kinema.

“Do të jetë si një valë e dytë Beatlemania,” tha ai.

“Është diçka krejt e çmendur. Në vitin 1963, shumë njerëz mendonin se ky ishte një grup pop që mezi do të mbijetonte një vit. Tani, 60 vjet më vonë, ata mund të shndërrohen në ngjarjen më të madhe kulturore të vitit.”

“Do të jetë si Barbenheimer nga e para.”

Nga Leonard Veizi

Për çudinë tonë të pashprehur muajt e parë të pranverës e kanë të shënuar datën “1”. Fillon me 1 Marsin, vazhdon me1 Prillin dhe me 1 Majin, dhe cikli mbyllet me 1 Qershorin

1 Qershori duhet të jetë një ditë festë, meqenëse i kushtohet qënies më të pafajshme, fëmijëve të cilët janë parë gjithmonë si gëzimi dhe shpresa për të ardhmen. Por nuk mund të themi që situata është kaq rozë, sa mund të fetsohej me këngë e tollumbace. Po të futemi pak më thellë ahengut të festës do të shohim një problematikë shumëngjyrëshe e cila na bën të vëmë duart në kokë.

Kur mendon viktimat fëmijë, – si ne rastin e një nenë që mbyti tre femijët e saj në lume, qe i bashkohet plot rasteve te tjera, – nis apeli: kujdes me fëmijët.

Por jo vetëm kaq.

Për shumë fëmijë në Shqipëri e – përtej kufijve, kjo ditë është e largët nga një festë. Ndërsa ne përpiqemi të krijojmë një ambient të sigurt dhe të lumtur për të vegjlit tanë, shumë prej tyre po përballen me sfida të jashtëzakonshme që rrjedhin nga mungesa e edukimit. sëmundjet, lufta por dhe nga varësia prej drogës.

Edukimi është çelësi për një të ardhme më të mirë, por për shumë fëmijë, ai mbetet një ëndërr e paarritshme. Mungesa e shkollave, mësuesve të kualifikuar dhe burimeve mësimore janë disa nga sfidat me të cilat përballen këta fëmijë. Pa edukim, – që ëshët dhe baza e gjithcckaje të mëtejshme, – ata janë të dënuar të mbeten në varfëri dhe të përballen me vështirësi të mëdha gjatë gjithë jetës së tyre. 1 Qershori na kujton se është detyra e shoqërisë është të sigurojë që çdo fëmijë të ketë mundësinë për një arsim cilësor dhe të barabartë. Por kjo nuk duhet të mbetet vetëm si postulat.

Në vitet moderne të mijëvjeçarit të ri, fëmijët po përballen me një realitet që është shpesh më i ashpër dhe më i frikshëm se ç’ishte dikur. Me avancimet teknologjike, globalizimin dhe ndryshimet sociale, fëmijët janë të ekspozuar ndaj një sërë sfidash që mund të ndikojnë negativisht në shëndetin e tyre mendor dhe fizik.

Një nga faktorët kryesorë që kontribuon në këtë realitet të frikshëm është pikërisht teknologjia. Fëmijët rriten në një mjedis që, ndonëse i pasur me teknologji dhe mundësi të pafundme, shpesh i izolon emocionalisht dhe shoqërisht Fëmijët e sotëm kalojnë shumë kohë përpara ekranit, qoftë ai i televizorit, kompjuterit apo telefonit celular. Kjo kohë e zgjatur përballë teknologjisë shpesh i privon nga mundësitë për ndërveprime të drejtpërdrejta sociale. Në vend të lojërave në park me bashkëmoshatarët, shumë fëmijë tani zgjedhin të luajnë lojëra virtuale. Interneti dhe mediat sociale kanë sjellë një botë të re mundësish, por edhe rreziqesh. Fëmijët janë të ekspozuar ndaj bullizmit kibernetik, materialeve të papërshtatshme dhe presionit të madh për t’u përshtatur me standardet e papritura sociale. Studimet kanë treguar se përdorimi i tepruar i teknologjisë mund të çojë në ankth, depresion dhe probleme të tjera psikologjike tek fëmijët.

