❌

Normal view

There are new articles available, click to refresh the page.
Before yesterdayCitizens.al

“The Albanian Files”, harta e resorteve mbi natyrĂ«n shqiptare

✇Citizens.al
By: Citizens.al
25 June 2026 at 21:58

Autorë: Erisa Kryeziu dhe Vjolanda Peca | Citizens.al

“NĂ« njĂ« botĂ« autokratĂ«sh, a mund tĂ« kemi tĂ« paktĂ«n njĂ« autokrat dashamirĂ«s me shije?”

Kjo ishte pyetja që arkitekti holandez Reinier de Graaf i drejtonte kryeministrit Edi Rama në një letër në mars 2025, thuajse dy muaj para zgjedhjeve parlamentare në Shqipëri, ku Rama mori mandatin e katërt të tij qeverisës.

ShqipĂ«ria, shkruante ai, ishte kthyer nĂ« njĂ« “mekĂ« tĂ« arkitekturĂ«s bashkĂ«kohore” dhe nuk mund ta imagjinonte se çfarĂ« do tĂ« ndodhte nĂ«se socialistĂ«t nuk i fitonin zgjedhjet.

“A do tĂ« thahet papritmas ky burim qĂ« duket i pashtershĂ«m pune? A mundet qĂ« “Ushtria e ArkitektĂ«ve” tĂ« detyrohet tĂ« ulĂ« armĂ«t po aq shpejt sa u mobilizua?”, ngrinte ai pyetje nĂ« letrĂ«n e tij.

Duke shfletuar “The Albanian Files”, nĂ« fakt Ă«shtĂ« e vĂ«shtirĂ« tĂ« mos mendosh se De Graaf nuk kishte tĂ« drejtĂ«. ShqipĂ«ria duket si njĂ« ekspozitĂ« e hapur ndaj arkitektĂ«ve tĂ« huaj, duke servirur veçanĂ«risht hapĂ«sirat publike, zonat e mbrojtura, dunat e lagunat si hapĂ«sira eksperimentale pĂ«r tĂ« pĂ«rmbushur dĂ«shirat e atij qĂ« vetĂ« De Graaf i sugjeron tĂ« jetĂ« mbret.

“Duke pasur parasysh statusin e qĂ«ndrueshĂ«m tĂ« ShqipĂ«risĂ« si njĂ« mbĂ«shtetĂ«se e ndriçuar e arkitekturĂ«s, profesioni ynĂ« do tĂ« pĂ«rfitonte shumĂ« nĂ«se vendi nuk do tĂ« zhvillonte mĂ« kurrĂ« zgjedhje dhe nĂ«se ju, pas mandatit tuaj tĂ« pestĂ« radhazi si kryeministĂ«r, thjesht do tĂ« vazhdonit si president i pĂ«rjetshĂ«m – ose ndoshta edhe si mbret”, vijon ai nĂ« letrĂ«n e tij.

Nuk është rastësi që edhe OMA, studioja e Rem Koolhaas dhe Reinier de Graaf, ka hyrë tanimë në panoramën shqiptare.

Por ndĂ«rsa nĂ« kryeqytet debati po zhvillohet rreth kullave dhe densitetit urban, jashtĂ« tij po zhvillohet njĂ« proces mĂ« pak i diskutueshĂ«m: “kolonizimi” gradual i peizazhit natyror nga masterplanet turistike.

“Kingcoast Development”, nĂ« ligatinat e Parkut KombĂ«tar tĂ« DivjakĂ«s

TĂ« dhĂ«nat nga libri “The Albanian Files”, qĂ« prej kryeministrit Rama shĂ«rben edhe si dhuratĂ« nĂ« takimet zyrtare me pĂ«rfaqĂ«sues shtetĂ«rorĂ« tĂ« vendeve evropiane, na sjellin para syve njĂ« arkivĂ« tĂ« projekteve arkitekturore dhe urbane tĂ« planifikuara nĂ« vend. KĂ«to investime private dhe publike po projektohen apo zhvillohen nĂ« afĂ«rsi tĂ« zonave tĂ« mbrojtura, nĂ« laguna, duna bregdetare dhe hapĂ«sira qĂ« deri para pak vitesh ishin pasuri publike natyrore.

