❌

Reading view

There are new articles available, click to refresh the page.
↗

Anketa e “Monitor”, nga kapja e shtetit te korrupsioni, arsyet pse po protestohet

✇Revista Monitor
By: Mira Leka

Rezultatet e anketĂ«s qĂ« “Monitor” ka organizuar pĂ«r lexuesit e saj lidhur me argumentet pse prej javĂ«sh qytetarĂ«t po protestojnĂ«. Nga kapja e shtetit te korrupsioni, janĂ« tĂ« shumta arsyet qĂ« çojnĂ« nĂ« njĂ« mbĂ«shtetje masive prej 90% tĂ« protestave. PritshmĂ«ritĂ« e tĂ« anketuarve shkojnĂ« deri te ndryshimi i Kodit Zgjedhor, shfuqizimi i ligjit pĂ«r zonat e mbrojtura dhe krijimi i njĂ« force tĂ« re politike qĂ« mund tĂ« lindĂ« nga vetĂ« protesta. Edhe pse anketa nuk Ă«shtĂ« nĂ« asnjĂ« rast pĂ«rfaqĂ«suese pĂ«r tĂ« gjithĂ« popullsinĂ«, ajo pĂ«rcjell njĂ« zĂ« tĂ« njĂ« audience tĂ« arsimuar, profesionale dhe tĂ« angazhuar me zhvillimet e vendit.

 

Ornela Liperi

Tirana nuk ka qenë e qetë që nga 1 qershori. Një incident në Zvërnec, ku po planifikohet të ndërtohet një resort i madh, ku është i përfshirë dhe dhëndri i presidentit amerikan Donald Trump, nxiti një protestë, që për herë të parë pas shumë kohësh, tërhoqi sidomos të rinjtë e më pas gjeti mbështetje masive.

Koha do të tregonte se incidenti ishte vetëm shkëndija që ndezi fitilin e zemërimit, që duket se po akumulohej prej kohësh për mënyrën se si po qeveriset vendi.

PĂ«r tĂ« kuptuar arsyet qĂ« shtynĂ« shumĂ«kĂ«nd pĂ«r tĂ« protestuar, “Monitor” organizoi njĂ« anketim nĂ« faqen e saj, pĂ«rmes platformĂ«s ERC (“Engaged Citizens Reporting – Raportimi nga qytetarĂ«t e angazhuar” Ă«shtĂ« njĂ« platformĂ« digjitale e sigurt, e zhvilluar pĂ«r tĂ« ngushtuar hendekun mes medias dhe publikut).

Anketa qĂ«ndroi e hapur pĂ«r 5 ditĂ« dhe u plotĂ«sua nga 1114 qytetarĂ«, duke arritur nivelin mĂ« tĂ« lartĂ« tĂ« angazhimit nĂ« kĂ«tĂ« platformĂ«, qĂ« kur “Monitor” filloi ta pĂ«rdorĂ«. MĂ« herĂ«t, anketa me mĂ« shumĂ« interes kishte qenĂ« ajo pĂ«r emigracionin me 1044 plotĂ«sime, duke treguar qĂ« tema tĂ« tilla janĂ« tĂ« ndjeshme pĂ«r audiencĂ«n e “Monitor”.

TheksojmĂ« se ky nuk Ă«shtĂ« njĂ« kampion pĂ«rfaqĂ«sues i popullsisĂ« shqiptare. PjesĂ«marrĂ«sit nuk janĂ« pĂ«rzgjedhur nĂ« mĂ«nyrĂ« rastĂ«sore dhe pĂ«rgjigjet janĂ« dhĂ«nĂ« vullnetarisht, çka do tĂ« thotĂ« se nĂ« anketĂ« kanĂ« mĂ« shumĂ« gjasa tĂ« marrin pjesĂ« personat qĂ« kanĂ« interes ose qĂ«ndrim mĂ« tĂ« fortĂ« ndaj temĂ«s. PĂ«r mĂ« tepĂ«r, audienca e “Monitor” pĂ«rbĂ«het kryesisht nga ekonomistĂ«, profesionistĂ« tĂ« lirĂ«, sipĂ«rmarrĂ«s, punonjĂ«s tĂ« sektorit bankar, teknologjisĂ« sĂ« informacionit dhe profile tĂ« tjera urbane e tĂ« arsimuara, ndaj rezultatet nuk mund tĂ« pĂ«rgjithĂ«sohen pĂ«r tĂ« gjithĂ« popullsinĂ«.

MegjithatĂ«, anketa ka vlerĂ« si njĂ« matje e perceptimeve tĂ« njĂ« segmenti aktiv dhe tĂ« angazhuar tĂ« publikut, ku dominojnĂ« ata me arsim universitar dhe pasuniversitar “qĂ« kĂ«rkon tĂ« jetĂ« i pĂ«rfaqĂ«suar”.

Ajo ndihmon pĂ«r tĂ« identifikuar arsyet qĂ« motivojnĂ« mbĂ«shtetjen ose kundĂ«rshtimin ndaj protestave, shqetĂ«simet qĂ« pĂ«rsĂ«riten mĂ« shpesh dhe intensitetin me tĂ« cilin kĂ«to çështje pĂ«rjetohen nga audienca e “Monitor”.

Rezultatet nuk duhen lexuar si një projeksion elektoral, apo si pasqyrë statistikore e së gjithë shoqërisë, por si një sinjal i qartë i klimës së opinionit brenda një grupi me interes të lartë për zhvillimet ekonomike, sociale dhe politike.

 

Metodologjia

TheksojmĂ« se ky nuk Ă«shtĂ« njĂ« kampion pĂ«rfaqĂ«sues i popullsisĂ« shqiptare. PjesĂ«marrĂ«sit nuk janĂ« pĂ«rzgjedhur nĂ« mĂ«nyrĂ« rastĂ«sore dhe pĂ«rgjigjet janĂ« dhĂ«nĂ« vullnetarisht, çka do tĂ« thotĂ« se nĂ« anketĂ« kanĂ« mĂ« shumĂ« gjasa tĂ« marrin pjesĂ« personat qĂ« kanĂ« interes ose qĂ«ndrim mĂ« tĂ« fortĂ« ndaj temĂ«s. PĂ«r mĂ« tepĂ«r, audienca e “Monitor” pĂ«rbĂ«het kryesisht nga ekonomistĂ«, profesionistĂ« tĂ« lirĂ«, sipĂ«rmarrĂ«s, punonjĂ«s tĂ« sektorit bankar, teknologjisĂ« sĂ« informacionit dhe profile tĂ« tjera urbane e tĂ« arsimuara, ndaj rezultatet nuk mund tĂ« pĂ«rgjithĂ«sohen pĂ«r tĂ« gjithĂ« popullsinĂ«.

 

Audienca

Anketa u plotësua nga 1114 persona. Dominojnë në përgjigje meshkujt, me 63.5% të totalit. 70% e të anketuarve ishin në Tiranë dhe 6.3% e përgjigjeve erdhën nga diaspora, duke treguar dhe për interesin e audiencës jashtë Shqipërisë.

Pjesa më e madhe e të anketuarve ishin të grupmoshës 30-39 vjeç, me 34% të totalit, të ndjekur nga grupmosha 40-49 vjeç, me 32.5%. Më pas renditen të rinjtë, 20-29 vjeç, me 15%. Grupmosha 50-59 vjeç realizoi 12.3% të plotësimeve. Të rinjtë, deri në 20 vjeç, përbënin vetëm 1.3% të plotësimeve.

 

Burimi: Sondazhi i Monitor

 

Në nivelin arsimor dominojnë të anketuarit me arsim universitar dhe pasuniversitar, me përkatësisht 44.3% dhe 46.9% të totalit.

85% ishin të punësuar apo me aktivitet privat, 11.5% nuk ishin në marrëdhënie pune dhe 3.5% ishin studentë.

Sipas aktivitetit ekonomik, dominuan përgjigjet e atyre që janë profesionistë të lirë (25% të totalit) dhe në aktivitetet financiare bankare e të sigurimeve (16%), të ndjekur nga informacioni dhe komunikacioni (11.4%). 10% e të anketuarve thanë se kanë biznesin e tyre privat. 5.5% e atyre që u përgjigjën ishin të angazhuar në sektorin e arsimit, 4.9% në administratën publike.

 

Burimi: Sondazhi i Monitor

 

91% e të anketuarve i mbështesin protestat, argumenti kryesor është korrupsioni

NĂ« protestĂ« gjen thuajse çdo profil tĂ« shoqĂ«risĂ«: tĂ« rinj qĂ« dalin pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« nĂ« shesh, familje me fĂ«mijĂ« tĂ« vegjĂ«l, tĂ« moshuar, profesionistĂ«, qytetarĂ« tĂ« zakonshĂ«m dhe madje edhe pjesĂ«tarĂ« tĂ« diasporĂ«s qĂ« kanĂ« ardhur enkas nĂ« TiranĂ« pĂ«r t’iu bashkuar tubimeve.

Kjo larmi pjesĂ«marrjeje pasqyrohet edhe nĂ« rezultatet e sondazhit tĂ« “Monitor”, i cili evidentoi njĂ« mbĂ«shtetje masive pĂ«r protestat.

Rreth 90.7% e të anketuarve deklaruan se i mbështesin protestat, 6.1% thanë se i mbështesin pjesërisht, ndërsa vetëm 2.8% u shprehën kundër tyre.

Rezultati tregon se, të paktën brenda audiencës së anketuar, protestat kanë arritur të bashkojnë shtresa dhe grupmosha të ndryshme rreth një pakënaqësie të përbashkët.

Mbështetja e larë që i jep protestës shtresë me arsim universitar dhe pas universitar dhe grupmosha 30-59 vjeç, tregon që i pakënaqur është pikërisht grupi i popullsisë në moshe pune dhe që kontribuon në financat e shtetit.

 

Perceptimi i shtresës së mesme

Anketa ka vlerĂ« si njĂ« matje e perceptimeve tĂ« njĂ« segmenti aktiv dhe tĂ« angazhuar tĂ« publikut, ku dominojnĂ« ata me arsim universitar dhe pasuniversitar. Ajo ndihmon pĂ«r tĂ« identifikuar arsyet qĂ« motivojnĂ« mbĂ«shtetjen ose kundĂ«rshtimin ndaj protestave, shqetĂ«simet qĂ« pĂ«rsĂ«riten mĂ« shpesh dhe intensitetin me tĂ« cilin kĂ«to çështje pĂ«rjetohen nga audienca e “Monitor”. MbĂ«shtetja e larĂ« qĂ« i jep protestĂ«s kjo shtresĂ« dhe grupmosha 30-59 vjeç, tregon qĂ« i pakĂ«naqur Ă«shtĂ« pikĂ«risht grupi i popullsisĂ« nĂ« moshe pune dhe qĂ« kontribuon nĂ« financat e shtetit.

 

Burimi: Sondazhi i Monitor

 

Nga të dhënat e anketimit rezulton se arsyet e mbështetjes së protestës shkojnë përtej atyre ekonomike dhe lidhen me shqetësimin për mënyrën se si po qeveriset vendi.

Korrupsioni Ă«shtĂ« zgjedhur nga tĂ« anketuarit si arsyeja kryesore qĂ« ka bĂ«rĂ« qĂ« tĂ« anketuarit tĂ« votojnĂ« “Po”, nĂ« mbĂ«shtetje tĂ« protestave, i zgjedhur nga 722 persona (tĂ« anketuarit mund tĂ« zgjidhnin deri nĂ« 3 alternativa). Arsyeja e dytĂ« lidhet me keqqeverisjen dhe mungesĂ«n e llogaridhĂ«nies, me 530 pĂ«rgjigje, e ndjekur nga mungesa e drejtĂ«sisĂ« dhe mosndĂ«shkimi i abuzuesve, me 342 pĂ«rgjigje.

Arsyeja e katërt më e zgjedhur është mbrojtja e interesit publik (arsimi, shëndetësia, mjedisi, hapësirat publike). Mungesa e perspektivës për të ardhmen është argumenti i pestë. Varfëria dhe rritja e çmimeve janë argumenti i gjashtë, që i shtyn të anketuarit të mbështesin protestat.

“ProtestojmĂ« pĂ«r mijĂ«ra halle qĂ« ka ky vend. PĂ«r varfĂ«rinĂ« qĂ« Ă«shtĂ« ulur kĂ«mbĂ«kryq. PĂ«r spitalet qĂ« nuk kanĂ« shĂ«rbim. PĂ«r mungesĂ« drejtĂ«sie. PĂ«r shkatĂ«rrimin e arsimit.

PĂ«r pasuritĂ« natyrore qĂ« po shkatĂ«rrohen. PĂ«r lumenjtĂ« qĂ« thahen. PĂ«r punĂ« nĂ« administratĂ« qĂ« duhet vetĂ«m tĂ« paguash edhe nĂ«se je i aftĂ«, pĂ«rndryshe s’tĂ« llogarit askush.”, thotĂ« A.A, komentuese.

“Nuk ka meritokraci. Nuk ka kontroll mbi pĂ«rdorimin e fondeve. Nuk ka njĂ« pyetĂ«sor mbi shĂ«rbimet, qeveria nuk merr parasysh mendimin e njerĂ«zve”, thotĂ« E.T.

 

Burimi: Sondazhi i Monitor

 

79.2% e tĂ« anketuarve thanĂ« se kanĂ« marrĂ« pjesĂ« tĂ« paktĂ«n njĂ« ditĂ« nĂ« protestĂ«. 11.1% thanĂ« se megjithĂ«se nuk kanĂ« marrĂ« pjesĂ«, sĂ«rish ata i mbĂ«shtesnin ato. 3.1% deklaruan se mendonin tĂ« merrnin pjesĂ« dhe 6.9% u pĂ«rgjigjĂ«n “Jo”.

 

Burimi: Sondazhi i Monitor

 

Edhe ata që u përgjigjën se nuk i mbështesin protestat (gati 3% e të anketuarve) nuk rezultojnë të jenë kundër tyre, më shumë sesa nuk e shohin këtë rrugë si zgjidhje. Si argument kryesor ata japin mungesën e besimit tek organizatorët e tyre.

Një tjetër element që i bën ata mosbesues lidhet me faktin që protestat shpesh politizohen dhe përdoren për interesa partiake. Argumenti i tretë që ata japin është se problemet duhen zgjidhur përmes institucioneve dhe zgjedhjeve.

 

Burimi: Sondazhi i Monitor

 

Revolta ndaj kapjes së shtetit, arsyeja kryesore pse protestohet

“Monitor” i kufizoi deri nĂ« 3 alternativa zgjedhjen e tĂ« anketuarve pĂ«r arsyet pse protestohet. Kishte nga ata lexues qĂ« na shkruan se pse u kishim lĂ«nĂ« kaq pak alternativa, sepse ata donin t’i zgjidhnin tĂ« gjitha!

“Revolta ndaj kapjes sĂ« shtetit dhe mosfunksionimit tĂ« njĂ« shteti demokratik” Ă«shtĂ« argumenti mĂ« i zgjedhur nga tĂ« anketuarit (me 606 vota) qĂ« i shtyn ata tĂ« protestojnĂ«.

Argumenti i dytĂ« Ă«shtĂ« “ProtestĂ« kundĂ«r korrupsionit galopant qĂ« evidentohet nga hetimet e BKH/SPAK” (568 pĂ«rgjigje), i ndjekur nga “ProtestĂ« kundĂ«r shkatĂ«rrimit tĂ« ambientit nga projekte zhvillimi masive dhe betonizimit tĂ« bregut tĂ« detit” (374).

“Arsyet pse protestojmĂ« lidhen me arrogancĂ«n e kĂ«saj qeverie, emigrimin e tĂ« rinjve, mungesĂ«n e besimit nĂ« institucione, mungesĂ«n e drejtĂ«sisĂ«, paga tĂ« ulĂ«ta dhe kosto tĂ« lartĂ« jetese”, thotĂ« njĂ« i anketuar nga Tirana, 30-39 vjeç, me arsim pasuniversitar, i angazhuar nĂ« aktivitetet e informacionit dhe komunikacionit.

“ProtestojmĂ« kundĂ«r cilĂ«sisĂ« sĂ« ulĂ«t nĂ« shĂ«ndetĂ«si, arsim, infrastrukturĂ«, arrogancĂ«s dhe paaftĂ«sisĂ« sĂ« deputetĂ«ve dhe çdo drejtuesi nĂ« institucione”, thotĂ« njĂ« e anketuar 40-49 vjeç, me arsim pasuniversitar, e cila menaxhon biznesin e saj privat.

“Protestoj kundĂ«r lejimit tĂ« ndĂ«rtimit nĂ« zonat e mbrojtura, zhbĂ«rjes sĂ« ligjit 21/2024, paketĂ«s sĂ« maleve, investitorĂ«ve strategjikĂ« etj., si ligje nĂ« dĂ«m tĂ« Kombit, qeverisje nĂ« interes vetĂ«m tĂ« njĂ« grushti njerĂ«zish dhe Jo pĂ«r qytetarĂ«t!”, komenton njĂ« i anketuar nga Fieri, 40-49 vjeç, me arsim pasuniversitar, i cili Ă«shtĂ« i punĂ«suar nĂ« aktivitetin e industrisĂ« nxjerrĂ«se dhe pĂ«rpunuese.