Abuzimi me fëmijët është një nga problemet më të dhimbshme dhe të ndjeshme që prekin shoqërinë moderne. Pasojat e abuzimit me fëmijët janë të shumëfishta dhe komplekse. Fëmijët që përjetojnë abuzim shpesh përballen me vështirësi në shkollë. Abuzimi fizik por më shumë  abuzimi emocional është një nga format më të vështira për t’u identifikuar dhe për të ndaluar. Neglizhenca, ose moskujdesja, është një tjetër formë abuzimi që ndodh kur prindërit ose kujdestarët dështojnë të sigurojnë kujdesin e nevojshëm për zhvillimin dhe mirëqenien e fëmijës.

Pasiguria ekonomike dhe sociale është një tjetër faktor që kontribuon në frikën e fëmijëve. Fëmijët që rriten në kushte të tilla shpesh përjetojnë stres dhe ankth të vazhdueshëm, duke ndikuar në zhvillimin e tyre të përgjithshëm.

Për disa fëmijë, realiteti i përditshëm përfshin një luftë të brendshme me varësinë ndaj drogës. Ky fenomen, që shpesh nis si pasojë e ekspozimit të hershëm ndaj substancave të dëmshme

Por ka dhe më.

Në shumë zona të konfliktit, fëmijët janë viktimat më të pambrojtura. Ata përballen me humbje të mëdha, frikë dhe trauma që shkatërrojnë psikologjinë e tyre delikate. Lufta i privon fëmijët nga e drejta e tyre për një jetë të sigurt dhe të lumtur. Për ta, 1 Qershori është një ditë që ndoshta nuk vjen kurrë, ose vjen me shpresën për një paqe të cilën e kanë parë vetëm në ëndrra.

Sëmundjet e ndryshme, të cilat në vende të zhvilluara mund të jenë të parandalueshme ose të trajtueshme, shpesh bëhen fatale për fëmijët në vendet e varfra. Qasja e kufizuar në kujdesin shëndetësor, medikamentet dhe informacionin e duhur e vë në rrezik jetën e mijëra fëmijëve çdo ditë.

Jetojmë ditët ë dyfishta. Mes një mirëqënie të supozuar dhe pasigurive të shumta që na mbajnë në ankth tërë kohën.

Realiteti i sotshëm është i mbushur me sfida të shumta për fëmijët. Në këtë kontekst, roli i prindërve dhe shoqërisë është më i rëndësishëm se kurrë.  Shoqëria gjithashtu ka një rol kyç në krijimin e politikave dhe programeve që mbështesin fëmijët. Investimi në arsimin cilësor, shërbimet shëndetësore dhe programet sociale mund të ndihmojnë në ndërtimin e një të ardhmeje më të sigurt dhe më të drejtë për fëmijët. Megjithatë, me ndërgjegjësimin dhe veprimin e duhur nga prindërit, edukatorët dhe shoqëria në tërësi, mund të krijojmë një ambient më të sigurt dhe mbështetës për ta.

1 Qershori është një ditë që duhet të na frymëzojë për të vepruar.

Megjithatë është po aq një ditë për t’u festuar.

Katër ditë para asaj që do të kishte qenë ditëlindja e saj e 100-të, legjendat e Hollivudit dhe njerëzit që e njohën nga afër rikthejnë në kujtesë Marilyn Monroe-n jo vetëm si ikonë të ekranit, por si një grua të ngrohtë, mbështetëse dhe thellësisht empatike, përtej shkëlqimit të studios.

Ellen E Jones

Një grua mund ta njohësh edhe nga njerëzit me të cilët zgjedh të rrethohet. Gjatë muajve të fundit kam folur me disa prej atyre që u gjendën pranë Marilyn Monroe-s gjatë 36 viteve të saj të jetës. Në pamje të parë, këtë e bëja për një dokumentar radiofonik që përkon me 100-vjetorin e lindjes së saj. Por kisha edhe një kuriozitet personal: të kuptoja nëse, në një jetë tjetër, unë dhe Marilyn do të kishim mundur të ishim mike.

