Piktura e shumĂ«diskutuar e Jean-François Millet, âAngelusiâ (1859), Ă«shtĂ« nĂ« qendĂ«r tĂ« njĂ« ekspozite mahnitĂ«se nĂ« National Gallery. Por çfarĂ« besonte nĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ« ai?
Rasti i pikturĂ«s âAngelusiâ nga Jean-François Millet Ă«shtĂ« njĂ« nga mĂ« tĂ« çuditshmit nĂ« botĂ«n e artit. Kjo pamje modeste e dy fshatarĂ«ve qĂ« thirren nĂ« lutje nga njĂ« kambanĂ« kishe nĂ« largĂ«si nuk duket se justifikon as kritikat e ashpra qĂ« ka marrĂ«, e as hiperbolĂ«n e pazakontĂ« qĂ« e ka ndjekur ndĂ«r vite. Piktura Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« objekt i etjes sĂ« koleksionistĂ«ve, ka thyer rekorde ankandi dhe Ă«shtĂ« pĂ«rdorur pĂ«r tĂ« reklamuar gjithçka, nga cigaret e lira te djathi camembert. Ajo Ă«shtĂ« konsideruar si pĂ«rfaqĂ«suese e âla France profondeâ, FrancĂ«s sĂ« thellĂ« dhe autentike.
Vepra ka ndërruar duar nëntë herë para se të përfundonte në SHBA në vitin 1889, për një shumë marramendëse, duke e shtyrë një pronar dyqani francez që ta rikthente në atdhe për një çmim edhe më të lartë. Ai më pas ia dhuroi shtetit, dhe kjo histori e ekzagjeruar lidhet padyshim edhe me zellin patriotik të kohës.
GjatĂ« jetĂ«s sĂ« Millet (1814â1875), Revolucioni Industrial po zbrazte vazhdimisht fshatrat e FrancĂ«s ndĂ«rsa popullsia shpĂ«rngulet drejt qyteteve. Imazhet e tij tĂ« punĂ«torĂ«ve ruralĂ« shqetĂ«suan borgjezinĂ« parisiene, me kritikĂ«t konservatorĂ« qĂ« e akuzonin si agjitator socialist; ndĂ«rkohĂ«, ai u kritikua edhe nga e majta, veçanĂ«risht pĂ«r atĂ« qĂ« u perceptua si katolicizĂ«m i thellĂ«. ĂfarĂ« besonte nĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ« Millet? Pse figurat e tij janĂ« pa fytyra? Ishte ai njĂ« republikan i sinqertĂ«? Arti i tij u trajtua shpesh si propagandĂ«.
Ekspozita nĂ« National Gallery nĂ« LondĂ«r fokusohet te kjo vepĂ«r ikonike, e cila Ă«shtĂ« huazuar nga Franca pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« pas gati 50 vitesh. Sa e vogĂ«l Ă«shtĂ«, dhe sa e fuqishme. Dy figurat janĂ« krejtĂ«sisht tĂ« palĂ«vizshme, me kokat pĂ«rkulur nĂ« lutje, tĂ« rrethuar nga drita e artĂ« e mbrĂ«mjes. Hijet shtrihen mbi fushat qĂ« zgjaten pafund. Patate tĂ« sapo gĂ«rmuara gjenden pĂ«rreth kĂ«mbĂ«ve tĂ« tyre tĂ« baltosura, dhe njĂ« kambanore blu ngrihet nĂ« horizont, nĂ«n re rozĂ« tĂ« larta. Pamja Ă«shtĂ« e tillĂ« qĂ« âdĂ«gjonâ edhe zĂ«rin e kambanave, Ă«shtĂ« njĂ« pĂ«rvojĂ« shqisore.
Duke qĂ«ndruar para kĂ«saj kryevepre, ndjen se koha ndalet. Ka njĂ« ngadalĂ«si meditative. Ăifti duket i butĂ«, me forma tĂ« plota tĂ« zbutura nga muzgu. FlokĂ«t e burrit ruajnĂ« formĂ«n e kapelĂ«s qĂ« mban nĂ« duar; pĂ«rparĂ«sja e gruas kap dritĂ«n teksa ajo lutet. Millet kujtonte se gjyshja e tij, âkur dĂ«gjonte kambanat e kishĂ«s ndĂ«rsa punonim nĂ« ara, na bĂ«nte tĂ« ndalonim dhe tĂ« thoshim lutjen e Angelusit pĂ«r tĂ« vdekurit e varfĂ«râ. Piktura Ă«shtĂ« si njĂ« kujtim, por rrezatimi i saj Ă«shtĂ« krejtĂ«sisht i gjallĂ«: muzgu i vjeshtĂ«s nĂ« Barbizon. Kambanorja i pĂ«rket kishĂ«s nĂ« Chailly-en-BiĂšre, nĂ« juglindje tĂ« Parisit, ku Millet do tĂ« varrosej mĂ« vonĂ«.