Protesta filloi nga mĂ«nyra se si u menaxhua situata nĂ« projektin e parashikuar nĂ« ZvĂ«rnec, por pyetjet e lidhura me kĂ«tĂ« çështje janĂ« renditur ndĂ«r tĂ« fundit nĂ« listĂ«n e argumenteve, me “ProtestĂ« ndaj arrogancĂ«s qĂ« Qeveria tregon nĂ« rastin e ZvĂ«rnecit”, qĂ« mori 230 pĂ«rgjigje dhe “ProtestĂ« kundĂ«r faktit qĂ« Qeveria u bĂ« bashkĂ«dhunuese e qytetarit nĂ« ZvĂ«rnec duke u bĂ«rĂ« palĂ« me privatin qĂ« ka uzurpuar bregun e detit”, me 184 pĂ«rgjigje.

NdonĂ«se mediat e huaja i trajtuan protestat qĂ« po zhvilloheshin nĂ« ShqipĂ«ri si njĂ« revoltĂ« kundĂ«r pĂ«rfshirjes sĂ« Kushner/Trump nĂ« projektin e ZvĂ«rnecit, tĂ« anketuarit nuk mendojnĂ« kĂ«shtu. Alternativa “ProtestĂ« kundĂ«r pĂ«rfshirjes sĂ« Kushner/Trump nĂ« projektin e ZvĂ«rnecit?” mori 37 pĂ«rgjigje, mĂ« pak nga tĂ« gjitha.

Vetëm 18 të anketuar janë shprehur se protestat u duken të paarsyeshme, alternativa më pak e zgjedhur.

 

Burimi: Sondazhi i Monitor

 

 

Arsyet kryesore pse protestohet

“Revolta ndaj kapjes sĂ« shtetit dhe mosfunksionimit tĂ« njĂ« shteti demokratik ” Ă«shtĂ« argumenti mĂ« i zgjedhur nga tĂ« anketuarit (me 606 vota) qĂ« i shtyn ata tĂ« protestojnĂ«.

Argumenti i dytĂ« Ă«shtĂ« “ProtestĂ« kundĂ«r korrupsionit galopant qĂ« evidentohet nga hetimet e BKH/SPAK” (568 pĂ«rgjigje), i ndjekur nga “ProtestĂ« kundĂ«r shkatĂ«rrimit tĂ« ambientit nga projekte zhvillimi masive dhe betonizimit tĂ« bregut tĂ« detit” (374).

 

 Skepticizëm për rezultatin e protestave

ËshtĂ« hera e parĂ« nĂ« ShqipĂ«ri, qĂ« protesta tĂ« tilla, me njĂ« pĂ«rfaqĂ«sim relativisht tĂ« madh dhe pa njĂ« pĂ«rkatĂ«si tĂ« qartĂ« politike janĂ« kaq kĂ«mbĂ«ngulĂ«se dhe kanĂ« zgjatur pĂ«r tĂ« paktĂ«n 5 javĂ«. Por, publiku sĂ«rish Ă«shtĂ« skeptik pĂ«r rezultatin e tyre.

Në krahasim me mbështetjen prej mbi 90% ndaj protestës, vetëm 58.8% e të anketuarve mendojnë që ajo ka dhënë rezultat. 18.7% mendojnë se është ende herët. 16% thonë që protesta ka dhënë shumë pak rezultat dhe 6.6% përgjigjen se nuk ka dhënë asnjë rezultat.

 

Burimi: Sondazhi i Monitor

 

16.9% e të anketuarve pohojnë se protestat duhet të vazhdojnë, por me kërkesa të qarta dhe 79% u përgjigjën që protestat duhet të vazhdojnë. Duke i mbledhur këto dy kategori, shumica dërrmuese e të anketuarve janë të bindur se protestat duhet të vijojnë, me 95.9% të tyre, që shprehen pro.

Vetëm 3.7% thonë se protestat nuk duhet të vazhdojnë.

 

Burimi: Sondazhi i Monitor

 

ÇfarĂ« duhet tĂ« kĂ«rkojnĂ« protestuesit, anulim i ligjit pĂ«r zonat e mbrojtura, ndryshim tĂ« Kodit Zgjedhor

Dorëheqja politike është kërkesa kryesore e të anketuarve, e ndjekur nga hetimet për korrupsion. Kërkesa e tretë më e shpeshtë është ajo për zgjedhje të parakohshme dhe reformë në drejtësi.

Krahas alternativave me zgjedhje, të anketuarit kishin dhe mundësinë që të shtonin propozimet e tyre në një pyetje të hapur.

NjĂ« argument i shtuar nga tĂ« anketuarit se çfarĂ« duhet tĂ« kĂ«rkojnĂ« protestuesit lidhet me Ligjin nr. 21/2024, “PĂ«r disa shtesa dhe ndryshime nĂ« ligjin nr. 81/2017 ‘PĂ«r zonat e mbrojtura’”. Ai u miratua nĂ« vitin 2024 dhe ndryshoi rregullat pĂ«r mĂ«nyrĂ«n se si mund tĂ« menaxhohen dhe zhvillohen zonat e mbrojtura nĂ« ShqipĂ«ri.

Ndryshimet hapën mundësi më të gjera për zhvillime turistike dhe infrastrukturore brenda ose pranë zonave të mbrojtura, përfshirë struktura akomoduese të kategorive të larta, agroturizëm dhe infrastrukturë mbështetëse.

Pikërisht kjo është arsyeja pse ligji është kundërshtuar nga organizatat mjedisore dhe protestuesit, të cilët kërkojnë shfuqizimin e tij dhe rikthimin e kufizimeve më të forta të ligjit të mëparshëm.

Një tjetër kërkesë e shtuar nga të anketuarit lidhet me Kodin e ri Zgjedhor, që të garantojë që çdo votë të jetë e barabartë. Ata kërkojnë ndryshimin e Kodit Zgjedhor, me synim hapjen reale të listave të kandidatëve, dobësimin e kontrollit të kryetarëve të partive mbi përzgjedhjen e deputetëve dhe forcimin e përfaqësimit të drejtpërdrejtë të qytetarëve në Parlament.

Në korrik 2024, Partia Socialiste dhe Partia Demokratike miratuan ndryshimet në Kodin Zgjedhor, duke vendosur një sistem të kombinuar për listat e kandidatëve: rreth një e treta e tyre renditen në një listë të mbyllur, të përcaktuar nga drejtuesit e partive, ndërsa pjesa tjetër garon në listë të hapur me votë.

Ndryshimet mundësuan gjithashtu votimin me postë të emigrantëve, por ruajtja e listës së mbyllur u kritikua sepse garanton zgjedhjen e një pjese të deputetëve sipas renditjes së vendosur nga partitë dhe kufizon ndikimin e drejtpërdrejtë të votuesve mbi kandidatët. Pikërisht për këtë arsye, protestuesit kërkojnë rishikimin e Kodit dhe hapjen reale të listave.

 

Burimi: Sondazhi i Monitor

 

TĂ« anketuarit janĂ« optimistĂ« se protestat mund tĂ« sjellin ndryshim, me 68.1% tĂ« tyre qĂ« janĂ« pĂ«rgjigjur “shumĂ«â€ dhe 22.2% qĂ« kanĂ« zgjedhur alternativĂ«n “disi”.

Të anketuar pesimistë, janë në pakicë, me vetëm 2.9% që thonë aspak dhe 6.8% që thonë disi.

 

Burimi: Sondazhi i Monitor

 

LEXONI EDHE:

Pse protestojnë bankierët

Shpresa te një parti e re

Zhvillimi nuk është vetëm pagë, por dhe përmirësim i cilësisë së jetës së përditshme

The post Anketa e “Monitor”, nga kapja e shtetit te korrupsioni, arsyet pse po protestohet appeared first on Revista Monitor.

↗

Pse protestojnë bankierët

✇Revista Monitor
By: Mira Leka

Protesta nuk është vetëm për arsye ekonomike. Pas më shumë se 30 vitesh tranzicion është krijuar një shtresë e arsimuar, profesionale dhe ekonomikisht aktive, që nuk kërkon vetëm paga më të larta, por cilësi jetese, institucione funksionale, drejtësi, konkurrencë dhe respekt për interesin publik.

BankierĂ«t qĂ« u pĂ«rgjigjĂ«n nĂ« anketimin e realizuar nga “Monitor” janĂ« absolutisht pro protestĂ«s. Nga 150 tĂ« anketuar, 88.7% ishin pro protestĂ«s, 9.3% e mbĂ«shtesnin atĂ« pjesĂ«risht dhe vetĂ«m 2% ishin kundĂ«r.

Mbi 90% pohojnë se protestat duhet të vazhdojnë.

 

Burimi: Sondazhi i Monitor

 

Në linjë me përgjigjen e të gjithë anketuesve, korrupsioni është arsyeja kryesore që i bën ata të mbështesin protestën, i ndjekur nga keqqeverisja dhe mungesa e llogaridhënies; Mungesa e drejtësisë / mosndëshkimi i abuzimeve; Mungesa e perspektivës për të ardhmen.

 

Burimi: Sondazhi i Monitor

 

74% e të anketuarve, të punësuar në aktivitetet bankare dhe të sigurimit, pohuan se kanë dalë të paktën një ditë në protestë. 13.3% thanë se nuk kanë qenë në protestë por e mbështesin atë. 6% thanë se mendojnë të marrin pjesë. Vetëm 6.7% u përgjigjën se nuk i mbështesin protestat.

 

Burimi: Sondazhi i Monitor

 

NjĂ« bankier rekomandon qĂ« tĂ« kufizohet mandati i zgjedhjes sĂ« kryeministrit nĂ« dy. “ËshtĂ« e qartĂ« nĂ« kĂ«to 36 vite tranzicion, se secila qeveri e ka trajtuar vendin si pronĂ« private gjatĂ« mandatit tĂ« dytĂ«!

Mendo se çfarĂ« po ndodh nĂ« njĂ« mandat tĂ« tretĂ«. Kufizimi i zgjedhjes sĂ« njĂ« qeverie apo KM deri nĂ« maksimumi dy legjislatura”, thotĂ« njĂ« komentuese 50-59 vjeç, nga Tirana, i punĂ«suar nĂ« “Aktivitetet financiare (banka) dhe tĂ« sigurimit”.

BankierĂ«t shohin alternativĂ« dhe pĂ«rfshirjen nĂ« qeverisje tĂ« individĂ«ve qĂ« vijnĂ« nga diaspora. “Duhet njĂ« qeveri teknike e pĂ«rbĂ«rĂ« nga teknicienĂ« tĂ« zotĂ«, nga vendi dhe diaspora me njĂ« proces tĂ« qartĂ« llogaridhĂ«nie pĂ«r zhvillimin e vendit”, propozon njĂ« L.S nga Tirana, i grupmoshĂ«s 50-59 vjeç.

“Protestuesit duhet tĂ« kĂ«rkojnĂ« anulim tĂ« ligjit pĂ«r zonat e mbrojtura, pĂ«r investimet strategjike dhe paketĂ«n e maleve. Duhet ndryshim i Kodit Zgjedhor dhe zgjedhje tĂ« parakohshme”, komenton njĂ« bankier 30-39 vjeç, me arsim pasuniversitar.

Arsyeja kryesore se pse protestojnĂ« tĂ« punĂ«suarit tĂ« aktivitetin “Aktivitetet financiare (banka) dhe tĂ« sigurimit” Ă«shtĂ« e njĂ«jtĂ« me atĂ« tĂ« tĂ« gjithĂ« tĂ« anketuarve: “RevoltĂ« ndaj kapjes sĂ« shtetit dhe mosfunksionimit tĂ« njĂ« shteti demokratik”.

Arsyeja e dytĂ« lidhet me korrupsionin “ProtestĂ« kundĂ«r korrupsionit galopant qĂ« evidentohet nga hetimet e BKH/SPAK”, e ndjekur nga “ProtestĂ« kundĂ«r shkatĂ«rrimit tĂ« ambientit nga projekte zhvillimi masive dhe betonizimit tĂ« bregut tĂ« detit”.

 

Burimi: Sondazhi i Monitor

 

Ka dhe nga ata qĂ« janĂ« skeptikĂ«. “Nuk besoj se protestat sjellin ndryshim. Protestat shpesh politizohen dhe pĂ«rdoren pĂ«r interesa partiake. Problemet duhen zgjidhur pĂ«rmes institucioneve dhe zgjedhjeve”, thotĂ« njĂ« bankiere, mbi 60 vjeçe, me arsim pas universitar.

 

LEXONI EDHE:

Anketa e “Monitor”, nga kapja e shtetit te korrupsioni, arsyet pse po protestohet

 

The post Pse protestojnë bankierët appeared first on Revista Monitor.

↗

Shpresa te një parti e re

✇Revista Monitor
By: Mira Leka

Të lodhur nga dominimi i dy partive gjatë periudhës së gjatë të tranzicionit, ku secila e ka treguar veten, që e mira e kombit dhe qytetarëve të vendit nuk ka qenë përparësia tyre gjatë qeverisjes, dhe mungesa e besimit për partitë e vogla ekzistuese, shpresa duket se është te një parti e re.

“Monitor” organizoi njĂ« anketim nĂ« faqen e saj, pĂ«rmes platformĂ«s ERC (“Engaged Citizens Reporting – Raportimi nga qytetarĂ«t e angazhuar” Ă«shtĂ« njĂ« platformĂ« digjitale e sigurt, e zhvilluar pĂ«r tĂ« ngushtuar hendekun mes medias dhe publikut).

Anketa qëndroi e hapur për 5 ditë dhe u plotësua nga 1114 qytetarë.

(Theksojmë se ky nuk është një kampion përfaqësues i popullsisë shqiptare. Pjesëmarrësit nuk janë përzgjedhur në mënyrë rastësore dhe përgjigjet janë dhënë vullnetarisht, çka do të thotë se në anketë kanë më shumë gjasa të marrin pjesë personat që kanë interes ose qëndrim më të fortë ndaj temës).

NjĂ« nga pyetjet ishte: “NĂ«se vendi shkon nĂ« zgjedhje, pĂ«r kĂ« do tĂ« votonit”, 39.7% e tĂ« anketuarve i janĂ« pĂ«rgjigjur me “Parti e re, qĂ« mund tĂ« dalĂ« nga protesta”.

“Ndihem e papĂ«rfaqĂ«suar, duhet njĂ« lĂ«vizje e re, qĂ« tĂ« sjellĂ« frymĂ« tĂ« re pĂ«r vendin”, thotĂ« njĂ« komentuese e grupmoshĂ«s 30-39 vjeç, me arsim pasuniversitar, e punĂ«suar nĂ« aktivitetin e “Informacioni dhe komunikacioni”.

Ajo i ka mbĂ«shtetur protestat pĂ«r shkak tĂ« mungesĂ«s sĂ« perspektivĂ«s pĂ«r tĂ« ardhmen, keqqeverisjes dhe mungesĂ«s sĂ« llogaridhĂ«nie, si dhe emigrimit tĂ« tĂ« rinjve dhe shpopullimit. Edhe njĂ« komentues po i sĂ« njĂ«jtĂ«s grupmoshĂ« thotĂ« se partitĂ« ekzistuese “nuk janĂ« alternativa pasi janĂ« pjesĂ« e sĂ« njĂ«jtĂ«s çorbĂ« 35-vjeçare”.

“Duhet njĂ« parti e re politike, e ngritur mbi vlerat e shoqĂ«risĂ« shqiptare”, thotĂ« njĂ« i ri qĂ« punon nĂ« aktivitete dhe shĂ«rbime mbĂ«shtetĂ«se. NjĂ« profesionist i lirĂ« sugjeron qĂ« “njĂ« parti e re duhet tĂ« dalĂ« si rezultat i protestĂ«s, e themeluar nga profesionistĂ«t dhe akademikĂ«t brenda vendit dhe diaspora”.

“Ka ardhur koha pĂ«r njĂ« ndryshim tĂ« vĂ«rtetĂ«. Duhet t’u hapet rruga tĂ« rinjve, ideve tĂ« reja dhe njerĂ«zve me integritet, tĂ« cilĂ«t mund t’i shĂ«rbejnĂ« vendit me pĂ«rgjegjĂ«si dhe vizion. Shpresa pĂ«r njĂ« ShqipĂ«ri mĂ« tĂ« drejtĂ«, mĂ« tĂ« zhvilluar dhe me mĂ« shumĂ« mundĂ«si pĂ«r qytetaret e saj fillon kur ata kĂ«rkojnĂ« llogari dhe zgjedhin ndryshe”, thotĂ« Y.M.

Ka dhe nga ata qĂ« janĂ« skeptikĂ«. “NĂ«se nuk ka ndryshim strukturor, ndryshimi partiak Ă«shtĂ« i limituar”, thotĂ« njĂ« profesionist i lirĂ«, i grupmoshĂ«s 30-39 vjeç. NjĂ« tjetĂ«r profesionist i lirĂ«, i grupmoshĂ«s 40-49 vjeç, thotĂ« se ai do tĂ« votojĂ« “po tĂ« ndryshohet Kodi Zgjedhor”.