Foto: PjesĂ« nga masterplani i “Anupama Kundoo Architects” pĂ«r DivjakĂ«n

“NjĂ« ekosistem urban me biodiversitet tĂ« pasur, ku natyra, inovacioni dhe ndĂ«rgjegjja kolektive ndĂ«rthuren”, thuhet nĂ« nisje tĂ« prezantimit skicor tĂ« njĂ« masterplani dhe zhvillimi tĂ« projektit “Kingcoast Development” nĂ« Parkun KombĂ«tar DivjakĂ«-Karavasta.

I projektuar nga “Anupama Kundoo Architects” dhe zhvillues i projektit Ă«shtĂ« “NIU Invest”, kompani e krijuar nĂ« vitin 2022, nĂ« Berlin tĂ« GjermanisĂ«, e pĂ«rqendruar nĂ« tranzicionin e gjelbĂ«r. Sipas pĂ«rshkrimit tĂ« projekt-idesĂ«, “Kingcoast Development” do tĂ« jetĂ« i vendosur nĂ« zonĂ«n e Parkut KombĂ«tar tĂ« DivjakĂ«s, rreth 35 km i gjatĂ«, dhe LagunĂ«s sĂ« madhe tĂ« KaravastasĂ«, habitat i pelikanit kaçurrel, njĂ« sipĂ«rfaqe toke e rikuperuar nga deti, rreth 8 km e gjatĂ« dhe 4 km e gjerĂ«, e cila do t’i rikthehet pjesĂ«risht detit, duke krijuar kanale dhe rrugĂ« ujore pĂ«r lĂ«vizshmĂ«rinĂ«.

Në tërësi, çfarë planifikohet të ndërtohet është një qytezë e re, me 50 mijë banorë të ndryshëm nga e gjithë bota.

“PĂ«rfshirĂ« komunitete sportive, pĂ«r tĂ« bashkĂ«punuar mbi çështje tĂ« ndryshme globale pĂ«rmes njĂ« qasjeje tĂ« integruar dhe holistike”, thuhet mĂ« tej nĂ« pĂ«rshkrimin e projekt-idesĂ«.

Parku Kombëtar Divjakë-Karavasta është një zonë e mbrojtur në zonën bregdetare të Shqipërisë dhe ka ekosisteme komplekse, të pasura në biodiversitet dhe burime natyrore. Në vitin 2022, parku u zgjerua nga 22,230.2 ha në 22,389.08 ha, ndërsa prej vitit 1995 është zonë e mbrojtur natyrore për shpendët e ujit, si ligatinë me rëndësi ndërkombëtare sipas Konventës së Ramsarit.

Laguna, duna dhe brigje nën presion

Në Orikum, një seri projektesh parashikojnë zhvillimin e resorteve dhe rezidencave.

Projekti “Dunes of Orikum”, qĂ« parashikon ndĂ«rtimin e resorteve dhe rezidencave, Ă«shtĂ« nĂ« fazĂ« pritjeje, ndĂ«rsa nuk bĂ«het e qartĂ« se cili Ă«shtĂ« ndĂ«rtuesi dhe zhvilluesi i kĂ«tij projekti. Projektuesi Ă«shtĂ« kompania “Office Kersten Geers David Van Severen”, themeluar nĂ« vitin 2002 nĂ« Bruksel.

BashkĂ« me “Orikum Oasis”, kĂ«to dy projekte propozojnĂ« ndĂ«rhyrje nĂ« njĂ« territor qĂ« shĂ«rben si barrierĂ« natyrore mes detit dhe tokĂ«s, sikurse Laguna e Orikumit, me origjinĂ« tektonike prej rreth 130 hektarĂ«sh, ndodhur nĂ« pjesĂ«n jugore tĂ« gjirit tĂ« VlorĂ«s dhe rrĂ«zĂ« maleve tĂ« Ceraunit.