Gjëja e parë që duhet thënë për shoqet e Monroe-s është se ajo kishte shumë. Fakti që, më shumë se gjashtë dekada pas vdekjes së saj, ende gjenden njerëz që e kanë njohur nga afër dhe mund të intervistohen, thotë shumë për jetën e saj të pasur me marrëdhënie njerëzore. Kjo është edhe më e habitshme duke pasur parasysh imazhin e saj si një perëndeshë e paarritshme e ekranit, që vështirë se lidhet me idenë e miqësive të zakonshme femërore.

Megjithatë, Monroe ishte me të vërtetë ajo që sot do ta quanim “girl’s girl”, një grua që krijonte lidhje të forta me gratë e tjera.

Amy Greene, ish-modele dhe e veja e fotografit Milton Greene, me të cilin Marilyn themeloi kompaninë e saj të prodhimit “Marilyn Monroe Productions”, kujton vitet kur jetuan së bashku në mesin e viteve ’50. Në atë kohë, shumë e shihnin me skepticizëm këtë afërsi. “Shoqet më thoshin: ‘Je e çmendur që e ke atë grua në shtëpinë tënde?’ Unë u përgjigjesha: ‘Çfarë po thoni? Nuk ka asgjë të tillë mes nesh. Jemi vetëm partnere pune!’ Dhe kur u njohëm më mirë dhe u bëmë mike të vërteta, e dija se ajo nuk do të më lëndonte kurrë, nuk do të ndërhynte në martesën time.”

Miqësitë femërore zënë një vend të rëndësishëm edhe në filmat e saj. Në “How to Marry a Millionaire” (1953), ajo shfaqet përkrah Lauren Bacall dhe Betty Grable, në një dinamikë të ngjashme me miqësitë moderne femërore në ekran. Në “Bus Stop”, marrëdhënia e saj me personazhet femra është po aq domethënëse, ndërsa në “Gentlemen Prefer Blondes” ajo luan përkrah Jane Russell, një tjetër ikonë e kohës.

Monroe nuk paguhej njësoj si Russell, pavarësisht famës së saj, por kjo nuk pengoi lindjen e një miqësie të sinqertë mes tyre, e cila vazhdoi edhe pas xhirimeve. Në kujtimet e saj, Russell përshkruan një ditë të thjeshtë në plazh me Marilyn: “Pimë verë, dëgjuam muzikë dhe qeshëm duke folur për problemet tona… Mendova se sa do të doja të kisha numrin e saj, sepse ajo i përkiste atij vendi ku njerëzit qeshin me dhimbjet e tyre.” Ishte gusht 1962. Të nesërmen, Russell mori lajmin për vdekjen e Monroe-s.

Jo të gjitha marrëdhëniet e saj në Hollywood ishin kaq të afërta. Mamie Van Doren, e prezantuar dikur si “përgjigjja e Universal ndaj Marilyn Monroe-s”, kujton se e takonte shpesh rivalen e saj të supozuar. Ajo e përshkruan Monroe-n si një grua të ngrohtë dhe pa ligësi, por thekson gjithashtu solidaritetin e heshtur mes grave të reja në një industri të dominuar nga burrat: “Ne kishim të njëjtat probleme. E dinim çfarë pritej nga ne nëse donim role. Ajo përballej me më shumë presion se unë.”

Sa i përket marrëdhënieve me burrat, publiku ka dëgjuar shpesh për lidhjen e saj me John F. Kennedy. Megjithatë, sipas dëshmive të miqve të saj, ndikimi i tij në jetën emocionale të Monroe-s është shpesh i mbivlerësuar në raport me rëndësinë e marrëdhënieve të saj të tjera.