“PĂ«r partitĂ« e vjetra nuk do tĂ« votoj, pasi ato janĂ« arsyeja pse jemi sot nĂ« kĂ«tĂ« gjendje, tĂ« shohim si do konkludojĂ« protesta”, thotĂ« njĂ« sipĂ«rmarrĂ«se vlonjate, me doktoraturĂ«, e grupmoshĂ«s 40-49 vjeç.

Një pjesë e të anketuarve pohojnë se do ta zgjedhin partinë në bazë të programeve që do të kenë.

“Do tĂ« votoj pĂ«r subjektin politik qĂ« paraqet ofertĂ« politike nĂ« pĂ«rputhje me kĂ«rkesat e qytetarĂ«ve dhe dĂ«shmon kapacitete intelektuale dhe burime njerĂ«zore tĂ« besueshme se mund t’i realizojĂ«â€, thotĂ« njĂ« arsimtare nga Tirana e grupmoshĂ«s 40-49 vjeç.

“PĂ«rfaqĂ«simi (kandidatĂ«t) dhe programi janĂ« dy nga pikat qĂ« do tĂ« pĂ«rcaktojnĂ« pĂ«rzgjedhjen e partisĂ«â€, thotĂ« njĂ« e anketuar qĂ« punon nĂ« media.

Dy partitë tradicionale, Partia Socialiste dhe ajo Demokratike kanë marrë shumë pak vota, por natyrisht ky nuk është një tregues i preferencës reale të popullsisë, e cila ka një demografi tjetër që përfshin që nga votues pensionistë, punonjës të thjeshtë apo në bujqësi, administratë publike, apo shtresa të tjera krejt të ndryshme nga audienca që ka zgjedhur të shprehet në këtë sondazh.

 

Burimi: Sondazhi i Monitor

 

LEXONI EDHE:

Anketa e “Monitor”, nga kapja e shtetit te korrupsioni, arsyet pse po protestohet

 

The post Shpresa te një parti e re appeared first on Revista Monitor.

↗

Zhvillimi nuk është vetëm pagë, por dhe përmirësim i cilësisë së jetës së përditshme

✇Revista Monitor
By: Mira Leka

Shqipërisë i duhen paga më të larta, por edhe më shumë se kaq. I duhet një model zhvillimi ku përmirësimi i të ardhurave shoqërohet me përmirësimin e jetës së përditshme. Nëse qytetarët me arsim universitar e pasuniversitar, të ardhura të mira dhe perspektivë profesionale ndihen njësoj të pakënaqur sa ata me të ardhura të ulëta, problemi nuk është më vetëm ekonomik, por institucional. Pikërisht aty matet cilësia reale e zhvillimit të një vendi.

 

EDITORIAL / Shqipëria vijon të ketë ndër pagat më të ulëta në rajon. Në vitin 2025, paga mesatare mujore bruto arriti në rreth 860 euro, ndërsa në Serbi, Bosnjë-Hercegovinë, Mal të Zi dhe Maqedoninë e Veriut ishte 30-50% më e lartë.

Vetëm ky hendek do të ishte një arsye e mjaftueshme për pakënaqësi dhe protestë, sidomos në një vend ku çmimet janë afruar me nivelet europiane, ndërsa fuqia blerëse mbetet dukshëm më e dobët.

Por protesta që po zhvillohet prej javësh në Tiranë po tregon se, pas më shumë se 30 vitesh tranzicion, paga nuk është më argumenti i vetëm, madje për shumë nuk është as arsyeja kryesore.

Në shesh nuk janë vetëm qytetarët me të ardhura të ulëta apo familjet që përballen me vështirësi ekonomike.

Protestën po e mbështet dukshëm edhe një shtresë e mesme urbane, e arsimuar dhe profesionalisht aktive, e cila mund të ketë paga mbi mesataren, madje ndjeshëm më të larta.

NjĂ« anketĂ« e “Monitor”, e plotĂ«suar nga 1,114 qytetarĂ«, – qĂ« duhet theksuar nuk Ă«shtĂ« pĂ«rfaqĂ«suese pĂ«r tĂ« gjithĂ« popullsinĂ«, pasi pjesĂ«marrĂ«sit nuk janĂ« pĂ«rzgjedhur nĂ« mĂ«nyrĂ« rastĂ«sore dhe pĂ«rgjigjet janĂ« dhĂ«nĂ« vullnetarisht, – gjeti se 90% e tyre e mbĂ«shtesin protestĂ«n. Arsyet kryesore lidhen me faktorĂ« si korrupsioni, kapja e shtetit, mungesa e perspektivĂ«s pĂ«r tĂ« ardhmen, keqqeverisja, mungesa e llogaridhĂ«nies, mungesa e drejtĂ«sisĂ« e mosndĂ«shkimi i abuzimeve.

Mbrojtja e interesit publik, e mjedisit, arsimit, shëndetësisë dhe hapësirave publike u rendit gjithashtu ndër shqetësimet kryesore. Varfëria dhe rritja e çmimeve ishin të rëndësishme, por jo arsyeja dominuese.

Audienca përbëhet kryesisht nga ekonomistë, profesionistë të lirë, sipërmarrës, punonjës të sektorit bankar, teknologjisë së informacionit dhe profile të tjera urbane e të arsimuara dhe për të cilat ka treg pune relativisht dinamik.

Pikërisht kjo strukturë anketuesish dhe përgjigjesh, që sigurisht nuk mund të përgjithësohen me shkallë të lartë saktësie, ka vendosur të shprehet në favor të zërit të protestës.

Kjo do të thotë që reagimi qytetar në vend po merr tipare të reja dhe po sjell zërin e një shtrese që duhet dëgjuar, sepse është aktive në ekonomi, paguan taksa, krijon vende pune dhe, në shumë raste, ka zgjedhur ende të ndërtojë jetën në Shqipëri.

Rezultatet sugjerojnĂ« se, tĂ« paktĂ«n pĂ«r segmentin urban dhe profesional qĂ« ndjek “Monitor”, shoqĂ«ria shqiptare ka hyrĂ« nĂ« njĂ« fazĂ« tĂ« re. Pas tri dekadash, njĂ« pjesĂ« e qytetarĂ«ve nuk e mat mĂ« zhvillimin vetĂ«m me shumĂ«n qĂ« merr nĂ« fund tĂ« muajit.

Paga mbetet thelbësore, por krahas saj kërkohet një shtet që funksionon, drejtësi që vepron njësoj për të gjithë, administratë që shpërblen meritën dhe vendimmarrje që nuk zhvillohet larg interesit publik.

Pikërisht kjo shpjegon praninë e bankierëve, profesionistëve të lirë, sipërmarrësve dhe punonjësve të teknologjisë në protestë. Shumë prej tyre kanë të ardhura të qëndrueshme, por përballen çdo ditë me pasigurinë institucionale, mungesën e meritokracisë, korrupsionin, degradimin e mjedisit dhe ndjesinë se zhvillimi i vendit nuk po përkthehet në një standard më të mirë jetese.

Edhe përgjigjet e punonjësve të sektorit bankar janë domethënëse. Nga 150 të anketuar në aktivitetet financiare dhe të sigurimeve, 89% janë shprehur pro protestës. Për këtë grup, pakënaqësia nuk lidhet vetëm me portofolin.

Ajo lidhet me cilĂ«sinĂ« e shtetit, me mĂ«nyrĂ«n se si merren vendimet dhe me frikĂ«n se, pavarĂ«sisht suksesit personal, vendi po humbet mundĂ«sinĂ« pĂ«r t’u bĂ«rĂ« mĂ« i drejtĂ«, mĂ« i jetueshĂ«m dhe mĂ« konkurrues.

Një profesionist mund të ketë një pagë të mirë, por kjo nuk e mbron nga ajri i ndotur, trafiku, betonizimi, shërbimi i dobët shëndetësor, arsimi që nuk prodhon aftësitë e nevojshme apo një administratë që funksionon sipas lidhjeve dhe jo rregullave. Mund të ketë një apartament, por jo një qytet të jetueshëm.

Mund të ketë një punë të mirë, por jo sigurinë se fëmijët e tij do ta shohin të ardhmen këtu.

Për këtë arsye, rritja ekonomike nuk matet vetëm me Prodhimin e Brendshëm Bruto, numrin e turistëve, lejet e ndërtimit apo pagën mesatare. Jo më kot ka një mori statistikash dhe indeksesh të tjera të shpikura nga statisticienët dhe të matura nga institutet statistikore që përpiqen të përafrohen në realitetin e zhvillimit të një vendi.

Në indeksin e lumturisë së OKB-së, Shqipëria historikisht është renditur e fundit apo e parafundit në Europë, duke lënë pas vetëm Turqinë dhe shumë më poshtë se Kosova, që ka të ardhura për frymë e paga më të ulëta sesa ne.

Zhvillimi është edhe cilësi institucionesh, konkurrencë e ndershme, mjedis i mbrojtur, hapësira publike, drejtësi, siguri dhe besim se rregullat vlejnë njësoj për të gjithë.

Në fakt, këto elemente nuk janë në kundërshtim me rritjen e pagave. Përkundrazi, ulja e korrupsionit dhe forcimi i shtetit ligjor do ta bënin vendin më tërheqës për investime cilësore dhe afatgjata.

Një ekonomi më konkurruese, më produktive dhe më pak e varur nga ndërtimi e konsumi do të krijonte vende pune më të mira dhe paga më të larta. Një zhvillim i qëndrueshëm i territorit dhe mjedisit do të rriste vlerën reale të jetesës dhe jo vetëm çmimin e pronës.

Shqipërisë i duhen paga më të larta, por edhe më shumë se kaq. I duhet një model zhvillimi ku përmirësimi i të ardhurave shoqërohet me përmirësimin e jetës së përditshme.

Nëse qytetarët me arsim universitar e pasuniversitar, të ardhura të mira dhe perspektivë profesionale ndihen njësoj të pakënaqur sa ata me të ardhura të ulëta, problemi nuk është më vetëm ekonomik, por institucional. Pikërisht aty matet cilësia reale e zhvillimit të një vendi.

 

LEXONI EDHE:

Anketa e “Monitor”, nga kapja e shtetit te korrupsioni, arsyet pse po protestohet

 

 

The post Zhvillimi nuk është vetëm pagë, por dhe përmirësim i cilësisë së jetës së përditshme appeared first on Revista Monitor.

↗

Epidemia e heshtur: Një në dy shqiptarë ndërron jetë nga zemra.

✇Revista Monitor
By: Mira Leka

Në mënyrë sistematike në 15 vitet e fundit, çrregullimet e aparatit të qarkullimit të gjakut janë përgjegjëse për më shumë se 53% të vdekjeve në vend, një shifër kjo gati 76% më e lartë se mesatarja europiane. Infarktet, ishemitë po zbresin gjithnjë e më shumë te moshat e reja. Mjekët dhe ekspertët e shëndetësisë thonë se sëmundjet e qarkullimit të gjakut po kthehen në epidemi të heshtur. Ata rendisin si përgjegjës stilin e jetesës pa aktivitet fizik dhe dietën e pasur me kripë dhe yndyra, si dhe mungesën e një kulture parandalimi. Mungesa e infrastrukturës me mjekë dhe pajisje ka rritur gjithashtu mortalitetin në bashkitë e vogla, sidomos në Veri. Si e uli Europa vdekshmërinë nga zemra dhe çfarë duhet të bëjë Shqipëria.

 

Blerina Hoxha

Problemet me zemrën janë shndërruar në një pengesë më e madhe për shëndetin në Shqipëri, por edhe një kosto gjithnjë e në rritje për shoqërinë dhe ekonominë. Mbi gjysma e vdekjeve në vendin tonë vijnë nga sëmundjet kardiovaskulare.

Në vitin 2024, nga 21,102 vdekje që u regjistruan gjithsej, 11,694 ishin për shkak të sistemit të qarkullimit të gjakut, duke përbërë 53% të vdekjeve totale.

Krahasuar me Europën, diferenca është e lartë, pasi grupi i sëmundjeve që lidhet me zemrën dhe qarkullimin e gjakut shkakton rreth 30% të vdekjeve.

Teksa vendet e zhvilluara të Perëndimit, si Franca apo Danimarka, kanë arritur ta ulin këtë raport në rreth 21% përmes politikave rigoroze parandaluese, Shqipëria vazhdon të regjistrojë rritje në këtë fenomen, ku një në dy persona ndërron jetë nga një patologji kardiake dhe goditjet në tru. Hendeku i madh prej gati 20 pikësh përqindjeje me mesataren europiane tregon se vendi ynë ndodhet ende në një tranzicion të thellë shëndetësor, ku sëmundjet kronike jongjitëse po fitojnë terren me ritme të larta.

Shkaku kryesor i dominimit të vdekjeve kardiake lidhet drejtpërdrejt me stilin e jetesës dhe mungesën e një kulture të qëndrueshme parandalimi, ku kontrollet periodike mjekësore ende nuk konsiderohen si domosdoshmëri rutinë për qytetarin e thjeshtë, thotë kardiologia Erviola Lleshi.

Studimet e fundit të ekspertëve të Shëndetit Publik (Amarilda Hysenshahaj, Bajram Dedja, Alban Ylli, Alba Merdani, Dorina Toçi) tregojnë se vdekjet e larta nga problemet kardiovaskulare ndodhin nga mosmarrja në kohë e diagnozës.

Problemet e zemrës zbulohen në faza shumë të avancuara ose vetëm kur pacienti pëson një goditje akute, duke e bërë trajtimin më të vështirë dhe shpeshherë të pamundur.

Ekspertët Hysenshahaj, Dedja, Ylli, Merdani dhe Toçi vërejnë se, përveç mungesës së check-up-eve sistematike, faktorët e rrezikut si duhanpirja masive, nivelet e larta të stresit socio-ekonomik dhe një dietë tradicionale që anon drejt yndyrave dhe kripës së tepërt, po shkatërrojnë gradualisht shëndetin vaskular të popullatës.

Ata evidentuan se situata rëndohet edhe më shumë nga plakja e popullsisë, e cila natyrshëm rrit numrin e personave të rrezikuar nga komplikacionet kardiake, por ajo që mbetet shqetësuese është ulja e moshës mesatare të personave që pësojnë infarkte.

Nga pikëpamja ekonomike, raporti i lartë i vdekshmërisë ka kosto shumë të mëdha, pasi godet shpesh grupmoshat që janë ende në kulmin e produktivitetit, duke krijuar një barrë të rëndë për familjet dhe skemat e sigurimeve shoqërore. Në vitin 2024, Fondi i Sigurimeve Shëndetësore çoi rreth 4,5 miliardë lekë (rreth 47 milionë euro) për rimbursimin e medikamenteve që trajtojnë sëmundjet e qarkullimit të gjakut dhe financimin e paketave të ndërhyrjeve kirurgjikale.

 

Burimi: INSTAT

 

Veriu më i prekur

Edhe brenda Shqipërisë ka diferenca të mëdha në përhapjen e sëmundjeve cerebrovaskulare. Sipas të dhënave zyrtare të INSTAT, qarqet e Veriut rezultojnë më të prekura.

Nga 12 qarqet e vendit kryeson Kukësi, ku 62.48% e vdekjeve totale në vitin 2024 ishin nga aparati i qarkullimit të gjakut, e ndjekur nga Shkodra me 60.73%, Lezha 58.2%, Dibra me 58%, të cilat kanë nivele shumë më të larta të vdekshmërisë cerebrovaskulare krahasuar me Jugun, veçanërisht Gjirokastrën (31.34%).

Qarku i Beratit dhe i Tiranës ka vdekshmëri më të lartë se mesatarja kombëtare me 57.6% secili. Edhe Qarku i Fierit mbetet mbi mesataren, duke regjistruar një normë prej 55.35% të vdekjeve cerebrovaskulare në raportin me totalin e vdekjeve.

Në anën tjetër, qarqet që paraqesin një situatë më të moderuar fillojnë me Vlorën, e cila zbret në 49%. Kjo tendencë rënëse vazhdon me Korçën në 46.4%, Elbasanin në 46.1% dhe me Durrësin në 44.70%. Diferencën më të madhe e bën Qarku i Gjirokastrës, i cili rezulton me vdekshmërinë më të ulët cerebrovaskulare në vend, me vetëm 31.3%, shifër kjo pothuajse sa gjysma e normës që vërehet në Kukës apo Shkodër.

Të dhënat tregojnë se teksa Tirana ka volumin më të madh të rasteve për shkak të popullsisë, pesha specifike e këtyre sëmundjeve është dukshëm më alarmante në qarqet e Veriut të vendit.

Dr. Erviola Lleshi, kardiologë në shërbimin parësor Tiranë, beson se një nga elementet kryesore mbetet tradita ushqimore. Rajonet e Veriut priren drejt një regjimi ushqimor me bazë më të lartë proteinash shtazore, yndyrave të ngopura dhe kripës, të cilat janë faktorë rreziku të drejtpërdrejtë për hipertensionin dhe goditjet në tru. Në kontrast, Jugu i Shqipërisë, i ndikuar nga klima mesdhetare, ka një qasje më të madhe ndaj vajit të ullirit, agrumeve dhe perimeve, që njihen si mbrojtës të sistemit kardiovaskular.