Projekti “Orikum Oasis”, i cili sipas “The Albanian Files” Ă«shtĂ« nĂ« vijim, planifikon njĂ« sipĂ«rfaqe prej 500,000 mÂČ, ka si zhvillues “LAXMI Real Estate” dhe partner nĂ« ShqipĂ«ri “iRI shpk”.

“LAXMI Real Estate” administrohet nga familja indiane Sandesara, Chetankumar dhe Nitin Sandesara, pas marrjes sĂ« nĂ«nshtetĂ«sisĂ« shqiptare. Ky nuk Ă«shtĂ« njĂ« emĂ«r i panjohur, pasi kanĂ« qenĂ« tĂ« akuzuar pĂ«r mashtrim bankar me vlerĂ« 700 milionĂ« dollarĂ« dhe kanĂ« qenĂ« nĂ« kĂ«rkim ndĂ«rkombĂ«tar. Sipas njĂ« investigimi tĂ« OCCRP-sĂ«, ata arritĂ«n tĂ« largohen nga ShqipĂ«ria nĂ« vitin 2019.

MĂ« tutje, nĂ« njĂ« skicim dyfaqĂ«sh tĂ« librit, bregore tĂ« diktuara nga ndĂ«rtesat dy-trekatĂ«she qĂ« vijĂ«zohen sipas lakimeve tĂ« njĂ« lapsi, merr jetĂ« “Poro Valona Albania”, e dizajnuar nga “Archea Associati”.

Foto: Master-Plani i “Poro Valona”

Vendndodhja tĂ« lĂ« pĂ«rshtypjen e LagunĂ«s sĂ« PishĂ« Poros, peizazhit tĂ« mbrojtur nĂ« VlorĂ«, ndĂ«rsa katalogu i “ShqipĂ«risĂ« sĂ« ardhshme” e pĂ«rcakton si hapĂ«sirĂ« private. Zhvilluesi i kĂ«tij projekti Ă«shtĂ« “Natura Resort shpk”, me administrator Renis TĂ«rshana, kompani e themeluar nĂ« vitin 2022, e cila merret me ndĂ«rtim, zhvillim tĂ« strukturave me destinacion turizmin.

NĂ« tĂ« njĂ«jtin peizazh, nĂ« “The Albanian Files” shĂ«njohet edhe njĂ« masterplan pĂ«r ZvĂ«rnecin, me projektues tĂ« njĂ«jtĂ«n kompani, “Archea Associati”, dhe me zhvillues “Kastrati Group shpk”. Masterplani ka mbetur nĂ« proces tĂ« dizajnimit tĂ« konceptit. NjĂ« seri hulumtimesh tĂ« Citizens.al tregojnĂ« si planet pĂ«r kĂ«tĂ« zonĂ« kanĂ« ndryshuar.

Masterplane të përgatitura janë edhe për brezin bregdetar të deltës së Vjosës, e cila u la jashtë Parkut Kombëtar në vitin 2023.

Ilustrim grafik i planeve “Umea” dhe “New Apollonia”

Masterplani “UMEA”, projektuar nga studioja MVRDV dhe me zhvillues “UMEA Ingegneria”, parashikon njĂ« koncept zhvillimi pĂ«r 650 ha pranĂ« lumit Vjosa. NjĂ« artikull i mĂ«parshĂ«m i Citizens.al sqaron dy projekte tĂ« planifikuara nĂ« kĂ«tĂ« zonĂ«.

“Zhvilluesi donte tĂ« krijonte njĂ« destinacion gjatĂ« gjithĂ« vitit: njĂ« vend qĂ« kombinon kohĂ«n e lirĂ«, mikpritjen dhe jetesĂ«n, tĂ« udhĂ«hequr nga peizazhi pĂ«rreth, brenda njĂ« sipĂ«rfaqeje prej 650 hektarĂ«sh”, thuhet nĂ« pĂ«rshkrimin e projektit, ndĂ«rsa janĂ« nĂ« zhvillim tĂ« dizajnit.