Kjo pikturë të mbetet në mendje si një këngë apo një lutje. Ky është përjetimi që ndjen kur e sheh me sy. Por qëllimet e Millet vazhdojnë të diskutohen. Disa kritikë sugjerojnë se fakti që piktura u porosit nga një patron amerikan (që në fund nuk e mori kurrë) mund të relativizojë përmbajtjen e saj fetare. Madje edhe katalogu i National Gallery nuk është i sigurt nëse Millet i dinte fjalët e lutjes Angelus përmendësh, megjithëse ai u rrit në fushat e Normandisë, ku kambanat e kishave kumbonin tre herë në ditë për këtë lutje. Edhe sot katolikët në qytete mund ta recitojnë atë, nuk ka arsye të injorohet titulli që vetë autori i dha veprës.
Por si e krijoi ai kĂ«tĂ« kompozim? Ishte nga kujtesa, nga pĂ«rvoja, nga fantazia sentimentale? Edhe kjo Ă«shtĂ« vĂ«nĂ« nĂ« dyshim ndĂ«r vite, ndoshta sepse prek çështjen e politikĂ«s sĂ« tij. Deklarata e tij e ndjeshme âJe suis paysan paysanâ (âJam fshatar fshatarĂ«shâ) Ă«shtĂ« sfiduar nga studiues qĂ« theksojnĂ« praninĂ« e objekteve tĂ« sofistikuara nĂ« studion e tij, kopje tĂ« Donatellos, gravura flamande, si pĂ«r tĂ« thĂ«nĂ« se ai nuk ishte vĂ«rtet âi fshatitâ.
Por vizatimet e shumta dhe të bukura në këtë ekspozitë bartin një ndjenjë të brendshme të punës dhe mundit. Edhe nëse nuk mbijetojnë të dhëna të shkruara që japin emra apo data, ti e ndjen që Millet e ka jetuar këtë përvojë.
ĂshtĂ« shumĂ« e vĂ«shtirĂ« tĂ« çash dru: krahu i njĂ« burri ngritet i lodhur pĂ«r tĂ« sjellĂ« mjetin prerĂ«s me njĂ« krismĂ« qĂ« duket se nuk do tĂ« jetĂ« e fundit. NjĂ« mbjellĂ«s, me kokĂ«n ulur, ecĂ«n i rraskapitur nĂ« njĂ« arĂ« tĂ« errĂ«t, duke shpĂ«rndarĂ« farĂ«n pas tij si njĂ« i fjetur. NĂ« njĂ« pikturĂ« tĂ« fuqishme tĂ« njĂ« trungu tĂ« rrĂ«zuar, dy burra punojnĂ« me njĂ« sharrĂ«, njĂ«ri me pantallona blu aq tĂ« holla sa i shfaqen muskujt. KĂ«mba i Ă«shtĂ« mbĂ«shtetur dhimbshĂ«m mbi trung pĂ«r tâu mbajtur.
Ka gjurmë të Rembrandt-it, veçanërisht te drita që del nga shporta e shoshitës në errësirë, ndikim të Bruegel në skenat e korrjes, dhe formësim të ngjashëm me Daumier, ndonëse pa empatinë e tij radikale. Ajo që paraqet Millet është thjesht ajo që është aty, jeta rurale në Francë, përmes kompozimeve me një përkujdesje të jashtëzakonshme.
NĂ« njĂ« version tĂ« mĂ«hershĂ«m tĂ« âThe Sowerâ (MbjellĂ«si), huazuar nga Muzeu KombĂ«tar i Uellsit, njĂ« lopĂ« kullot nĂ« dritĂ«n e prapme nĂ« njĂ« kodĂ«r mbi siluetĂ«n e zbehtĂ« tĂ« njĂ« burri qĂ« mbjell nĂ« terr. NĂ«se kĂ«rkon politikĂ«, shiko peizazhin.
Fushat e Millet janĂ« me ferra, gurĂ« dhe tĂ« ashpra. PunĂ«torĂ«t mezi nxjerrin bukĂ«n e gojĂ«s. NĂ« âAngelusinâ, nĂ« sfond mund tĂ« duken disa kupa bari si te Monet, por dy personazhet janĂ« tĂ« kufizuar nĂ« kashtĂ«n e thatĂ« pĂ«rpara, si tre gratĂ« qĂ« mbledhin mbeturinat nĂ« The Gleaners.
Nuk është çudi që Van Gogh e adhuronte Millet-in. Ai e ndjente këmbën në tokë, dorën mbi kazmë, poezinë që zbuloi në këto skena. Dhe nëse Millet mund të duket herë si subversiv, herë konservator, herë fetar, kjo ndodh ndoshta sepse arti i tij mbetet i hapur për të gjitha interpretimet, në atë që ai tregon me aq qartësi, dhe që nuk është as më shumë, as më pak se lodhja, përpjekja dhe barra e jetës në tokë, e kësaj pune të vështirë fshatare./theobserver/KultPlus.com