Zonat e thella të Veriut përballen edhe me vështirësi në qasjen e shpejtë në qendrat e specializuara të traumës apo njësitë e goditjeve në tru. Për sëmundjet cerebrovaskulare, koha është faktor kryesor për të shpëtuar jetën.

Gjithashtu, kultura e kontrolleve periodike tenton të jetë më e ulët në zonat me vështirësi ekonomike, duke bërë që tensioni i lartë apo problemet e tjera të diagnostikohen vetëm kur është tepër vonë, thotë znj. Llleshi.

 

Burimi: INSTAT

 

Fatalitetet nga zemra dhe truri, gjysma në moshën mbi 80 vjeç

Të dhënat mbi vdekshmërinë nga sëmundjet e aparatit të qarkullimit të gjakut kanë ardhur në rritje nga 10,984 në vitin 2014 në 11,694 raste në vitin 2024. Ekspertët e Institutit të Shëndetit Publik, që grumbullon të dhëna për shëndetin, kanë gjetur një trend rritës në skajet e piramidës moshore, ku peshën kryesore të mortalitetit e mban popullsia mbi 80 vjeç.

Kjo kategori ka pësuar rritjen më të madhe ndërmjet viteve 2014 dhe 2024, duke u zgjeruar me mbi 600 raste ose 13.2% dhe duke u konfirmuar si grupi më i rrezikuar, i cili përbën pothuajse gjysmën e totalit të vdekjeve të regjistruara si cerebrovaskulare.

Grupmosha nën 19 vjeç ka shënuar rënie pozitive të vdekshmërisë, duke u reduktuar nga 90 në vitin 2014 në 56 raste në 2024, kryesisht nga sukseset e ndërhyrjeve në zemër në moshat fëminore. Ndërkohë, te moshat e mesme dhe ato aktive, tendenca mbetet në rritje.

Konkretisht, grupmosha 20-44 kishte 194 fatalitete në vitin 2024 nga 187 në vitin 2014. Teksa edhe grupmosha 45-64 vjeç ka shënuar rritje të vdekshmërisë me 5.8% ndërmjet viteve 2014 dhe 2024.

Kategoria 65-79 vjeç është e vetmja që ka treguar  qëndrueshmëri gati të plotë, me ulje të papërfillshme prej vetëm 12 rastesh. Të dhënat sugjerojnë se sfidat kryesore të shëndetit publik mbeten të lidhura ngushtë me moshimin e popullsisë dhe trajtimin e patologjive te moshat e thyera.

Përqendrimi i lartë i vdekjeve nga sëmundjet cerebrovaskulare në moshat mbi 80 vjeç tregon gjithashtu  rritje të jetëgjatësisë krahasuar me dekadat e kaluara, duke e zhvendosur barrën kryesore të sistemit shëndetësor drejt kujdesit paliativ dhe gjeriatrik.

 

 

Sëmundja zbret në moshat e reja

Sëmundjet cerebrovaskulare po shfaqen gjithnjë e më herët, fakt që vërtetohet se vdekjet në grupmoshën 45-64 vjeç janë rritur me 5.8% ndërmjet viteve 2014 dhe 2024. Kardiologia Llleshi pohoi se tensioni i lartë i gjakut i patrajtuar, duhanpirja dhe stresi kronik janë faktorë që shkaktojnë dëmtime të enëve të gjakut.

Te kjo grupmoshë, një goditje në tru ka pasoja fatale më të larta nëse kombinohet me mungesën e ekzaminimeve parandaluese, tha ajo.

Mjekët shpjegojnë se sëmundjet cerebrovaskulare rrallë vijnë të izoluara. Rritja e rasteve te moshat 20-64 vjeç është si pasojë e prevalencës më të lartë të faktorëve të rrezikut si hipertensioni arterial, diabeti dhe obeziteti, të cilat shpesh mbeten të padiagnostikuara ose të patrajtuara siç duhet te personat nën 65 vjeç.

Te moshat e mesme (45-64 vjeç), stili i jetesës luan rol përcaktues. Dieta e pasur me kripë dhe yndyra të procesuara, mungesa e aktivitetit fizik dhe konsumi i lartë i duhanit e alkoolit po dëmtojnë shëndetin vaskular në mënyrë të parakohshme, tha zonja Llleshi.

Një faktor tjetër kritik është stresi kronik, veçanërisht ai i lidhur me punën dhe pasigurinë ekonomike, i cili ndikon drejtpërdrejt në rritjen e presionit të gjakut dhe rrezikun për hemorragji cerebrale apo ishemi. Po ashtu, ndryshimet mjedisore, si ndotja e lartë e ajrit në zonat urbane, janë identifikuar vitet e fundit si shkaktarë të rëndësishëm të inflamacioneve që dëmtojnë enët e gjakut, tha mjekja.

ShumĂ« individĂ« tĂ« moshave 20-44 vjeç priren t’i shpĂ«rfillin shenjat e para, duke menduar se janĂ« shumĂ« tĂ« rinj pĂ«r t’u prekur nga goditjet nĂ« tru, çka çon nĂ« humbjen e asaj qĂ« mjekĂ«sia e quan momenti i artĂ« pĂ«r ndĂ«rhyrje shpĂ«tuese.

Ekspertët këshillojnë që kjo rritje e vdekshmërisë reflekton gjithashtu nevojën për një sistem parësor më të fortë, i cili duhet të fokusohet te parandalimi dhe depistimi i hershëm përpara se sëmundja të arrijë në fazë kritike.

 

Burimi: INSTAT

 

Mësimet që vijnë nga Europa

Vendet e zhvilluara të Europës kanë arritur të ulin ndjeshëm shkallën e vdekshmërisë nga sëmundjet e qarkullimit të gjakut përmes politikave të shëndetit publik, avancimeve teknologjike dhe ndryshimeve rrënjësore në stilin e jetesës së popullatës.

Sipas Organizatës Botërore të Shëndetësisë, një ndër shtyllat kryesore ka qenë kontrolli i faktorëve të rrezikut, ku legjislacioni i rreptë kundër duhanpirjes në ambiente publike dhe rritja e taksave mbi produktet e duhanit kanë dhënë rezultate të menjëhershme në uljen e rasteve të infarkteve akute.

Shtetet e BE-së kanë zbatuar programe kombëtare për monitorimin e tensionit arterial dhe kolesterolit, duke e zhvendosur fokusin nga trajtimi i krizave te parandalimi i hershëm përmes mjekësisë familjare dhe përdorimit të gjerë të statinave dhe medikamenteve për tensionin e lartë.

NjĂ« nga shembujt mĂ« tĂ« mirĂ« tĂ« transformimit shĂ«ndetĂ«sor nĂ« Bashkimin Europian Ă«shtĂ« Finlanda, e cila shĂ«rben si model se si politikat shtetĂ«rore mund tĂ« ndryshojnĂ« fatin e njĂ« popullsie. NĂ« vitet ’70, Finlanda kishte shkallĂ«n mĂ« tĂ« lartĂ« tĂ« vdekshmĂ«risĂ« nga aksidentet cerebrovaskulare nĂ« botĂ«, por pĂ«rmes njĂ« nisme tĂ« njohur si “Projekti i Karelias Veriore”, ata arritĂ«n ta ulin kĂ«tĂ« shifĂ«r me mbi 80%.

Ky sukses u bazua në zbatimin e disa masave, që nisën përmes ndërhyrjeve në industrinë ushqimore. Shteti finlandez zëvendësoi subvencionet për gjalpin dhe qumështin me yndyrë të lartë me subvencione për vajin e rrepës dhe frutat e pyllit, duke detyruar pothuajse çdo prodhues buke dhe mishi të ulte nivelin e kripës në produktet e tyre.

Përveç shembullit finlandez, Bashkimi Europian si tërësi ka zbatuar masa strukturore që lidhen me momentet kritike të trajtimit të goditjeve në tru. Një nga masat më konkrete është standardizimi i Njësive të Specializuara të Goditjeve.

Në vende si Gjermania dhe Austria, është bërë e detyrueshme që pacienti të mos dërgohet në një reanimacion të përgjithshëm, por në një repart ku mjekët dhe infermierët janë të trajnuar vetëm për ishemitë cerebrale.

KĂ«to njĂ«si pĂ«rdorin teknologjinĂ« e tele-mjekĂ«sisĂ« (Telestroke), ku pĂ«rmes videove “live”, neurologĂ«t mĂ« tĂ« mirĂ« udhĂ«zojnĂ« mjekĂ«t nĂ« spitale tĂ« vogla rajonale pĂ«r tĂ« kryer trombolizĂ«n me medikamente brenda kohĂ«s sĂ« “artĂ«â€ prej 4.5 orĂ«sh.

Së fundmi, vende si Franca dhe Belgjika kanë implementuar sisteme vizuale si Nutri-Score, i cili i klasifikon ushqimet me ngjyra nga e gjelbra tek e kuqja drejtpërdrejt në paketim. Kjo masë ka pasur një efekt të jashtëzakonshëm në ndërgjegjësimin e konsumatorëve për yndyrat dhe kripën e fLlleshir, të cilat janë shkaktarët kryesorë të hipertensionit.

Po ashtu, BE-ja po financon programe masive për zëvendësimin e duhanit përmes aplikacioneve falas të stërvitjes dhe mbulimit total të kostove për produktet zëvendësuese të nikotinës, duke e trajtuar duhanpirjen si një sëmundje që kërkon ndihmë financiare dhe jo thjesht si një ves vullnetar.

 

ÇfarĂ« i mungon ShqipĂ«risĂ«

Ndonëse ka pasur përmirësime në infrastrukturën spitalore, vendi ende vuan nga mungesa e një rrjeti të gjerë të kardiologjisë invazive që mbulon në mënyrë të barabartë të gjithë territorin, duke bërë që koha e artë prej 4.5 orësh për trajtimin e infarkteve të humbet shpesh për shkak të distancave dhe logjistikës së transportit urgjent, pohojnë ekspertët e shëndetësisë.

Kjo shoqërohet edhe me një fragmentim të mjekësisë familjare, ku check-up-et dhe monitorimi i vazhdueshëm i tensionit apo kolesterolit nuk arrijnë ende të jenë në masën që do të frenonin rastet fatale përpara se ato të bëhen urgjenca.

Megjithëse ligjet ekzistojnë, kontrolli mbi cilësinë e ushqimeve të përpunuara, kripën dhe yndyrat dhe zbatimi i ligjit kundër duhanpirjes në ambiente të mbyllura mbeten sfiduese në krahasim me vendet e BE-së, pohoi zonja Llleshi.

Gjithashtu, Shqipëria ka nevojë për regjistra kombëtarë të të dhënave shëndetësore më të sofistikuar dhe të digjitalizuar, të cilët do të lejonin një analizë të saktë të incidencës sipas grupmoshave dhe rajoneve, duke bërë që burimet financiare të shpërndahen aty ku nevoja është më urgjente dhe ku ndikimi në uljen e vdekshmërisë do të ishte më i lartë.

Mungesa e personelit mjekësor të specializuar është një nga pikat më kritike që pengon arritjen e standardeve europiane në trajtimin e këtyre sëmundjeve në Shqipëri. Shpërndarja e tyre është jashtëzakonisht e pabarabartë, me një përqendrim të lartë në Tiranë dhe mungesë të theksuar në rrethe.

Kjo krijon një situatë ku shumë pacientë në zonat rurale apo qytetet e vogla nuk kanë akses të menjëhershëm te kardiologu, duke rritur rrezikun që simptomat fillestare të neglizhohen ose të trajtohen me vonesë.

Përveç shpërndarjes gjeografike, sistemi përballet me rrjedhjen e trurit, ku mjekë të kualifikuar dhe infermierë të specializuar emigrojnë drejt vendeve të zhvilluara, si Gjermania apo Italia. Kjo mungesë nuk ndihet vetëm te numri i kardiologëve, por edhe te personeli mbështetës që duhet të menaxhojë teknologjinë e lartë dhe kujdesin post-operator.

Pa një numër të mjaftueshëm specialistësh, që mund të operojnë në rrjetin e kardiologjisë invazive 24 orë në 7 ditë, në të gjithë vendin, investimet në aparatura mbeten pjesërisht të pashfrytëzuara, duke e lënë peshën e përballjes me sëmundjet e qarkullimit të gjakut kryesisht mbi mjekësinë terciare në kryeqytet.

 

Burimi: Eurostat, INSTAT

 

ÇfarĂ« duhet tĂ« ndryshojĂ«

Për të ndryshuar trendin në rritje të sëmundjeve të qarkullimit të gjakut, nuk mjafton vetëm përmirësimi i pajisjeve spitalore apo numri i operacioneve kirurgjikale, por nevojitet riorientimi rrënjësor i strategjive shtetërore drejt edukimit shëndetësor.

ËshtĂ« e domosdoshme qĂ« tĂ« nxitet ndĂ«rgjegjĂ«simi masiv mbi rĂ«ndĂ«sinĂ« e aktivitetit fizik dhe menaxhimin e hipertensionit, i cili shpesh quhet vrasĂ«si i heshtur nĂ« ShqipĂ«ri pĂ«r shkak se mbetet i patrajtuar pĂ«r vite me radhĂ«, thotĂ« studimi i ekspertĂ«ve tĂ« Institutit tĂ« ShĂ«ndetit Publik (Hysenshahaj, Dedja, Ylli, Merdani dhe Toçi).

Sipas tyre, edukimi duhet nisur që nga bankat e shkollës e deri te politikat e rrepta të sigurisë ushqimore. Vetëm duke ndërtuar një sistem ku parandalimi vjen përpara kurimit, Shqipëria do të mund të nisë procesin e gjatë dhe të vështirë të uljes së këtij raporti vdekshmërie, tha kardiologia Llleshi.

Zakonisht nĂ« ShqipĂ«ri, problemet me zemrĂ«n zbulohen vetĂ«m kur gjendja bĂ«het shumĂ« e rĂ«ndĂ« ose pas njĂ« krize tĂ« papritur; kjo i vĂ«shtirĂ«son shumĂ« mundĂ«sinĂ« pĂ«r t’u shĂ«ruar, tha doktoresha.

Sipas të dhënave nga Urdhri i Mjekut, në Shqipëri ka gjithsej 267 mjekë kardiologë. Përveçse ata janë të pakët në raport me nevojat, janë të përqendruar në Tiranë dhe në qendrën e vendit, teksa bashki të vogla si Tropoja dhe të tjera nuk kanë mjekë të tillë. Në bashki me terrene të thyera ku mungon mjeku kardiolog, mundësia për të përballuar urgjencat është e pamundur.

Nëse marrim shifrën prej 267 kardiologësh për rreth 2.4 milionë banorë, Shqipëria llogarit afërsisht 111 kardiologë për 1 milion banorë. Kjo shifër e rendit Shqipërinë në një nivel të ngjashëm me mesataren e vendeve me të ardhura të mesme, e cila sipas Atlasit të Shoqatës Europiane të Kardiologjisë (ESC) për vitin 2024-2025 është rreth 93.4 kardiologë për 1 milion banorë, por e lë shumë pas vendeve me të ardhura të larta.

Greqia mban rekordin europian me rreth 316 kardiologë për 1 milion banorë, e ndjekur nga Italia me 266 dhe Bullgaria, me rreth 215.

Madje edhe vende si Hungaria, me 138 kardiologë për 1 milion banorë, qëndrojnë dukshëm më lart se Shqipëria. Në rajon, Serbia llogarit rreth 98 kardiologë, ndërsa Mali i Zi rreth 84, çka tregon se Shqipëria, ndonëse ka një numër total që mund të duket i krahasueshëm me disa vende, përballet me një sfidë shumë më të madhe për shkak të shkallës së lartë të vdekshmërisë nga sëmundjet e zemrës, që është ndër më të lartat në Evropë.

Por gjithsesi, mjekët thonë se ndërgjegjësimi i popullatës për ndryshimin e stilit të jetës dhe moskonsumimit të kripës është një mjet shumë i fuqishëm për të parandaluar.

 

Burimi: INSTAT

The post Epidemia e heshtur: Një në dy shqiptarë ndërron jetë nga zemra. appeared first on Revista Monitor.

↗

Ishulli i parë artificial në Detin e Veriut

✇Revista Monitor
By: Mira Leka

(Imazh i gjeneruar me Inteligjencë Artificiale për qëllime ilustruese).

 

Në zemër të Detit të Veriut, rreth 80 kilometra larg brigjeve të Gadishullit Jutland në Danimarkë, po merr jetë një nga projektet infrastrukturore më ambicioze të Europës. Bëhet fjalë për North Sea Energy Island, një ishull artificial i teknologjisë së lartë që synon të shndërrohet në qendrën më të madhe europiane për prodhimin dhe shpërndarjen e energjisë së pastër.

 

MSc Roland Tashi, ekspert i çështjeve të sigurisë

Një ishull artificial në mes të Detit të Veriut pritet të ndryshojë mënyrën se si Europa prodhon dhe shpërndan energjinë e pastër.

Me një investim rreth 30 miliardë euro, ishulli do të jetë funksional brenda vitit 2036 dhe deri në vitin 2040 pritet të arrijë kapacitetin prodhues prej 10 gigavatësh (GW), i mjaftueshëm për të furnizuar me energji elektrike mbi 10 milionë familje europiane.