Më të rëndësishëm për të ishin miqtë dhe bashkëpunëtorët platonikë, si fotografi Lawrence Schiller, me të cilin punoi në një prej seteve të saj më të diskutueshme fotografike. Një tjetër figurë e afërt ishte Sam Shaw, autori i fotografisë së famshme ku ajo qëndron mbi një rrjetë metroje me fustanin e bardhë të ngritur nga era. Në librin e tij pas vdekjes, ai e përshkruan suksesin e imazhit si kombinim të ndjenjës së saj për dritën, humorit dhe spontanitetit.

Vajza e Shaw, Edie, kujton një Monroe të butë dhe të shumëanshme, e aftë të përshtatej me çdo situatë: “Ajo fliste me ty në nivelin tënd. Me një fëmijë ishte e ëmbël dhe e thjeshtë. Me drejtues studioje ishte e fortë dhe e vendosur. Ajo mund të ishte shumë Marilyn.”

Dëshira e saj për të pasur fëmijë shpesh është parë si një nga tragjeditë e jetës së saj. Por disa nga miqtë e saj besonin se kjo dëshirë ishte më shumë e lidhur me një ideal sesa me realitetin. Ajo e donte idenë e fëmijëve, por jo domosdoshmërisht rolin e nënës në kuptimin tradicional.

Në jetën e saj, megjithatë, ajo kishte fëmijë emocionalë, lidhje të ngushta dhe marrëdhënie të thella që zëvendësonin familjen tradicionale. Ditën e vdekjes së saj, ajo kaloi orë në telefon duke ngushëlluar djalin e ish-bashkëshortit të saj, Joe DiMaggio.

Kur të gjitha këto kujtime bashkohen, del një portret shumë më i ndryshëm nga miti i Hollywood-it: jo historia e një simboli seksi të vetmuar dhe të shkatërruar nga fama, por e një gruaje të gjallë, të mençur, të ndjeshme dhe krijuese. Marilyn Monroe, sipas atyre që e njohën, ishte shumë më tepër sesa imazhi i saj publik. Dhe kushdo që e njihte nga afër, do ta konsideronte veten me fat.

Jo vetëm Toka dhe Io (një hënë e Jupiterit): me 120 shpërthime në vit (tokësor), Venusi është i vetmi planet tjetër në sistemin diellor i pasur me vullkane aktive.

Në sistemin tonë diellor jemi të sigurt se ka dy trupa me vullkanizëm aktiv: Toka dhe Io, një hënë e Jupiterit. Format e gejzerëve janë të njohura në të tjerët, por askund tjetër nuk ka emetime aktuale të llavës, me përjashtim të Venusit, planetit të dytë nga Dielli.

Ky planet njihet se ka vullkane të shumta, madje mijëra metra të lartë dhe herë pas here flitet sërish për mundësinë e shpërthimeve vullkanike, por deri më tani nuk ka pasur kurrë siguri absolute, edhe sepse sipërfaqja e tij është e njohur për ne”. e padukshme” duke pasur parasysh atmosferën e dendur që e rrethon, e përbërë kryesisht nga dioksidi i karbonit.

Aktiv gjatë vëzhgimit

Hulumtimi i ri i publikuar në Nature siguron konfirmim të mëtejshëm të ekzistencës së mundshme të vullkaneve aktive. Një analizë e fundit e të dhënave të radarëve të marra midis viteve 1990 dhe 1994 nga misioni Magellan i NASA-s, i cili për vite me radhë studioi planetin Venus duke u rrotulluar rreth tij, tregoi se vullkanet janë ende aktivë edhe sot. Tashmë vitin e kaluar një studim kishte zbuluar deformimin e një krateri vullkanik, një fenomen që tregon aktivitetin e tij të mundshëm.

Ky hulumtim i ri, i kryer nga Davide Sulcanese dhe Giuseppe Mitri nga Universiteti Gabriele d’Annunzio i Chieti-Pescara dhe Marco Mastrogiuseppe i Universitetit La Sapienza të Romës, tregon, për herë të parë, ekzistencën e vullkanizmit aktiv në Venus përmes identifikimit të rrjedhat e reja të lavës u formuan gjatë periudhës së vëzhgimit të misionit Magellan.