Renditja kronologjike këtu ka rëndësi: kufiri i parkut u vendos në vitin 2023; masterplani për të njëjtën zonë erdhi më pas.

Nga Krorëzi në Ksamil

Foto: Projektet e Luca Dini-t “Atara”, “Life Marina” dhe Masterplani i KrorĂ«zĂ«s

Sipas Agjencisë Kombëtare të Turizmit, Krorëza, midis zonës së Shpellë-Lukovës dhe Gjirit të Kakomesë, është një nga plazhet më të paprekura në Shqipëri.

Megjithatë, as këtu nuk mungojnë planet për një qytet turistik me marinë.

“Ky Ă«shtĂ« KrorĂ«zi, njĂ« urbanizim bregdetar i frymĂ«zuar nga fshatrat e vegjĂ«l nĂ« bregdetin italian, tĂ« njohur pĂ«r terrenin e tyre tĂ« pjerrĂ«t dhe tĂ« thyer. NĂ« KrorĂ«z, dizajni pasqyron konturet natyrore tĂ« zonĂ«s, duke krijuar njĂ« peizazh unik arkitektonik, ku shtĂ«pitĂ« dhe shtigjet bashkohen me kodrat, me pamje nga deti”, thuhet nĂ« pĂ«rshkrimin qĂ« i bĂ«het projektit “KrorĂ«z Master Plan”, dizajnuar nga “Luca Dini Design and Architecture”.

“Zbulimi” i kĂ«tyre gjireve Ă«shtĂ« kryer nga Luca Dini pĂ«rmes njĂ« udhĂ«timi me jaht.

Por kjo nuk Ă«shtĂ« e vetmja. ShtatĂ« kilometra bregdet tĂ« virgjĂ«r, dy marina tĂ« mĂ«dha dhe njĂ« fshat, hotel, kazino e disko Ă«shtĂ« çfarĂ« ofron “Life Marina Complex”, pranĂ« SarandĂ«s, njĂ« masterplan tanimĂ« nĂ« fazĂ« konceptimi.

NĂ«se vijon tĂ« ecĂ«sh mĂ« tutje me jaht, si koncept propozues Ă«shtĂ« kompleksi “Atara” nĂ« LukovĂ«. NjĂ« masterplan qĂ« pĂ«rfshin hotele luksoze dhe shtĂ«piza private.

“Atara Ă«shtĂ« projektuar pĂ«r t’u ofruar mysafirĂ«ve njĂ« lidhje intime me natyrĂ«n, ku çdo pamje dhe pĂ«rvojĂ« Ă«shtĂ« kuruar me kujdes pĂ«r t’u pĂ«rzier me mjedisin”, thuhet nĂ« pĂ«rshkrimin pĂ«rmes “cartoons” pĂ«rbri projekt-idesĂ«.

I konsideruar si “Maldivet” e ShqipĂ«risĂ«, edhe pĂ«r Ksamilin duket se ka disa plane.

Studiot e huaja kanë parashikuar katër projekte për këtë zonë.

“Les villages d’Azur”, masterplan i projektuar nga “Emre Arolat Architecture” dhe zhvilluar nga “Onhezmi Marina”, me administrator Arben Çera, shoqĂ«ri e kontrolluar nga kompania “Kupa” e ShkĂ«lqim KupĂ«s.

Megjithatë, me një vendim të 7 nëntorit 2024, ministri Blendi Gonxhja nuk e ka miratuar raportin e vëzhgimit arkeologjik sipërfaqësor për këtë projekt, pasi sipas vendimit bie ndesh me ligjin për trashëgiminë kulturore dhe muzetë, konventën e ratifikuar për mbrojtjen e trashëgimisë kulturore dhe botërore, VKM-në për shpalljen kompleks ligatinor të Butrintit dhe VNM-në për planin e menaxhimit të integruar për Parkun Kombëtar të Butrintit.