 

NjĂ«Â â€œqendĂ«r energjetike” nĂ« mes tĂ« detit

Projekti parashikon ndërtimin e një ishulli artificial me sipërfaqe minimale prej 120 mijë metra katrorë, afërsisht sa 18 fusha futbolli, i cili do të rrethohet nga qindra turbina me erë të vendosura në det të hapur dhe do të shërbejë për mbledhjen, përpunimin dhe shpërndarjen e energjisë së prodhuar.

Energjia do të transmetohet përmes kabllove nënujore të tensionit të lartë drejt konsumatorëve në Danimarkë, Gjermani, Holandë, Norvegji, Belgjikë dhe Mbretërinë e Bashkuar, duke forcuar ndërlidhjen energjetike mes vendeve europiane.

Faza e parë e projektit synonte përfundimin në vitin 2033 me kapacitet prej 3 GW, por afatet janë shtyrë të paktën deri në vitin 2036 për shkak të sfidave teknike dhe rritjes së kostove.

PĂ«rveç prodhimit tĂ« energjisĂ« elektrike, ishulli do tĂ« shĂ«rbejĂ« edhe pĂ«r prodhimin e hidrogjenit tĂ« gjelbĂ«r pĂ«rmes “Power-to-X”, njĂ« teknologji komplekse qĂ« transformon energjinĂ« elektrike nga burime tĂ« rinovueshme si era dhe dielli, nĂ« forma tĂ« tjera energjie ose produkte kimike.

Hapi bazë është përdorimi i energjisë elektrike për të kryer elektrolizën e ujit, duke prodhuar oksigjen dhe hidrogjen, i cili mund të përdoret drejtpërdrejt si karburant për transportin detar dhe sektorin e aviacionit ose të kombinohet me dioksid karboni ose azot për të krijuar produkte të tjera.

 

Investimi më i madh në historinë e Danimarkës

Kostoja totale e projektit vlerĂ«sohet nĂ« mbi 210 miliardĂ« korona daneze, ose rreth 28–30 miliardĂ« euro, duke e bĂ«rĂ« atĂ« investimin mĂ« tĂ« madh ndĂ«rtimor nĂ« historinĂ« e DanimarkĂ«s.

Rreth 10 miliardë euro do të shpenzohen vetëm për ndërtimin e ishullit dhe infrastrukturës së tij portuale, ndërsa pjesa tjetër do të mbulojë ndërtimin e parqeve me erë dhe rrjetit të interkoneksioneve energjetike.

Megjithatë, projekti është përballur me pengesa të shumta, kostot janë rritur me rreth 50 miliardë korona daneze, ndërsa bashkëpunimi me Belgjikën duket se është pezulluar për shkak të vonesave dhe ndryshimeve në planifikim.

 

Mijëra vende pune dhe më shumë pavarësi energjetike

Ndërtimi i ishullit pritet të krijojë mijëra vende pune gjatë fazës së realizimit dhe qindra vende pune të specializuara për mirëmbajtjen dhe funksionimin afatgjatë të infrastrukturës.

Ekspertët e konsiderojnë projektin një shtyllë të rëndësishme të strategjisë së Europës për pavarësi energjetike, pasi ai do të ndihmojë në uljen e varësisë nga importet e karburanteve fosile dhe në rritjen e prodhimit të energjisë së rinovueshme.

 

Vendndodhja e saktë ku pritet të ndërtohet projekti

Vendndodhja e saktë ku pritet të ndërtohet projekti

 

20 milionĂ« tonĂ« CO₂ mĂ« pak nĂ« atmosferĂ«

Objektivi kryesor i projektit është reduktimi i emetimeve të gazeve serrë. Sipas vlerësimeve, çdo 1 GW energji eolike mund të shmangë emetimin e rreth 1,9 milionë tonëve dioksid karboni në vit.

NĂ«se ishulli arrin kapacitetin e planifikuar prej 10 GW, ai mund tĂ« reduktojĂ« emetimet me afro 20 milionĂ« tonĂ« CO₂ çdo vit, duke kontribuar ndjeshĂ«m nĂ« objektivin e Bashkimit Europian pĂ«r arritjen e neutralitetit klimatik deri nĂ« vitin 2050.

Megjithatë duhet kuptuar se ndërtimi i një infrastrukture kaq të madhe nuk është pa pasoja mjedisore, punimet dhe vendosja e kabllove nënujore do të ndikojnë në shtratin e detit dhe ekosistemet detare.

Për të kufizuar këto efekte, projekti parashikon monitorim të vazhdueshëm mjedisor nënujor dhe studime për shndërrimin e barrierave mbrojtëse të ishullit në struktura që mund të funksionojnë si shkëmbinj koralorë artificialë, duke nxitur biodiversitetin lokal.

Gjithashtu, prodhimi i hidrogjenit të gjelbër direkt në det pritet të reduktojë nevojën për infrastruktura komplekse në tokë, duke mbrojtur më tej zonat bregdetare dhe habitatet natyrore.

 

PĂ«rfundime

  • North Sea Energy Islandmbetet njĂ« nga projektet mĂ« ambicioze tĂ« tranzicionit energjetik nĂ« EuropĂ«, pavarĂ«sisht se ai pĂ«rballet me sfida tĂ« mĂ«dha teknike, financiare dhe mjedisore.
  • Ishulli, nĂ«se realizohet sipas planit, do tĂ« rrisĂ« ndjeshĂ«m jo vetĂ«m prodhimin e energjisĂ« sĂ« rinovueshme por do tĂ« forcojĂ« edhe sigurinĂ« energjetike tĂ« kontinentit, duke ulur varĂ«sinĂ« nga lĂ«ndĂ«t djegĂ«se fosile.
  • Suksesi i kĂ«tij projekti mund tĂ« shĂ«rbejĂ« si model pĂ«r investime tĂ« ngjashme nĂ« tĂ« ardhmen, duke dĂ«shmuar se infrastruktura inovative mund tĂ« luajĂ« rol kyç nĂ« pĂ«rballimin e sfidave tĂ« ndryshimeve klimatike dhe nĂ« ndĂ«rtimin e njĂ« sistemi energjetik mĂ« tĂ« qĂ«ndrueshĂ«m.

 

The post Ishulli i parë artificial në Detin e Veriut appeared first on Revista Monitor.

↗

Suksesi i jashtëzakonshëm tregtar i Anthropic e ka kthyer atë në shënjestër

✇Revista Monitor
By: Mira Leka

Kompania me kulturë pothuajse misionare po përplaset me qeverinë për kontrollin e Inteligjencës Artificiale super të avancuar, shkruan The Economist.

 

Paradoksi i autoritetit fetar është se, për besimtarët, nuk ka asgjë më të rëndësishme, por udhëheqësit shpirtërorë zakonisht kanë pak pushtet praktik.

NĂ« fakt, shpesh Ă«shtĂ« refuzimi i tyre pĂ«r t’u pĂ«rfshirĂ« nĂ« dilemat dhe kompromiset e jetĂ«s sĂ« pĂ«rditshme qĂ« u jep autoritet moral figurave fetare.

Kjo, nga ana tjetĂ«r, ua bĂ«n tĂ« lehtĂ« udhĂ«heqĂ«sve politikĂ« t’i nĂ«nshtrojnĂ« nĂ« afat tĂ« shkurtĂ«r (sepse nuk kanĂ« armĂ«), por tĂ« vĂ«shtirĂ« nĂ« afat tĂ« gjatĂ« (sepse pĂ«rndjekja vetĂ«m sa ua rrit autoritetin moral).

Kjo dinamikë, e njohur për prelatët (klerikë të rangut të lartë në Kishën Katolike) dhe princat e Mesjetës, mund të mos jetë aq e kuptueshme për Dario Amodei, drejtuesin e Anthropic, një prej kompanive kryesore amerikane të Inteligjencës Artificiale, dhe për Donald Trump, presidentin autoritar të Shteteve të Bashkuara.

Së fundmi, për herë të dytë brenda katër muajsh, zyrtarë të administratës Trump ndërhynë drejtpërdrejt në mënyrën se si operon Anthropic. Ata urdhëruan kompaninë të kufizojë çdo person joamerikan, përfshirë edhe punonjës të vetë kompanisë, të ketë akses në modelet e saj më të fundit, Fable 5 dhe Mythos 5, me argumentin e sigurisë kombëtare.

NdĂ«rsa administrata Trump e sheh InteligjencĂ«n Artificiale si njĂ« mjet tĂ« fuqishĂ«m pĂ«r tĂ« forcuar pozitat e AmerikĂ«s nĂ« botĂ«, Anthropic e konsideron atĂ« njĂ« forcĂ« tepĂ«r tĂ« fuqishme pĂ«r t’iu besuar pa kufizime edhe masa mbrojtĂ«se publikut tĂ« gjerĂ« apo vendimmarrĂ«sve impulsivĂ«.

Rezultati Ă«shtĂ« njĂ« pĂ«rplasje titanike mes “kishĂ«s” dhe shtetit, e cila jo vetĂ«m rrezikon tĂ« ndikojĂ« nĂ« ofertĂ«n publike fillestare (IPO) shumĂ« tĂ« pritur tĂ« Anthropic, por mund tĂ« pĂ«rcaktojĂ« edhe se kush do tĂ« ketĂ« kontrollin pĂ«rfundimtar mbi teknologjinĂ« mĂ« tĂ« fuqishme nĂ« botĂ«.

Selia e Anthropic në San Francisko ka një atmosferë pothuajse manastiri. Punonjësit e saj e shohin veten si pjesë të një misioni për të krijuar Inteligjencë Artificiale aq të avancuar, sa që disa brenda kompanisë e krahasojnë këtë përpjekje me misterin e vetë krijimit. Diskutimet e tyre përqendrohen shpesh tek etika dhe vlerat.

Kur Papa Leo XIV publikoi muajin e kaluar enciklikĂ«n e tij mbi InteligjencĂ«n Artificiale (“Magnifica Humanitas”), njĂ« nga bashkĂ«themeluesit e Anthropic ishte pranĂ« tij. NdĂ«rkohĂ«, edhe Dario Amodei publikon rregullisht “enciklikat” e veta mbi mĂ«nyrĂ«n se si duhet ndĂ«rtuar Inteligjenca Artificiale nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« sigurt dhe tĂ« pĂ«rgjegjshme.

Ashtu si dokumentet papnore, edhe shkrimet e tij ndalen te rreziqet, por trajtojnĂ« gjithashtu pĂ«rfitimet e mundshme. Dokumenti i tij mĂ« i fundit, “Policy on the AI Exponential”, i publikuar mĂ« 10 qershor, i bĂ«ri thirrje qeverisĂ« amerikane tĂ« veprojĂ« shpejt pĂ«r tĂ« vendosur “rregullim serioz dhe detyrues” tĂ« InteligjencĂ«s Artificiale.

 

Predikime për sigurinë, fitime të larta

Ky përkushtim ndaj sigurisë nuk e ka penguar suksesin e biznesit të Anthropic. Përkundrazi.

Kompania u themelua vetëm në vitin 2021, pak pasi Dario Amodei, motra e tij Daniela dhe gjashtë kolegë të tjerë u larguan nga OpenAI, laboratori kryesor i Inteligjencës Artificiale në atë kohë, sepse besonin se ai nuk po i kushtonte rëndësinë e duhur sigurisë.

Për më shumë se dy vjet, Anthropic mbeti në hijen e OpenAI. Edhe pse lançoi chatbot-in e vet, Claude, pak kohë pas debutimit të ChatGPT, ishte produkti i OpenAI ai që tërhoqi pjesën më të madhe të vëmendjes.

Megjithatë, ky fillim më i ngadaltë e detyroi Anthropic të fokusohej. Në vend që të investonte më tej te chatbot-et për publikun e gjerë, të cilët kanë shumë përdorues që nuk paguajnë dhe kërkojnë abonime ose reklama për të gjeneruar fitime, kompania zgjodhi të përqendrohej te klientët korporativë.

Ndërsa OpenAI eksperimentonte me një gamë të gjerë produktesh për konsumatorët, Anthropic u fokusua në zhvillimin e mjeteve për bizneset, si asistentët për programim, të cilët gjenerojnë të ardhura më të qëndrueshme.

Këto mjete janë bërë tashmë aq të avancuara, sa mund të kryejnë një pjesë të konsiderueshme të punës për përmirësimin e vetvetes.

Strategjia rezultoi e suksesshme. Zhvilluesit e programeve janĂ« orientuar masivisht drejt Claude Code, agjentit tĂ« programimit tĂ« Anthropic i lançuar njĂ« vit mĂ« parĂ«, sepse ai Ă«shtĂ« nĂ« gjendje tĂ« kryejĂ« detyra qĂ« programuesve njerĂ«zorĂ« do t’u merrnin orĂ«, madje edhe ditĂ« tĂ« tĂ«ra, ndĂ«rsa rezultatet e tij mund tĂ« verifikohen lehtĂ«sisht.

Klientët e biznesit e vlerësojnë gjithashtu theksin që Anthropic vendos te mekanizmat e sigurisë, gjë që përputhet me shqetësimet e tyre për rreziqet që mund të sjellë një Inteligjencë Artificiale jashtë kontrollit.

Përqendrimi te programimi i dha kompanisë avantazh të hershëm ndaj konkurrentëve si OpenAI dhe Google në testet që matin aftësitë e inxhinierisë së softuerit. Aftësia e modeleve të saj për të arsyetuar hap pas hapi dhe për të përdorur mjete të ndryshme u jep atyre gjithashtu përparësi në zhvillimin e agjentëve të Inteligjencës Artificiale që punojnë përkrah njerëzve.

OpenAI është orientuar më fort drejt programimit gjatë këtij viti dhe modelet e saj më të fundit konsiderohen po aq të afta sa ato të Anthropic në disa detyra. Edhe ajo pritet të përfitojë nga rritja e kërkesës për agjentë Inteligjentë.

Megjithatë, rreth 80% e të ardhurave të Anthropic vijnë nga klientët e biznesit, ndërsa tek OpenAI, klientët korporativë gjenerojnë vetëm rreth 40% të të ardhurave. Kjo diferencë i jep Anthropic aftësi më të madhe për të gjeneruar fitime.

Këtë muaj, si Anthropic ashtu edhe OpenAI paraqitën dokumentet për ofertat e tyre publike fillestare (IPO). Secila prej tyre pritet të vlerësohet në rreth 1 trilion dollarë.

Në mënyrë të pashmangshme, performanca e tyre po krahasohet me vëmendje të madhe. Asnjëra kompani nuk i ka bërë ende publike dokumentet e plota të listimit në bursë, ndaj të dhënat financiare mbeten të kufizuara. Megjithatë, në shumicën e krahasimeve të deritanishme, Anthropic duket se ka epërsinë.

Meqenëse të dyja kompanitë janë të reja dhe po rriten me shpejtësi, ato e matin xhiron e tyre vjetore të supozuar duke shumëzuar me 12 të ardhurat e muajit më të fundit, një tregues i njohur si të ardhura të përsëritura vjetore (ARR).

Futurum, njĂ« kompani kĂ«rkimore nĂ« teknologji, vĂ«ren se Anthropic i llogarit ndryshe shitjet pĂ«rmes partnerĂ«ve tĂ« shĂ«rbimeve cloud, gjĂ« qĂ« mund t’i fryjĂ« shifrat e saj. MegjithatĂ«, prirja Ă«shtĂ« e qartĂ«. ARR-ja e Anthropic ka kaluar me shpejtĂ«si atĂ« tĂ« OpenAI (shih grafikun).

Edhe vlerësimi i Anthropic ka tejkaluar atë të OpenAI, duke arritur në 965 miliardë dollarë në maj, krahasuar me 852 miliardë dollarë për OpenAI në mars. Anthropic u ka thënë investitorëve se do të gjenerojë fitim operativ në tremujorin e dytë, çka sipas Futurum do ta bënte laboratorin e parë të Inteligjencës Artificiale që e arrin këtë.

 

 

Ka edhe shenja të tjera force. Pavarësisht debatit për një flluskë të Inteligjencës Artificiale, vlerësimi më i fundit i Anthropic, pak mbi 20 herë ARR-në, duhet parë në kontekstin e të ardhurave të përsëritura që janë pesëfishuar në pesë muajt e fundit.

“Nuk Ă«shtĂ« domosdoshmĂ«risht i lirĂ«, por me kĂ«to ritme rritjeje nuk Ă«shtĂ« i çmendur”, thotĂ« Harrison Rolfes nga PitchBook, kompani qĂ« mbledh tĂ« dhĂ«na. OpenAI vlerĂ«sohet mĂ« shtrenjtĂ«. IPO-ja e fundit e SpaceX e vlerĂ«soi kompaninĂ« me mĂ« shumĂ« se 90 herĂ« tĂ« ardhurat.

Por epërsia e Anthropic nuk është e pakapërcyeshme. OpenAI thuhet se po shqyrton nisjen e një lufte çmimesh, duke ulur ndjeshëm tarifën që aplikon për token (njësitë e të dhënave që përpunon Inteligjenca Artificiale), si përgjigje ndaj shqetësimeve të bizneseve se po shpenzojnë shumë për Inteligjencën Artificiale.

Megjithëse çmimi i token-ëve tashmë është në rënie, modelet më të fundit të Anthropic përdorin më shumë token për çdo kërkesë.