Si e bënë

Të tre studiuesit ekzaminuan imazhet e radarit nga misioni Magellan që tregonin të njëjtat zona të sipërfaqes së Venusit, por në kohë të ndryshme, me ndryshime të dukshme nga njëra në tjetrën. Më pas, rrjedha të reja llave u zbuluan në krahun perëndimor të Sif Mons, një vullkan masiv mburojë, dhe në fushën vullkanike të quajtur Niobe Planitia.

“Ndryshimi në reagimin e radarit në sipërfaqe na lejoi të konfirmojmë jo vetëm se disa vullkane në Venus ishin aktive në kohët e fundit gjeologjikisht, por se ky aktivitet vazhdon ende sot. Megjithatë, duke qenë se analiza është e kufizuar si nga pikëpamja kohore ashtu edhe hapësinore, do të jetë e nevojshme të thellohet fenomeni me eksplorime të mëtejshme”, komentoi Sulcanese.

Karakteristikat e venusit

Studimet e fundit kishin identifikuar tashmë se Venusi mund të përjetojë deri në 42 shpërthime vullkanike në vit, me rreth 20 shpërthime të vlerësuara që zgjasin më shumë se 1000 ditë tokësore. (Afërdita rrotullohet shumë ngadalë; një ditë në Venus është në fakt më e gjatë se viti i saj.

Nëse do të kishim lindur në Venus, çdo ditë do të ishte ditëlindja jonë.) Nga ky studim mund të konkludohet se mund të ketë deri në 120 shpërthime në një vit Tokë.

I jo përshtatshëm për jetë

Shpesh krahasohet me Tokën për shkak të ngjashmërive të saj në madhësi dhe masë, por Venusi ka kushte mjedisore rrënjësisht të ndryshme. “Me një atmosferë të dendur me dioksid karboni dhe temperatura mesatare të sipërfaqes që tejkalojnë 460°C, Venusi dallohet nga mjedisi miqësor për jetën e Tokës. Të kuptuarit e aktivitetit të saj gjeologjik është thelbësor për të kuptuar se si Venusi evoluoi ndryshe nga Toka”, shpjegoi Mitri.

“Këto gjetje të reja të aktivitetit vullkanik në Venus ofrojnë të dhëna për llojet e rajoneve që duhet të synojmë me VERITAS (misioni i ardhshëm shkencor i NASA-s në Venus),” tha Suzanne Smrekar, hetuesja kryesore e NASA-s për VERITAS. “Sonda jonë do të ketë një sërë qasjesh për të identifikuar ndryshimet në sipërfaqe me të dhëna shumë më të plota dhe rezolucion më të lartë se imazhet e marra nga Magellan.”

Misionet e tjetër

Aktualisht janë duke u planifikuar dy misione: VERITAS dhe EnVision, të cilat do të eksplorojnë sipërfaqen e Venusit me teknologji të avancuara radari. “Instrumentet e reja të radarit me rezolucion të lartë do të na lejojnë të zgjerojmë njohuritë tona për aktivitetin vullkanik të Venusit, duke përmirësuar teknikat e analizës së përdorur tashmë”, shtoi Mastrogiuseppe.

Italia merr pjesë në misionin VERITAS nëpërmjet një bashkëpunimi mes Agjencisë Italiane të Hapësirës dhe Laboratorit të Propulsionit Jet, ku vendi ynë ka përgjegjësinë për zhvillimin dhe krijimin e tre instrumenteve në bord.

Venusi, një trup shkëmbor si Toka

Venusi ose Afërdita është planeti i dytë nga Dielli, që e orbiton atë çdo 224,7 ditë tokësore. Venusi nuk ka satelit natyror. Ai është emëruar sipas perëndeshës romake të dashurisë dhe bukurisë Venera. Pas Hënës, është objekti më i shndritshëm natyror në qiellin e natës, duke arritur një madhësi të dukshme prej -4.6, ndriçim i mjaftueshëm për të bërë hije. Për shkak se Venusi është planet i brendshëm, ai kurrë nuk largohet shumë larg nga Dielli. Zgjatimi i tij arrin një maksimum prej 47,8°.