PĂ«rpos kĂ«saj, nĂ« “The Albanian Files” studioja 51N4E ka projektuar “Ksamil Village”, me zhvillues “AnimaCon”, nĂ« pronĂ«si tĂ« Lori HoxhĂ«s, dhuruar nga e Ă«ma, Vjollca Hoxha, nĂ« vitin 2025.

“KatĂ«r Kulla Hotel” Ă«shtĂ« njĂ« tjetĂ«r projekt nĂ« Ksamil, nĂ« njĂ« hapĂ«sirĂ« prej 1,425 mÂČ, me projektues Nuno Melo Sousa dhe me partnerĂ« shqiptarĂ« “SON Architects”. NdĂ«rsa gjatĂ« publikimit tĂ« librit ka qenĂ« nĂ« proces tĂ« marrjes sĂ« lejes sĂ« ndĂ«rtimit.

Nga Butrinti në Rrjoll

NĂ« “The Albanian Files” hapĂ«sirĂ« zĂ« edhe Parku KombĂ«tar i Butrintit, ku synohet tĂ« ndĂ«rhyhet pĂ«rmes projektit tĂ« qendrĂ«s sĂ« vizitorĂ«ve. NjĂ« projekt i projektuar nga Kengo Kuma, me zhvillues Fondacionin e Menaxhimit tĂ« Butrintit, themeluar nga Ministria e KulturĂ«s dhe AADF-ja pĂ«r menaxhimin e Parkut KombĂ«tar tĂ« Butrintit pĂ«r njĂ« afat 10-vjeçar, me tĂ« drejtĂ« ripĂ«rtĂ«ritjeje.

Foto: Projekti i Kengo Kuma në Butrint

Proces ky i cili ka ngjallur pakënaqësi për mënyrën si menaxhohen parqet kombëtare, jo nga vetë shteti, por përmes fondacioneve. Për këtë, Gjykata Kushtetuese vendosi në favor të menaxhimit të Parkut Kombëtar të Butrintit nga AADF-ja, në bashkëpunim me Ministrinë e Kulturës.

Projekti i Rrjollit, pĂ«r ndĂ«rtimin e projektit turistik “Baks Bay” nga “Gener 2 shpk”, renditet mes tĂ« tjerash nĂ« “The Albanian Files”, si njĂ« projekt nĂ« proces ndĂ«rtimi.

Rrjolli shtrihet mes Lagunës së Vilunit në veri dhe Ranës së Hedhun në jug, ndërsa punimet për resortin turistik kanë ndaluar për shkak të rezistencës së banorëve.

Zona ku po ndĂ«rtohet ishte pjesĂ« e njĂ« brezi tĂ« mbrojtur bregdetar. PĂ«rfshihej nĂ« nĂ«nzonĂ«n 1b tĂ« “Peizazhit tĂ« Mbrojtur Lumi i BunĂ«s-VelipojĂ«â€.

Në këtë nënzonë zbatohej shkalla e dytë e mbrojtjes mjedisore, e cila synonte ruajtjen e biodiversitetit, duke lejuar aktivitete tradicionale, ekonomike dhe turistike, për sa kohë nuk cenonin objektivat e mbrojtjes.

Por, me ndryshimet e Ligjit pĂ«r Zonat e Mbrojtura, nĂ« vitin 2024, u pĂ«rfshi edhe koncepti i “turizmit tĂ« ekselencĂ«s”, i cili parashikon struktura akomoduese me standarde tĂ« larta arkitektonike dhe mjedisore. Ky Ă«shtĂ« mekanizmi ligjor qĂ« e bĂ«n Rrjollin dhe potencialisht raste tĂ« ngjashme tĂ« mundshĂ«m pa shkelur, teknikisht, asnjĂ« ligj. Ligji vetĂ« u ndryshua pĂ«r t’u pĂ«rshtatur me projektin, jo e kundĂ«rta.