Fuqia e Anthropic për të vendosur çmime do të thotë se kompania nuk kishte nevojë të ofronte një ulje të ngjashme, duke rritur çmimin për çdo kërkesë. Kjo mund të ketë ndihmuar në nxitjen e rritjes së të ardhurave të saj.

Në përgjithësi, modelet e Inteligjencës Artificiale përballen me rrezikun e kthimit në një mall të zakonshëm, sepse kompanitë rivale priren të arrijnë njëra-tjetrën shumë shpejt. Kjo i detyron krijuesit e modeleve të zgjerohen në fusha të tjera, veçanërisht përmes zhvillimit të agjentëve të Inteligjencës Artificiale.

Anthropic është bërë burimi kryesor i shqetësimeve në industrinë e softuerëve si shërbim (SaaS), për shkak të frikës se laboratorët e Inteligjencës Artificiale mund të zëvendësojnë kompanitë që ofrojnë programe për funksione si prokurimet, menaxhimi i personelit dhe administrimi i proceseve të biznesit.

Nëse kjo ndodh, Anthropic jo vetëm që do të forconte ndjeshëm marrëdhëniet me klientët e saj, por do të fitonte edhe akses në sasi më të mëdha të dhënash, të cilat mund të përdoren për të përmirësuar performancën e modeleve të saj.

OpenAI synon të njëjtin objektiv, ashtu si edhe Google, produktet e softuerit të së cilës janë tashmë të integruara thellësisht në shumë kompani. Por për momentin, fokusi i Anthropic te klientët e biznesit i jep asaj avantazh.

Dario Amodei vazhdon tĂ« predikojĂ« pĂ«r rreziqet e InteligjencĂ«s Artificiale, nĂ« kuptimin e mirĂ«filltĂ« tĂ« fjalĂ«s. Çdo dy javĂ« ai mban ligjĂ«rata rreth njĂ«orĂ«she pĂ«r 3,000 punonjĂ«sit e Anthropic. Operacionet e pĂ«rditshme tĂ« kompanisĂ« drejtohen nga Daniela Amodei, e cila ndan tĂ« njĂ«jtat bindje me tĂ« vĂ«llanĂ« pĂ«r rĂ«ndĂ«sinĂ« e sigurisĂ« sĂ« InteligjencĂ«s Artificiale.

MĂ« poshtĂ« nĂ« hierarki, dĂ«shira pĂ«r t’u bĂ«rĂ« kompania e parĂ« qĂ« krijon InteligjencĂ«n Artificiale tĂ« pĂ«rgjithshme (AGI), ose njĂ« InteligjencĂ« mbinjerĂ«zore, Ă«shtĂ« e rrĂ«njosur thellĂ«.

Studiuesit e InteligjencĂ«s Artificiale nĂ« kompani tĂ« tjera shpesh vĂ«nĂ« nĂ« dukje se punonjĂ«sit e Anthropic janĂ« jashtĂ«zakonisht tĂ« bindur pĂ«r ardhjen e AGI-sĂ«, edhe pse shumĂ« prej tyre besojnĂ« se njĂ« teknologji e tillĂ« mund t’i bĂ«jĂ« tĂ« panevojshĂ«m nĂ« vendet e tyre tĂ« punĂ«s.

Duket se pikĂ«risht paralajmĂ«rimet e vazhdueshme tĂ« Anthropic pĂ«r rreziqet e InteligjencĂ«s Artificiale zemĂ«ruan fillimisht administratĂ«n Trump. ZyrtarĂ«t kanĂ« fajĂ«suar atĂ« qĂ« e quajnĂ« “kompleksi industrial i pesimizmit” nĂ« Anthropic pĂ«r rregullimin e tepruar tĂ« teknologjisĂ« gjatĂ« administratĂ«s sĂ« Joe Biden-it, disa anĂ«tarĂ« tĂ« sĂ« cilĂ«s iu bashkuan mĂ« vonĂ« kompanisĂ«.

Gjatë pjesës më të madhe të mandatit të Trump, qeveria amerikane ka kundërshtuar përpjekjet për të ngadalësuar zhvillimin e Inteligjencës Artificiale, duke u fokusuar kryesisht te ruajtja e avantazhit ndaj Kinës.

Ndërsa disa rivalë të Anthropic, si OpenAI, e përqafuan hapur qasjen përshpejtuese të Trump ndaj teknologjisë, Amodei ishte ndër zërat më të fortë që kërkonte më shumë rregullim në nivel shtetëror dhe federal.

Kjo nuk u prit mirĂ«. David Sacks, kĂ«shilltar i qeverisĂ« pĂ«r InteligjencĂ«n Artificiale, akuzoi Anthropic se po zbatonte njĂ« “strategji tĂ« sofistikuar pĂ«r kapjen e rregullatorĂ«ve pĂ«rmes nxitjes sĂ« frikĂ«s”.

Zyrtarë të tjerë vunë në dukje ironinë e faktit që kompania paralajmëron për rreziqet e Inteligjencës Artificiale, ndërkohë që ndërton modele gjithnjë e më të fuqishme.

 

 

Prifti rebel

Sidoqoftë, duket se pikërisht prirja e Anthropic për të theksuar rreziqet e Inteligjencës Artificiale çoi në përplasjen e parë publike me administratën Trump, në fund të shkurtit.

Kompania dhe Departamenti i Mbrojtjes u pĂ«rfshinĂ« nĂ« njĂ« debat publik pĂ«r pĂ«rdorimin e Claude pĂ«r mbikĂ«qyrje masive brenda vendit ose pĂ«r armĂ« autonome. Anthropic argumentoi se ligjet ekzistuese nuk janĂ« tĂ« mjaftueshme pĂ«r tĂ« rregulluar pĂ«rdorimin e InteligjencĂ«s Artificiale nĂ« mbikĂ«qyrjen masive dhe se teknologjia nuk Ă«shtĂ« ende mjaftueshĂ«m e besueshme pĂ«r t’u pĂ«rdorur nĂ« armĂ« plotĂ«sisht autonome vrasĂ«se.

Pentagoni la tĂ« kuptohej se Amodei po pĂ«rpiqej tĂ« merrte kontroll mbi çështje qĂ« i pĂ«rkasin sigurisĂ« kombĂ«tare. NĂ« fund, Trump kĂ«rkoi qĂ« agjencitĂ« federale tĂ« ndĂ«rprisnin lidhjet me Anthropic, ndĂ«rsa drejtuesit e kompanisĂ« i quajti “tĂ« çmendur tĂ« majtĂ«â€.

Ngjarja duket se ka ushqyer frikĂ«n brenda administratĂ«s se Anthropic po bĂ«het aq e suksesshme, sa mund tĂ« pĂ«rbĂ«jĂ« vetĂ« njĂ« kĂ«rcĂ«nim. KohĂ«t e fundit, David Sacks paralajmĂ«roi se nĂ«se rritja “eksponenciale” e Anthropic vazhdon, kompania mund tĂ« fitojĂ« “kontroll tĂ« paprecedentĂ« mbi teknologjinĂ« mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme tĂ« kohĂ«s sonĂ«â€.

Ai e krahasoi situatën me dominimin që John D. Rockefeller kishte mbi industrinë e naftës në shekullin XIX.

Veçanërisht, administrata ka filluar të kuptojë rreziqet që Inteligjenca Artificiale shumë e avancuar mund të paraqesë për sigurinë kombëtare. Kjo duket se ishte edhe origjina e konfliktit më të fundit mes Anthropic dhe autoriteteve.

Kompania kishte bashkëpunuar me qeverinë për publikimin e modelit të saj të parë Mythos, i cili, mes aftësive të tjera shqetësuese, rezulton jashtëzakonisht i aftë në sulmet kibernetike dhe kishte identifikuar dobësi të mundshme në shumë sisteme qeveritare.

Anthropic lejoi një numër të kufizuar klientësh, të miratuar nga qeveria, ta përdornin modelin. Më vonë krijoi një version të quajtur Fable, me kufizime shtesë për të parandaluar abuzimet, dhe e shpërndau më gjerësisht.

Disa raportime sugjerojnë se Anthropic nuk e njoftoi menjëherë qeverinë kur u dha klientëve të rinj akses në Mythos. Një burim pranë kompanisë e kundërshton këtë pretendim, duke thënë se ajo bashkëpunoi ngushtë me administratën dhe madje ndërpreu menjëherë marrëdhëniet me një kompani globale telekomunikacioni kur qeveria e kërkoi këtë.

PĂ«rplasja arriti kulmin pasi Amazon, investitor i madh nĂ« Anthropic, informoi autoritetet se kishte zbuluar dobĂ«si sigurie nĂ« Fable, tĂ« cilat lejonin anashkalimin e kufizimeve tĂ« modelit. NĂ« rrjetin X, David Sacks akuzoi Amodei se refuzonte tĂ« “rregullonte dobĂ«sinĂ« e sigurisĂ«â€.

 

Konfuzion në Canossa

Një burim pranë Anthropic thotë se nuk ka pasur asnjë refuzim. Kompania këmbëngul se ua kishte dhënë modelet autoriteteve për testim javë të tëra përpara publikimit të Fable. Ajo gjithashtu kundërshton vlerësimet për seriozitetin e problemit, duke argumentuar se nuk ekziston një sistem sigurie plotësisht i paprekshëm për një model të Inteligjencës Artificiale.

ShumĂ« vĂ«zhgues besojnĂ« se Anthropic u ndĂ«shkua kryesisht pĂ«r arsye personale dhe politike. NĂ« fund tĂ« fundit, nĂ« shkurt administrata e akuzoi Amodei se kishte njĂ« “kompleks Zoti”, ndĂ«rsa vetĂ« ai tha se kompania po pĂ«rndiqej sepse nuk i ofronte Trump-it “lavdĂ«rime nĂ« stil diktatorial”.

Megjithatë, pas këtyre përplasjeve fshihet një dilemë reale rregullatore. Duke ndjekur një qasje relativisht liberale ndaj Inteligjencës Artificiale, administrata Trump nuk ka shumë mekanizma të drejtpërdrejtë dhe të balancuar për të imponuar vullnetin e saj mbi laboratorët e AI-së.

Adam Thierer nga Instituti kërkimor R Street thotë se modeli Mythos ndezi një debat brenda qeverisë për faktin nëse modelet e reja të Inteligjencës Artificiale janë bërë tashmë një kërcënim i mjaftueshëm për sigurinë kombëtare sa të kërkojnë miratim paraprak përpara publikimit.

Zyrtarët më të ashpër kërkuan që qeveria të ketë fjalën e fundit për publikimin e modeleve të reja. Disa madje propozuan krijimin e një agjencie të posaçme rregullatore.

Në vend të kësaj, më herët gjatë këtij muaji, Trump nënshkroi një urdhër ekzekutiv që krijon një kuadër vullnetar bashkëpunimi mes laboratorëve të Inteligjencës Artificiale dhe qeverisë përpara publikimit të modeleve të reja. Megjithatë, ky mekanizëm ende nuk ka hyrë në funksion.

Pa rregulla tĂ« qarta nĂ« fuqi, administratĂ«s i mbeten vetĂ«m mjete tĂ« ashpra dhe tĂ« paprecizuara. GjatĂ« pĂ«rplasjes sĂ« Anthropic me Pentagonin, zyrtarĂ«t pĂ«rfunduan duke e shpallur kompaninĂ« njĂ« “rrezik pĂ«r zinxhirin e furnizimit”, duke penguar kĂ«shtu agjencitĂ« qeveritare tĂ« bĂ«nin biznes me tĂ«, njĂ« qĂ«ndrim qĂ« mund tĂ« rezultojĂ« vetĂ«shkatĂ«rrues ndaj njĂ« prej laboratorĂ«ve kryesorĂ« amerikanĂ« tĂ« InteligjencĂ«s Artificiale.

Në përplasjen aktuale për modelet Mythos dhe Fable, administrata thuhet se i ka kërkuar Anthropic të marrë një licencë të posaçme eksporti për çdo shitje ndaj një subjekti të huaj.

MeqenĂ«se Anthropic nuk mund tĂ« jetĂ« e sigurt nĂ«se, pĂ«r shembull, tĂ« huajt qĂ« punojnĂ« nĂ« kompani amerikane mund t’i pĂ«rdorin kĂ«to modele, kompania pĂ«rfundoi duke i bllokuar plotĂ«sisht ato, sĂ«rish njĂ« rezultat qĂ« ka gjasa t’i bĂ«jĂ« mĂ« shumĂ« dĂ«m sesa dobi AmerikĂ«s.

Pa rregulla tĂ« qarta, thotĂ« Dean Ball, ish-zyrtar i administratĂ«s Trump nĂ« Foundation for American Innovation, rreziku Ă«shtĂ« qĂ« Amerika tĂ« pĂ«rfundojĂ« me “dominim tĂ« qeverisĂ« mbi InteligjencĂ«n Artificiale”, nĂ« vend tĂ« “dominimit amerikan nĂ« InteligjencĂ«n Artificiale”.

Tensionet janĂ« tĂ« natyrshme. ËshtĂ« e kuptueshme qĂ« njĂ« kompani si Anthropic tĂ« dĂ«shirojĂ« ta shpĂ«rndajĂ« sa mĂ« gjerĂ« njĂ« model tĂ« fuqishĂ«m. Kjo Ă«shtĂ« e mirĂ« pĂ«r biznesin, sepse i pĂ«rgjigjet njĂ« nevoje urgjente, nĂ« njĂ« kohĂ« kur kriminelĂ«t po pĂ«rdorin tashmĂ« InteligjencĂ«n Artificiale pĂ«r t’i bĂ«rĂ« sulmet kibernetike mĂ« efektive.

Po aq e kuptueshme Ă«shtĂ« edhe dĂ«shira e aparatit tĂ« sigurisĂ« kombĂ«tare pĂ«r tĂ« marrĂ« kontrollin mbi njĂ« teknologji kaq tĂ« fuqishme, si pĂ«r qĂ«llime mbrojtĂ«se, ashtu edhe sulmuese. “Aparati i sigurisĂ« kombĂ«tare Ă«shtĂ« nĂ« modalitet kontrolli”, thotĂ« Ball.

Pyetja është se si do të ushtrohet ky kontroll mbi teknologjinë. Edhe pse Amodei ndonjëherë flet me tone alarmuese për rreziqet e Inteligjencës Artificiale, qasja që ai parapëlqen është një formë e ngushtë, teknokratike rregullimi.

Ai kĂ«rkon rregulla tĂ« modeluara sipas agjencive rregullatore si Administrata Federale e Aviacionit, ku modelet mĂ« tĂ« avancuara tĂ« AI-sĂ« do t’u nĂ«nshtroheshin testeve teknike tĂ« standardizuara dhe auditimeve.

MegjithatĂ«, edhe vetĂ« Amodei e pranon se, ndĂ«rsa modelet bĂ«hen gjithnjĂ« e mĂ« tĂ« afta, Inteligjenca Artificiale do tĂ« kthehet nĂ« “burimin dominues tĂ« fuqisĂ« ushtarake dhe ekonomike”.

Kjo i jep administratĂ«s Trump dhe çdo administrate pas saj njĂ« interes tĂ« qartĂ« dhe tĂ« fortĂ« pĂ«r tĂ« pasur mekanizmat e veta tĂ« kontrollit, pĂ«rfshirĂ« edhe ndaj Anthropic. Siç shprehet Ball, “asnjĂ« kompani nuk mund tĂ« tronditĂ« themelet e sovranitetit shtetĂ«ror duke qĂ«ndruar e shkĂ«putur nga realiteti i ashpĂ«r i politikĂ«s”.

Të dyja palët shpresojnë që përplasja të kalojë. Ajo nuk i ka sjellë përfitim asnjërës. Në një përpjekje kapriçioze për të imponuar autoritetin e saj, qeveria ka zemëruar përdorues në mbarë botën të modeleve të Anthropic dhe ka treguar sa dritëshkurtër ishte refuzimi fillestar për të pranuar nevojën për rregulla dhe rregullim të Inteligjencës Artificiale.

Nga ana e saj, Anthropic, duke vepruar sikur e di mĂ« mirĂ« se kushdo tjetĂ«r, nĂ« vend qĂ« tĂ« bĂ«nte çdo pĂ«rpjekje pĂ«r t’u pĂ«rshtatur me njĂ« qeveri armiqĂ«sore, ka pĂ«rfunduar e kufizuar, nĂ« dĂ«m tĂ« klientĂ«ve tĂ« saj.

Pasojat do të rëndojnë mbi IPO-n e Anthropic. Pezullimi i një modeli komercial të përdorur nga qindra miliona njerëz pritet të ndikojë në rezultatet financiare të kompanisë. Për më tepër, si investitorët, ashtu edhe klientët, do të shqetësohen për rrezikun e ndërprerjeve të tjera të ngjashme, për shkak të marrëdhënies së tensionuar të Anthropic me autoritetet.