Venusi është një nga katër planetët tokësore të Sistemit Diellor, që do të thotë se, ai është një trup shkëmbor si Toka. Në madhësi dhe në masë, është i ngjashëm me Tokën, dhe është përshkruar shpesh si “vëllai” i Tokës ose “binjaku”. Diametri i Venusit është 12.092 km (vetëm 650 km më pak se i Tokës) dhe masa e saj është sa 81.5% e masës së Tokës. Kushtet atmosferike në sipërfaqen e Venusit ndryshojnë rrënjësisht nga ato të Tokës, për shkak të atmosferës së tij të dendur nga dioksidi i karbonit. Masa e atmosferës së Venusit është 96.5% dioksid karboni, dhe shumica e 3.5% të mbetur është me azot.

Nga Leonard Veizi

Nëse ke qëlluar dikë, mban një pistoletë në dorë dhe kur në vendngjarje vjen policia, ke pak gjasa të thuash se nuk e ke kryer ti krimin e të shpëtosh pa u dënuar. Dhe nuk të vjen në ndihmë as deklarata se me atë veprim veç ke plotësuar një dëshirë të personit mbi të cilin ke qëlluar…

…Xhejn Fonda në rolin e Glorias do të kishte një prej roleve më të realizuara prej saj ku do t’i kërkonte partnerit Robert – që interpretohet nga Majkëll Sarrejzen, –  me të cilin kishin garuar për të fituar një çmim prej 1000 dollarësh, t’i tërhiqte këmbëzën e revolverit mbi tëmth.

-A nuk i vrasin dhe kuajt kështu?

Në fakt filmi “They Shoot Horses, Don’t They?” është bazuar në romanin e Hores Mekkoi të vitit 1935 me të njëjtin emër: “They Shoot Horses, Don’t They?”.

Historia ndjek rrëfimtarin, Robert Suverten, një i ri naiv në Hollivud, i cili ëndërron të bëhet regjisor filmi.

Roberti dënohet për vrasje. Ky është prologu, sepse epilogun tanimë e njohim: Roberti qëllon Glorian me një plumb të vetëm.

-A nuk i vrasin dhe kuajt kështu?

Sipas vëllimit “Biografia Kombëtare Amerikane”, libri i parë i Mekkoit ishte “një përshkrim mbresëlënës i pjesës së poshtme të errët të Hollivudit gjatë depresionit, duke ekspozuar një mjedis që minoi dinjitetin njerëzor dhe shkatërroi ëndrrat për sukses”.

Romani i Mekkoi ishte më i popullarizuar jashtë vendit sesa në Amerikë kur u botua në kulmin e Depresionit. Libri u lexua në rrethet ekzistencialiste të Francës. Por botimi i tij i parë në frëngjisht u shfaq vetëm në vitin 1946.

-A nuk i vrasin dhe kuajt kështu?

Roberti dhe Gloria janë personazhe që marrin pjesë në një garë për një çmim jo të vogël, vlerësuar në dollarë. Jemi në Amerikën e vitit 1932 kur ajo ishte e mbuluar nga Depresioni i Madh. Në mes të këtij depresioni, Roki regjistron garues për një maratonë kërcimi duke ofruar një çmim prej 1000 dollarësh për çiftin që reziston më shumë. Midis tyre janë: një aktore e dështuar, një marinar i moshës së mesme, një bionde deluzive dhe një vajzë shtatzënë. Ditët kthehen në javë ndërsa konkurrenca zvarritet dhe njerëzit ose braktisin garën e çmendur ose skartohen. Roki, megjithatë, do të bëjë gjithçka për publicitet dhe nis një seri derbish rraskapitës por që i ngrenë në këmbë plot ovacione spektatorët, të cilët kanë prerë bileta për të parë spektaklin mizor.

-A nuk i vrasin dhe kuajt kështu?