Rana e Hedhun, me kulla prej “rĂ«re” mbi duna

Rana e Hedhun gĂ«zon statusin “Monument Natyre”, si njĂ« dunĂ« bregdetare nĂ« detin Adriatik, nĂ« veriperĂ«ndim tĂ« ShĂ«ngjinit. ËshtĂ« njĂ« plazh i pastĂ«r rreth 4 km, i formuar nga duna rĂ«re, ku mĂ« e madhja Ă«shtĂ« e vendosur nĂ« shpatin e kodrĂ«s dhe arrin lartĂ«sinĂ« deri nĂ« 80 m, ndĂ«rsa tĂ« jep pamjen sikur rĂ«ra derdhet nga mali nĂ« det.

Mirëpo, në këtë zonë parashikohen të ndërtohen kulla, ndërsa janë në proces të marrjes së lejes së ndërtimit. Nuk është ende publik zhvilluesi.

Po ashtu, Ă«shtĂ« projektuar nga Alvaro Siza edhe njĂ« masterplan pĂ«r dunĂ«n, ku zhvillues Ă«shtĂ« “Gruppo IDA” dhe inxhinierĂ« Ilir Trebicka dhe Klodiana Kucuku.

“NĂ« shpatin jugperĂ«ndimor mbi Adriatik, midis Malit tĂ« Zi dhe ShĂ«ngjinit, plani i RanĂ«s sĂ« Hedhun Ă«shtĂ« hartuar pĂ«r tĂ« pĂ«rcaktuar dhe organizuar territorin dhe ndĂ«rtesat e tij”, thuhet nĂ« pĂ«rshkrimin qĂ« shoqĂ«ron projekt-idenĂ«.

Foto: PjesĂ« nga Master-Plani i “Valamar Tale”

Nuk mbetet pa u prekur edhe plazhi i Tales. “NjĂ« kapitull i ri fillon nĂ« veri tĂ« ShqipĂ«risĂ«. PrezantojmĂ« Valamar Tale, ku natyra, dizajni dhe stili i jetesĂ«s bashkohen nĂ« harmoni”, thuhet nĂ« rrjetet sociale tĂ« “Balfin Real Estate”.

I quajtur “Master plan design for Valamar Tale”, i projektuar nga “Toyo Ito and Associates, Architects” dhe me zhvillues “Balfin Group”, projekti ndodhet nĂ« fazĂ«n e tretĂ«, atĂ« tĂ« dizajnimit tĂ« masterplanit.

Nga liqeni nĂ« “pyjet” e Drilonit

Foto: PjesĂ« nga projektet “Pyjet e Drilonit” dhe “Koran Village”

Përpos vijës bregdetare, interes për zhvillim paraqet edhe qyteti i Pogradecit, ndërsa ka një peizazh të mbrojtur, sikurse Liqeni i Pogradecit. Parku Ujor Drilon-Tushemisht është shpallur Monument Natyre, sipas informacionit zyrtar të turizmit dhe zonave të mbrojtura në Shqipëri. Zona përfshin burimet karstike të Drilonit, kanalet ujore dhe ekosistemet përreth liqenit të Ohrit.

“BimĂ«sia nĂ« grykĂ«derdhjen e lumit Drilon nĂ« liqenin e Ohrit pĂ«rhapet midis gishtĂ«rinjve tĂ« dridhur tĂ« pallateve tĂ« banimit”, thuhet nĂ« projekt-idenĂ« e “Pyjet e Drilonit”, me zhvillues kompaninĂ« “Kontakt”.

Po ashtu, mbi Liqenin e Pogradecit, EMBT-ja e Miralles Tagliabue ka projektuar “Koran Village” pĂ«r kompaninĂ« “Arlis NdĂ«rtim” dhe “Hotel Millennium” pĂ«r “Millennium Group”.

“Nuk mund tĂ« ketĂ« ndĂ«rtime nĂ« zonat e mbrojtura pa vlerĂ«sim tĂ« thelluar tĂ« ndikimit nĂ« mjedis”

Ekspertët e mjedisit po shprehin shqetësim për një sërë projektesh turistike dhe investimesh të propozuara në disa prej zonave më të rëndësishme natyrore të vendit, duke paralajmëruar se ato mund të sjellin pasoja të pakthyeshme për biodiversitetin dhe ekosistemet e mbrojtura.