NĂ« fund, kompanitĂ« e InteligjencĂ«s Artificiale, pavarĂ«sisht tĂ« mirave qĂ« mund tĂ« sjellin, po zhvillojnĂ« aftĂ«si tĂ« rrezikshme nĂ« njĂ« kohĂ« kur ligjet pĂ«r t’i qeverisur ato janĂ« tĂ« pamjaftueshme. Amodei e di se rregullat evoluojnĂ« shumĂ« mĂ« ngadalĂ« se modelet, ndaj e gjen veten nĂ« rolin e njĂ« arbitri tĂ« pazgjedhur tĂ« sigurisĂ«.

Qeveria e zgjedhur e sheh InteligjencĂ«n Artificiale si njĂ« teknologji tepĂ«r tĂ« fuqishme pĂ«r t’u lĂ«nĂ« jashtĂ« kontrollit. PĂ«rplasja do tĂ« vazhdojĂ« derisa Kongresi tĂ« miratojĂ« rregulla tĂ« reja.

The post Suksesi i jashtëzakonshëm tregtar i Anthropic e ka kthyer atë në shënjestër appeared first on Revista Monitor.

↗

SpanjĂ« – ArgjentinĂ«, shifrat pas finales sĂ« BotĂ«rorit FIFA 2026

✇Revista Monitor
By: Mira Leka

Spanja dhe Argjentina do të përballen në finalen e Kupës së Botës FIFA 2026 më 19 korrik.

Spanja, Kampione Europe, synon të fitojë titullin botëror për të dytën herë, ndërsa Argjentina do të përpiqet të arrijë fitoren e katërt dhe të mbrojtë titullin e fituar në Katar, katër vite më parë.

Kjo analizë krahason dy ekipet finaliste në një sërë treguesish, nga vlera e skuadrës dhe vlerësimet e lojtarëve te rritja në rrjetet sociale dhe ngarkesa e punës gjatë turneut.

Të dy finalistet arrijnë në finale pa pësuar humbje, në kontrast me herën e fundit kur secila prej tyre ngriti trofeun: Spanja humbi ndeshjen e saj të parë kundër Zvicrës në vitin 2010, ndërsa Argjentina e nisi turneun në 2022 me një humbje ndaj Arabisë Saudite.

 

 

Krahasimi i finalistëve

Spanja dhe Argjentina mbërritën në Amerikën e Veriut, përkatësisht në vendin e dytë dhe të parë në renditjen zyrtare botërore të FIFA, (FIFA World Ranking), në një finale në lartësinë e pritshmërive.

Sipas platformĂ«s sĂ« vlerĂ«simit tĂ« lojtarĂ«ve tĂ« Football Benchmark, para turneut, ekipi i SpanjĂ«s vlente 1.47 miliardĂ« euro, thuajse 80% mĂ« shumĂ« se ekipi i ArgjentinĂ«s – 818 milionĂ« euro.

Skuadra europiane udhëhiqet nga Lamine Yamal, futbollisti më i çmuar në futbollin botëror, me vlerë 292,2 milionë euro. Mosha e lojtarëve të Spanjës është ndjeshëm më e re, me moshë mesatare 26.7 vjeç krahasuar me 29.1 vjeç të Argjentinës, futbollistës e së cilës janë ndër më të moshuarit në turne.

Në fushë, Argjentina ka qenë ekipi më produktiv në sulm, duke shënuar 19 gola në shtatë ndeshje (më shumë se çdo ekip tjetër në turne). Lionel Messi ka qenë protagonisti i kësaj paraqitjeje pozitive, me tetë gola dhe katër asiste. Tetë golat e tij e vendosin atë në barazim me Kylian Mbappé si golashënuesin më të mirë të turneut.

Rrugëtimi i Spanjës drejt finales mbështetet te zotërimi i topit dhe kontrolli e mbrojtjes, duke pësuar vetëm një gol (më pak se të gjithë në turne). Mikel Oyarzabal është golashënuesi i ekipit, me pesë gola, ndërsa Marc Cucurella dhe Dani Olmo ndajnë vendin e parë me nga dy asiste secili.

Ekipet finaliste dallojnë ndjeshëm edhe në rrjetet sociale. Lojtarët e ekipit të Argjentinës kanë në total 667 milionë ndjekës në Instagram, krahasuar me 140 milionë për Spanjën.

Ky ndryshim i madh vjen vetëm nga Messi, i cili numëron më shumë se 512 milionë ndjekës në Instagram.

 

 

Shtatë lojtarë spanjollë përbëjnë formacionin ideal me vlerë totale 1 miliard euro

ShtatĂ« nga njĂ«mbĂ«dhjetĂ« vendet nĂ« formacionin ideal mĂ« tĂ« çmuar janĂ« tĂ« zĂ«na nga lojtarĂ« spanjollĂ« – dĂ«shmi e hendekut tĂ« ndjeshĂ«m tĂ« vlerĂ«s mes dy skuadrave. Lamine Yamal ështĂ« futbollisti me vlerĂ«n mĂ« tĂ« lartĂ« nĂ« finale.

Pranë Yamal janë bashkëkombësit e tij Pedri (139 milionë euro) dhe Pau Cubarsí (110 milionë euro). Tek ekipi i Argjentinës, lojtarët me vlerën më të lartë janë Enzo Fernåndez (104 milionë euro) dhe Juliån Álvarez (88 milionë euro).

Vlera e kombinuar e njëmbëdhjetëshes është mbi 1 miliard euro.

 

 

Argjentina regjistron rritjen më të madhe në mediat sociale

Kupa e Botës ka sjellë një rritje dukshëm më të madhe në Instagram për Argjentinën sesa për Spanjën, si në nivel skuadre, ashtu edhe në nivel lojtarësh.

 

 

Numri i ndjekësve në llogarinë (account) zyrtare të kombëtares së Argjentinës u rrit me 2.4 milionë midis 11 qershorit dhe 14 korrikut, duke regjistruar një rritje prej 16.2%, në 17.2 milionë. Spanja shtoi 500,000 ndjekës gjatë së njëjtës periudhë, duke shënuar rritje prej 6.7% në 8 milionë.

 

 

E njëjta tendencë vërehet edhe mes lojtarëve kryesorë. Pesë lojtarët argjentinas me rritjen më të madhe të follower shtuan së bashku 11.8 milionë ndjekës, më shumë se dyfishi krahasuar me 5.6 milionë ndjekës që fituan pesë lojtarët kryesorë të Spanjës.

Pjesa më e madhe e kësaj diference vjen nga Lionel Messi, i cili vetëm ai fitoi 6 milionë ndjekës, ndërsa Juliån Álvarez, Emiliano Martínez, Leandro Paredes dhe Lisandro Martínez fituan secili më shumë se një milion ndjekës.

 

Lojtarët me ngarkesën më të madhe të punës deri në final

Nuk është surprizë që një portier udhëheq klasifikimin e minutave të luajtura në mesin e gjithë finalistëve. Emiliano Martínez ka qenë në fushë për të gjitha 795 minutat e rrugëtimit të skuadrës së tij drejt finales. Shoku i skuadrës, Alexis Mac Allister, renditet i dyti me 730 minuta.

TĂ« dhĂ«nat nxjerrin nĂ« pah edhe stabilitetin e formacionit titullar tĂ« SpanjĂ«s. PesĂ« lojtarĂ« spanjollĂ« figurojnĂ« ndĂ«r tetĂ« lojtarĂ«t mĂ« tĂ« pĂ«rdorur, – Marc Cucurella, Unai SimĂłn dhe Pau Cubarsí tĂ« cilĂ«t regjistrojnĂ« nga 717 minuta secili, ndĂ«rsa Aymeric Laporte dhe Rodri e kanĂ« kaluar pragun e 700 minutave.

Spanja dhe Argjentina shkojnë në finale me profile shumë të ndryshme.

MĂ« 19 korrik, megjithatĂ«, tĂ« gjitha kĂ«to dallime do t’ia lĂ«nĂ« vendin njĂ« objektivi tĂ« vetĂ«m: tĂ« bĂ«hen KampionĂ« Bote!

 

 

/ Football Benchmark

 

 

 

The post SpanjĂ« – ArgjentinĂ«, shifrat pas finales sĂ« BotĂ«rorit FIFA 2026 appeared first on Revista Monitor.

↗

Nike jashtë garës së Botërorit, ndërsa ekipet e sponsorizuara nga Adidas shkojnë në finale

✇Revista Monitor
By: Mira Leka

Logoja e Nike do të mungojë në mënyrë të dukshme në finalen e Kupës së Botës.

Fitorja e Argjentinës në gjysmëfinale përballë Anglisë, të mërkurën, shoi shpresat e gjigantit të veshjeve sportive për të sponsorizuar një ekip në skenën më të madhe të turneut, të dielën.

NĂ« kontekstin e njĂ« lufte tĂ« ashpĂ«r mes markave brenda dhe jashtĂ« fushĂ«s, ky rezultat pĂ«rfaqĂ«son njĂ« rritje tĂ« sigurt tĂ« dukshmĂ«risĂ« pĂ«r markĂ«n rivale Adidas, e cila vesh tĂ« dy ekipet finaliste – ArgjentinĂ«n dhe SpanjĂ«n.

Adidas ka sponsorizuar në total 14 ekipe kombëtare në Kupën e Botës. Asnjë prej 12 skuadrave të sponsorizuara nga Nike, duke përfshirë edhe ekipet gjysmëfinaliste Angli dhe Francë, nuk ia doli të sigurojë një vend në ndeshjen finale.

TĂ« dyja kompanitĂ« kanĂ« investuar shumĂ« nĂ« turneun e futbollit, por Nike i ka varur shpresat te ky kompeticion pĂ«r shitjet dhe dukshmĂ«rinĂ«, nĂ« pĂ«rpjekjen pĂ«r t’u rimĂ«kĂ«mbur pas viteve tĂ« tkurrjes sĂ« vazhdueshme tĂ« pjesĂ«s sĂ« tregut.

Edhe rimëkëmbja nga Botërori vështirë se do ta ndryshonte trajektoren e Nike. Muajin e kaluar, kompania e veshjeve sportive bëri të ditur se strategjia e rimëkëmbjes e CEO-s Elliott Hill është përballur me pengesa të mëdha, po ashtu dobësia e vazhdueshme në Kinë dhe parashikimi i kujdesshëm vënë në hije një tejkalim modest të të ardhurave në tremujorin e katërt.

Këtë vit, aksionet e kompanisë kanë humbur thuajse një të tretën e vlerës së tyre, pasi investitorët po bëhen më të padurueshëm në lidhje me rezultatet e arritura nga Hill.

“Ka çështje mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme, si inovacioni nĂ« sektorin e kĂ«pucĂ«ve, kontrolli i inventarĂ«ve dhe stabilizimi i shitjeve dhe marzheve nĂ« KinĂ«â€ – tha analisti i Morningstar, David Swartz. “Adidas mori mĂ« shumĂ« shikueshmĂ«ri, por kĂ«shtu po shkojnĂ« gjĂ«rat”.

NjĂ« zĂ«dhĂ«nĂ«s i Nike deklaroi se kompania dĂ«shiron gjithnjĂ« qĂ« atletĂ«t dhe partnerĂ«t e federatave tĂ« shkojnĂ« sa mĂ« larg tĂ« jetĂ« e mundur, por “vizioni ynĂ« pĂ«r futbollin nuk Ă«shtĂ« lidhur kurrĂ« me njĂ« moment tĂ« vetĂ«m”.

Adidas e quajti finalen e KupĂ«s sĂ« BotĂ«s njĂ« “moment krenarie” pĂ«r kompaninĂ«, edhe pse refuzoi tĂ« ndante parashikimet e shitjeve.

 

Një nxitje e madhe për Adidas

Përveç sponsorizimeve të ekipeve kombëtare, Nike ka prezantuar dy modele të reja këpucësh futbolli Mercurial përpara Kupës së Botës, ka bashkëpunuar me stilistë lokalë të streetwear dhe ka rinovuar linjën e produkteve të sportit në më shumë se 5,000 dyqane Nike dhe pika shitjesh me shumicë në mbarë botën.

Fushata e saj “Rip the Script” pĂ«r KupĂ«n e BotĂ«s, e realizuar rreth njĂ« video me protagonistĂ« ikona tĂ« futbollit dhe personazhe tĂ« famshĂ«m, nga sulmuesi francez Kylian MbappĂ© e deri te ylli i reality Kim Kardashian, arriti 1.5 miliardĂ« shikime nĂ« javĂ«n e parĂ« tĂ« turneut, deklaroi Nike.

⁠Në momentin e fillimit të ndeshjes së parë, fanellat e ekipeve kombëtare regjistruan shitje 2.5 herë më të larta se në të njëjtën periudhë gjatë Kupës së Botës në Katar në 2022.

MegjithatĂ« Adidas, sponsor zyrtar i KupĂ«s sĂ« BotĂ«s, Ă«shtĂ« njĂ« “fitues i qartĂ«â€ nĂ« tregun e kĂ«pucĂ«ve dhe veshjeve atletike, tha Drake MacFarlane, analist kĂ«rkimor nĂ« M Science.

Sipas tij, dinamika më e fortë në Shtetet e Bashkuara dhe në Europë ndihmuan markën të fitojë pjesë tregu përballë Nike në tremujorin e dytë. Kërkesa e lidhur me Botërorin i ka dhënë një nxitje, por përmirësimi i Adidas shkon përtej këtij kompeticioni, ndërkohë që Nike vijon të përballet me presion në Europë.

Pjesa e tregut të Adidas në tregun e këpucëve u rrit në 19.2% në qershor, nga 16.0% një vit më parë, ndërsa Nike vazhdoi të humbiste pjesë tregu, sipas të dhënave të M Science.

Në prill, drejtuesit e Adidas thanë se kompania regjistroi rreth 250 milionë euro porosi për produktet e lidhura me Kupën e Botës në tremujorin e parë dhe priste të njëjtën gjë në tremujorin aktual.

/ Reuters

The post Nike jashtë garës së Botërorit, ndërsa ekipet e sponsorizuara nga Adidas shkojnë në finale appeared first on Revista Monitor.

↗

Ibrahimaj: 20 mijë emigrantë përfituan njohjen e sigurimeve, marrëveshje edhe me Slloveninë

✇Revista Monitor
By: Mira Leka

Rreth 20 mijë shqiptarë kanë përfituar deri tani nga marrëveshjet dypalëshe për sigurimet shoqërore, përmes njohjes së viteve të punës dhe kontributeve të paguara jashtë vendit.

Në mbledhjen e sotme të qeverisë është miratuar edhe projektvendimi për miratimin në parim të marrëveshjes së sigurimeve shoqërore me Slloveninë, duke e çuar në 17 numrin e marrëveshjeve të nënshkruara. Prej tyre, 11 janë me vende të Bashkimit Evropian, ndërsa në këtë listë pritet të shtohet edhe Sllovenia.

Ministrja e Ekonomisë dhe Inovacionit, Delina Ibrahimaj deklaroi pas përfundimit të mbledhjes së qeverisë se marrëveshjet synojnë të garantojnë të drejtat e qytetarëve që kanë punuar në Shqipëri dhe në vendet e BE-së, duke u njohur periudhat e kontributeve për përfitimin e pensioneve dhe të drejtave të tjera sociale.

Sipas saj, njohja e viteve të punës jashtë vendit ka qenë një çështje e mbartur ndër vite, ndërsa vitin e kaluar u finalizua edhe marrëveshja me Italinë për njohjen e kontributeve shoqërore.

“Ministria e EkonomisĂ« dhe Inovacionit miratoi projektvendimin pĂ«r miratimin nĂ« parim tĂ« marrĂ«veshjes pĂ«r sigurimet shoqĂ«rore me PoloninĂ«. Me kĂ«tĂ« marrĂ«veshje, numri i marrĂ«veshjeve tĂ« nĂ«nshkruara pĂ«r njohjen e kontributeve tĂ« punĂ«s shkon nĂ« 17, ndĂ«rsa 11 prej tyre janĂ« me vende tĂ« Bashkimit Europian, pĂ«rfshirĂ« edhe marrĂ«veshjen qĂ« pritet tĂ« nĂ«nshkruhet me SlloveninĂ«.

Ministrja e Ekonomisë dhe Inovacionit, Delina Ibrahimaj, tha se marrëveshjet synojnë të mbrojnë të drejtat e qytetarëve që kanë punuar në Shqipëri dhe në vendet e BE-së, duke u mundësuar njohjen e viteve të kontributeve shoqërore.

Sipas Ibrahimajt, ky ka qenë një problem i mbartur ndër vite, ndërsa vitin e kaluar u nënshkrua edhe marrëveshja me Italinë për njohjen e kontributeve të punës.

Nga marrĂ«veshjet e nĂ«nshkruara deri mĂ« tani kanĂ« pĂ«rfituar rreth 20 mijĂ« shqiptarĂ«, tĂ« cilĂ«ve u janĂ« njohur vitet e punĂ«s dhe kontributet shoqĂ«rore. Aktualisht, nĂ« proces janĂ« edhe katĂ«r marrĂ«veshje tĂ« tjera”.

 

Malaj: Ndryshimet në ligjet financiare

Ministri i Financave, Petrit Malaj, njoftoi se nĂ« mbledhjen e sotme u miratuan ndryshime nĂ« tre ligje tĂ« rĂ«ndĂ«sishme tĂ« sistemit financiar: ligjin “PĂ«r sistemin e pagesave”, ligjin “PĂ«r shĂ«rbimet e pagesave” dhe ligjin “PĂ«r bankat nĂ« ShqipĂ«ri”.