Roberti takohet me Glorian në një mëngjes kur të dy nuk kanë mundur të marrin pjesë në një audicion. Ajo i thotë atij që të marrë pjesë në një garë maratonë kërcimi. Ashtu si Roberti, edhe Gloria po përpiqej të gjente punë në Hollivud dhe besonte se konkursi mund të ishte një mënyrë për t’u vënë re nga producentët e studios ose yjet e filmit. Gloria dhe Roberti hyjnë në maratonë, e cili mbahet në një skelë të madhe në plazhin e Santa Monikës.

Maratona është e gjatë dhe rraskapitëse. Ajo zhvillohet gjatë disa javëve. Garuesit kërcejnë për një orë e pesëdhjetë minuta, më pas marrin një pushim dhjetë minutash. Njëqind e dyzet e katër çifte fillojnë konkursin. Roberti dhe Gloria, si shumica e garuesve, janë të rinj, të papunë dhe të tërhequr po aq nga ushqimi falas sa edhe nga çmimi prej 1000 dollarësh.

-A nuk i vrasin dhe kuajt kështu?

Që në fillim, Gloria i thotë Robertit se do të donte të kishte vdekur, një pikë që ajo e përsërit në shumicën e bisedave të tyre. Prindërit e saj kanë vdekur. Në Dallas, ajo u përpoq të bënte vetëvrasje, më pas iku në Hollivud me ëndrrat për të luajtur në filma, por po gjen vetëm refuzim. Ajo i thotë shpesh Robertit se nuk ka guxim të vrasë veten.

Organizatorët e maratonës provojnë skema të ndryshme për të rritur pjesëmarrjen. Çdo mbrëmje, ata organizojnë një derbi eliminator, në të cilin çiftet ecin me shpejtësi nëpër një pistë, çifti i vendit të fundit s’kualifikohet.

-A nuk i vrasin dhe kuajt kështu?

Pas 879 orësh vallëzimi dhe me 20 çifte të mbetura, konkursi mbyllet kur ndodh një vrasje në lokalin e vallëzimit. Promovuesit vendosin t’u japin kërcimtarëve të mbetur 50 dollarë secili për përpjekjet e tyre. Roberti dhe Gloria dalin jashtë për herë të parë në pesë javë dhe ulen në skelë duke parë oqeanin. Gloria nxjerr një pistoletë nga çanta dhe i kërkon Robertit që ta qëllojë. Roberti nuk heziton. Ai kujton kur ishte i ri, dhe gjyshi i tij qëlloi kalin e dashur të familjes, i cili i kishte thyer këmbën. Policia e pyet Robertin pse e qëlloi Glorian dhe ai përgjigjet: “Sepse ajo ma kërkoi”. Polici e pyet sërish dhe Roberti i përgjigjet:

-“A nuk i vrasin dhe kuajt kështu?”

Libri ishte baza e filmit “A nuk i vrasin dhe kuajt kështu?” prodhuar në vitin 1969 nga Sidni Polak me aktorët Xhejn Fonda, Majkëll Sarrejzen, Suzana Jork, Gig Joung, Boni Bedilio dhe Red Botens.

Në vitet e diktaturës komuniste, filmi në fjalë u transmetua nga “TVSH”, nën titullin “A nuk i vrasin dhe kuajt kështu?” dhe ishte ndër filmat e paktë realizuar nga një studio hollivudiane që jepej për publikun shqiptar. Por kjo kishte të bënte me tendencën për t’i treguar popullit të “lumtur” shqiptar se çfarë ndodh në kapitalizmin e egër të përtej Atlantikut.

Filmi u publikua në kinematë e Shteteve të Bashkuara më 10 dhjetor 1969 dhe u shfaq premierë gjithashtu në Festivalin e Filmit në Kanë 1970. “A nuk i vrasin dhe kuajt kështu?” u bë një sukses kritik dhe komercial. Recensentët vlerësuan regjinë, skenarin, përshkrimin e epokës së depresionit dhe shfaqjet e tij. Ai mori nëntë nominime në çmimet e 42-ta të Akademisë.