Sipas Malajt, ndryshimet e propozuara synojnë jo vetëm modernizimin e kuadrit ligjor ekzistues, por edhe përafrimin e tij me legjislacionin e Bashkimit Europian, në kuadër të procesit të negociatave për anëtarësim.

“Ndryshimet e propozuara do tĂ« sjellin pĂ«rfitime tĂ« drejtpĂ«rdrejta pĂ«r qytetarĂ«t dhe bizneset. Ato do tĂ« ndikojnĂ« nĂ« reduktimin e kostove tĂ« transaksioneve financiare, nĂ« rritjen e mbrojtjes sĂ« pĂ«rdoruesve tĂ« shĂ«rbimeve financiare, si dhe nĂ« nxitjen e konkurrencĂ«s dhe efikasitetit nĂ« kĂ«tĂ« treg”, u shpreh Malaj.

 

 

 

 

 

 

 

The post Ibrahimaj: 20 mijë emigrantë përfituan njohjen e sigurimeve, marrëveshje edhe me Slloveninë appeared first on Revista Monitor.

↗

Mjalti po bëhet biznes fitimprurës për fermerët

✇Revista Monitor
By: Mira Leka

Mbarështimi i bletëve është zgjeruar ndjeshëm vitet e fundit duke u kthyer në një biznes fitimprurës për fermerët. Shqipëria ka natyrë me plotë bimësi që shërbejnë si kullota për bletët dhe nga ana tjetër norma e fitimit është më e lartë në këtë degë të bujqësisë, pavarësisht se edhe këtu risku është i lartë.

Të dhënat zyrtare tregojnë se prodhimi i mjaltit në vend u rrit me 30.3% gjatë periudhës 2021-2025, duke arritur në 6,299 tonë në vitin 2025, nga 4,835 tonë në vitin 2021. Rritja u regjistrua pothuajse në të gjitha qarqet, me përjashtim të Shkodrës, e cila ishte i vetmi qark që shënoi rënie gjatë kësaj periudhe.

Sipas INSTAT zgjerimin më të fortë e regjistroi Gjirokastra, ku prodhimi pothuajse u trefishua, me një rritje prej 191.5% pas pandemisë. Ritme të larta u shënuan gjithashtu në Dibër (85.5%), Tiranë (64.6%) dhe Elbasan (50.8%). Edhe Durrësi, megjithëse mbetet qarku me prodhimin më të ulët, shënoi rritje me 46.4%.

Në vitin 2025, Korça ishte prodhuesja më e madhe e mjaltit në vend, me 1,006 tonë, e ndjekur nga Vlora me 855 tonë dhe Elbasani me 825 tonë. Këto tre qarqe, së bashku me Shkodrën kane mbi gjysmën e prodhimit kombëtar.

Shkodra humbi pozicionin kryesues që mbante në vitin 2021, pasi prodhimi u tkurr me 32.4% gjatë katër viteve, megjithëse në dy vitet e fundit u vu re një rikuperim i pjesshëm.

Rritja e prodhimit të mjaltit gjatë viteve të fundit lidhet me zgjerimin e numrit të koshereve, shtimin e interesit për bletarinë si burim të ardhurash dhe rritjen e kërkesës së konsumatorëve për produkte vendase e natyrale.

Në disa qarqe, ecuria pozitive është mbështetur edhe nga rritja e çmimit të mjaltit, kushtet e favorshme klimatike. Fermerët në të gjithë vendin po orientojnë investimet dhe njohuritë tek përmirësimi i teknikave të mbarështimit, nxitur nga rritja e kërkesës dhe çmimit që për disa lloje mjalti si ai i gështenjës i kalon të 30 eurot për kilogram.

Megjithatë, ndryshimet e mëdha mes qarqeve tregojnë se prodhimi mbetet i varur nga faktorë lokalë, si moti, sëmundjet e bletëve, përdorimi i pesticideve dhe sasia e luleve dhe bimëve ku kullosin bletët./ B.Hoxha

Burimi: INSTAT

The post Mjalti po bëhet biznes fitimprurës për fermerët appeared first on Revista Monitor.

↗

BE-ja, drejt ndalimit të rrjeteve sociale për fëmijët nën 13 vjeç

✇Revista Monitor
By: Mira Leka

Bashkimi Europian po vlerëson kufizime të reja të gjera të aksesit të fëmijëve dhe të adoleshentëve në mediat sociale, duke përfshirë kufijtë e moshës, ndalimin total apo aksesin e pjesshëm.

Platformat sociale, ndĂ«r tĂ« tjera, mund tĂ« detyrohen tĂ« vĂ«rtetojnĂ« se shĂ«rbimet e tyre nuk janĂ« tĂ« dĂ«mshme para se tĂ« rinjve t’u lejohen t’i pĂ«rdorin.

Presidentja e Komisionit Europian, Ursula von der Leyen, deklaroi se organi ekzekutiv i Unionit mund të propozojë një rregullore të re brenda pak muajsh, pasi të analizojë rekomandimet e një grupi ekspertësh të publikuara sot.

“FĂ«mijĂ«t tanĂ« kanĂ« nevojĂ« tĂ« kalojnĂ« kohĂ« nĂ« botĂ«n reale. KohĂ« pĂ«r tĂ« luajtur, kohĂ« pĂ«r tĂ« krijuar miqĂ«si, kohĂ« pĂ«r tĂ« bĂ«rĂ« gabime. KohĂ« pĂ«r tĂ« formĂ«suar identitetin e tyre, personalitetin e tyre, para se tĂ« jetĂ« algoritmi qĂ« t’i formĂ«sojĂ« ata.

Nuk bĂ«het fjalĂ« nĂ«se fĂ«mijĂ«t mund tĂ« kenĂ« akses nĂ« mediat sociale, por se kur mediat sociale mund tĂ« kenĂ« qasje te fĂ«mijĂ«t tanĂ«â€ – u tha von der Leyen gazetarĂ«ve nĂ« Bruksel.

Grupi i ekspertĂ«ve rekomandoi njĂ« qasje graduale, qĂ« pĂ«rfshin “asnjĂ« pĂ«rdorim ekrani” pĂ«r fĂ«mijĂ«t nĂ«n moshĂ«n 3 vjeç, pĂ«rdorimin e mbikĂ«qyrur tĂ« internetit pĂ«r fĂ«mijĂ«t nĂ«n moshĂ«n 13 vjeç dhe disa kufizime pĂ«r adoleshentĂ«t mĂ« tĂ« rritur.

Sipas ekspertëve, platformat e mediave sociale duhet të provojnë se shërbimet e tyre janë të sigurta për përdoruesit më të rinj, një qasje të cilën von der Leyen tha se e mbështet.

Presidentja e Komisionit Europian, Ursula von der Leyen, deklaroi se Komisioni do tĂ« shqyrtojĂ« raportin dhe do tĂ« paraqesĂ« propozime “pas verĂ«s”. Çdo masĂ« ligjore gjithsesi do tĂ« duhet tĂ« miratohet nga Parlamenti Europian dhe tĂ« 27 vendet anĂ«tare tĂ« BE-sĂ« para se tĂ« bĂ«het ligj nĂ« tĂ« gjithĂ« bllokun.

NjĂ« propozim formal do t’u jepte njĂ« nxitje tĂ« konsiderueshme pĂ«rpjekjeve globale pĂ«r tĂ« kufizuar pĂ«rdorimin e mediave sociale nga fĂ«mijĂ«t, duke iu bashkuar njĂ« liste nĂ« rritje propozimesh ose rregulloresh nĂ« fuqi nĂ« vende si MbretĂ«ria e Bashkuar dhe Australia.

Normat e reja gjithashtu do të shtonin presion të konsiderueshëm te platformat sociale, të cilat duhet të provojnë se shërbimet e tyre janë të sigurta për përdoruesit më të rinj.

JavĂ«n e kaluar, njĂ« hetim paraprak nĂ« BE zbuloi se Meta kishte shkelur Ligjin e ShĂ«rbimeve Digjitale (Digital Services Act) pĂ«r shkak tĂ« dizajnit “qĂ« krijon varĂ«si” tĂ« Facebook-ut dhe Instagram-it.

Një rezultat i ngjashëm u bë i ditur edhe kundër TikTok-ut më herët këtë vit.

/ The Verge

The post BE-ja, drejt ndalimit të rrjeteve sociale për fëmijët nën 13 vjeç appeared first on Revista Monitor.

↗

Eksportet sipas grupmallrave, 5-mujori

✇Revista Monitor
By: Mira Leka

Sipas INSTAT, në maj 2026 eksportet e mallrave arritĂ«n vlerĂ«n 32,7 mld lekĂ«, duke u rritur me 2,8 %, nĂ« krahasim me tĂ« njĂ«jtĂ«n periudhĂ« tĂ« njĂ« viti mĂ« parĂ« dhe duke u ulur me 6,3 %, nĂ« krahasim me prill 2026. GjatĂ« muajit maj 2026, nĂ« rritjen e eksporteve prej 2,8 %, pozitivisht kanĂ« ndikuar grupet: “Ushqime, pije, duhan” me +3,3 pikĂ« pĂ«rqindje, “Materiale ndĂ«rtimi dhe metale” me +2,2 pikĂ« pĂ«rqind...

Nevojitet abonim për të lexuar artikull të revistës

Plani juaj aktual nuk ofron qasje në artikujt më të fundit të revistës. Për të pasur qasje të plotë, ju lutemi përmirësoni abonimin tuaj në premium.

The post Eksportet sipas grupmallrave, 5-mujori appeared first on Revista Monitor.

↗

Ishulli i parë artificial në Detin e Veriut

✇Revista Monitor
By: Mira Leka

(Imazh i gjeneruar me Inteligjencë Artificiale për qëllime ilustruese).   Në zemër të Detit të Veriut, rreth 80 kilometra larg brigjeve të Gadishullit Jutland në Danimarkë, po merr jetë një nga projektet infrastrukturore më ambicioze të Europës. Bëhet fjalë për North Sea Energy Island, një ishull artificial i teknologjisë së lartë që synon të shndërrohet në qendrën më të madhe europiane për p...

Nevojitet abonim për të lexuar artikull të revistës

Plani juaj aktual nuk ofron qasje në artikujt më të fundit të revistës. Për të pasur qasje të plotë, ju lutemi përmirësoni abonimin tuaj në premium.

The post Ishulli i parë artificial në Detin e Veriut appeared first on Revista Monitor.

↗

Bumi i Inteligjencës Artificiale dhe gjeopolitika po riformësojnë oqeanet e Azisë

✇Revista Monitor
By: Mira Leka

Kabllot e reja mes qendrave tĂ« tĂ« dhĂ«nave po shmangin KinĂ«n dhe pikat e ngushta strategjike, shkruan The Economist   “Shtrati i detit Ă«shtĂ« njĂ« fushĂ«betejĂ«â€, tha ministri i Mbrojtjes i AustralisĂ« nĂ« njĂ« sallĂ« tĂ« mbushur me admiralĂ« dhe gjeneralĂ« nĂ« Singapor, nĂ« fund tĂ« majit. Richard Marles, duke pĂ«rmendur disa kabllo nĂ«nujore qĂ« janĂ« kĂ«putur nĂ« Detin Baltik dhe rreth Tajvanit vitet e fundit...

Nevojitet abonim për të lexuar artikull të revistës

Plani juaj aktual nuk ofron qasje në artikujt më të fundit të revistës. Për të pasur qasje të plotë, ju lutemi përmirësoni abonimin tuaj në premium.

The post Bumi i Inteligjencës Artificiale dhe gjeopolitika po riformësojnë oqeanet e Azisë appeared first on Revista Monitor.

↗

Europa po kërkon fajtorin e gabuar për dobësimin e industrisë

✇Revista Monitor
By: Mira Leka

BE-ja ka harruar se, ashtu si Kina, është një ekonomi me suficit, shkruan The Economist   Kudo që të shohësh, drejtuesit europianë po fajësojnë çekuilibrat e ekonomisë globale për vështirësitë e tyre. Emmanuel Macron po përpiqet të përdorë presidencën franceze të G7, grupit të vendeve më të pasura, për të ngritur alarmin. Friedrich Merz, kancelari i Gjermanisë, ankohet se duhet të konkurrojë...

Nevojitet abonim për të lexuar artikull të revistës

Plani juaj aktual nuk ofron qasje në artikujt më të fundit të revistës. Për të pasur qasje të plotë, ju lutemi përmirësoni abonimin tuaj në premium.

The post Europa po kërkon fajtorin e gabuar për dobësimin e industrisë appeared first on Revista Monitor.

↗

Pse qytetet gjermane po shkojnë drejt falimentimit

✇Revista Monitor
By: Mira Leka

Lajm i keq për banorët, lajm i mirë për shanset elektorale të së djathtës ekstreme, shkruan The Economist   Vizitorit në Ingolstadt, një qytet i mesëm në Bavari, nuk i duhet shumë kohë për të kuptuar se ky është qyteti i Audit. Mjafton të shohë stendën e sigurimit shëndetësor të Audit pranë bashkisë, muzeun madhështor të prodhuesit të makinave apo reklamat për sezonin e tij të koncerteve ver...

Nevojitet abonim për të lexuar artikull të revistës

Plani juaj aktual nuk ofron qasje në artikujt më të fundit të revistës. Për të pasur qasje të plotë, ju lutemi përmirësoni abonimin tuaj në premium.

The post Pse qytetet gjermane po shkojnë drejt falimentimit appeared first on Revista Monitor.

↗

Ndërtimi i një brezi digjital

✇Revista Monitor
By: Mira Leka

Në epokën e teknologjisë së informacionit dhe komunikimit, ku çdo aspekt i jetës është i ndërlidhur me mjetet digjitale, "digital literacy" (aftësia digjitale) ka marrë rëndësi të veçantë në zhvillimin personal dhe shoqëror. Shqipëria, ashtu si shumë vende të tjera në rajon, po përballet me sfida dhe mundësi të reja për të përmirësuar nivelin e aftësive digjitale te popullsia e saj, veçanërisht me...

Nevojitet abonim për të lexuar artikull të revistës

Plani juaj aktual nuk ofron qasje në artikujt më të fundit të revistës. Për të pasur qasje të plotë, ju lutemi përmirësoni abonimin tuaj në premium.

The post Ndërtimi i një brezi digjital appeared first on Revista Monitor.

↗

“Rezervimet e minutĂ«s sĂ« fundit nĂ« rĂ«nie, kontratat me agjencitĂ« – mirĂ«, por tĂ«rhiqen gjermanĂ«t”

✇Revista Monitor
By: Mira Leka

IntervistĂ« me Blerim Norja, Drejtor i PĂ«rgjithshĂ«m i hoteleve “Royal G”   Hotelet e mĂ«dha nĂ« DurrĂ«s dhe Golem po sigurojnĂ« njĂ« numĂ«r tĂ« kĂ«naqshĂ«m turistĂ«sh pĂ«rmes kontratave me garanci me agjencitĂ« e huaja, por po pĂ«rballen me dobĂ«simin e fortĂ« tĂ« kĂ«rkesĂ«s individuale. Segmenti i minutĂ«s sĂ« fundit, qĂ« zakonisht mbulon deri nĂ« 20% tĂ« kapaciteteve, ka shĂ«nuar rĂ«nie tĂ« ndjeshme nĂ« fillim tĂ« korrikut....

Nevojitet abonim për të lexuar artikull të revistës

Plani juaj aktual nuk ofron qasje në artikujt më të fundit të revistës. Për të pasur qasje të plotë, ju lutemi përmirësoni abonimin tuaj në premium.

The post “Rezervimet e minutĂ«s sĂ« fundit nĂ« rĂ«nie, kontratat me agjencitĂ« – mirĂ«, por tĂ«rhiqen gjermanĂ«t” appeared first on Revista Monitor.

↗

“Korriku ka nisur mĂ« i dobĂ«t se njĂ« vit mĂ« parĂ«, zhvlerĂ«simi i Euros po godet sektorin”

✇Revista Monitor
By: Mira Leka

IntervistĂ« me Fatos Çerenishti, administrator i “Fafa Group”   Sezoni veror nĂ« Golem po jep sinjalet e para tĂ« njĂ« ngadalĂ«simi, me kĂ«rkesĂ«n pĂ«r rezervime individuale qĂ« ka nisur nĂ«n nivelet e njĂ« viti mĂ« parĂ«. Hotelet po aplikojnĂ« oferta edhe nĂ« kulmin e sezonit, njĂ« tregues i presionit mbi shitjet e minutĂ«s sĂ« fundit. NdĂ«rkohĂ«, kontratat e garancisĂ« me agjencitĂ« vijojnĂ« tĂ« mbajnĂ« volume tĂ« kĂ«naqs...

Nevojitet abonim për të lexuar artikull të revistës

Plani juaj aktual nuk ofron qasje në artikujt më të fundit të revistës. Për të pasur qasje të plotë, ju lutemi përmirësoni abonimin tuaj në premium.

The post “Korriku ka nisur mĂ« i dobĂ«t se njĂ« vit mĂ« parĂ«, zhvlerĂ«simi i Euros po godet sektorin” appeared first on Revista Monitor.

❌