Taulant Bino, nga Albanian Ornithological Society (AOS), thotë për Citizens.al se disa nga projektet dhe projekt-idetë e prezantuara vitet e fundit konsiderohen veçanërisht problematike për shkak të vendndodhjes së tyre dhe ndikimeve të pritshme në mjedis.

“Midis tyre resorte nĂ« DivjakĂ«-Karavasta dhe Butrint, pĂ«rkatĂ«sisht nĂ« Parkun KombĂ«tar DivjakĂ«-Karavasta dhe Butrint, Baks Rrjolli, Pogradeci, Poro-VjosĂ«, pĂ«rkatĂ«sisht nĂ« Peizazhin e Mbrojtur BunĂ«-VelipojĂ«, Liqeni i Pogradecit, PishĂ«-Poro-NartĂ«, Orikumi, Tale dhe QafĂ«-Shtama, me shumĂ« gjasa nĂ« Parkun Natyror Karaburun, Kune-Vain dhe QafĂ«-ShtamĂ«â€, rendit Bino.

Ai thekson se çdo projekt i propozuar brenda ose pranĂ« zonave tĂ« mbrojtura duhet t’i nĂ«nshtrohet procedurave tĂ« plota tĂ« VlerĂ«simit tĂ« Ndikimit nĂ« Mjedis dhe VlerĂ«simit tĂ« Duhur Mjedisor, nĂ« pĂ«rputhje me standardet dhe kĂ«rkesat e DirektivĂ«s Evropiane tĂ« Habitateve.

“Duhen anuluar projektet e miratuara dhe duhen pezulluar tĂ« gjitha propozimet e reja deri nĂ« shfuqizimin e ndryshimeve tĂ« vitit 2024 nĂ« Ligjin pĂ«r Zonat e Mbrojtura dhe deri nĂ« pĂ«rfundimin e afateve tĂ« ligjit pĂ«r Investimet Strategjike”, argumenton Bino.

Sipas ekspertit, zhvillimi ekonomik dhe turizmi nuk duhet të vijnë në kurriz të trashëgimisë natyrore të vendit. Për këtë arsye, ai kërkon më shumë transparencë mbi mënyrën se si janë miratuar projektet deri më tani, publikimin e studimeve të ndikimit mjedisor dhe garantimin e një procesi vendimmarrës që përfshin konsultimin publik dhe ekspertizën shkencore.

“TĂ« gjitha projektet duhet tĂ« kalojnĂ« nĂ« lupĂ«n e VlerĂ«simit tĂ« Thelluar tĂ« Ndikimit nĂ« Mjedis dhe VlerĂ«simit tĂ« Duhur, sikurse e kĂ«rkon Direktiva e Habitateve. Nuk mund tĂ« ketĂ« projekte nĂ« Zonat e Mbrojtura pa ndĂ«rhyrjet ligjore tĂ« mĂ«sipĂ«rme, pa transparencĂ«n pĂ«r vendimmarrjen e deritanishme, pĂ«r ndikimet e thelluara nĂ« mjedisin natyror dhe biologjik dhe pa VlerĂ«simin e Duhur Mjedisor”, deklaroi Bino.

Kur projektet vendosen njëra pas tjetrës në hartë, shfaqet një model i qartë: dunat, lagunat, brigjet e virgjëra, pyjet bregdetare dhe zonat e mbrojtura po kthehen në objektiva të zhvillimit turistik, duke i dhënë përparësi interesit privat, karshi atij publik.

Lexo gjithashtu:

The post “The Albanian Files”, harta e resorteve mbi natyrĂ«n shqiptare appeared first on Citizens.al.

Je ndaluar, shoqëruar apo marrë në pyetje pas protestës? Plotëso formularin.

✇Citizens.al
By: Citizens.al
22 June 2026 at 14:22

Ditët e fundit shumë qytetarë janë shoqëruar në komisariatin e policisë për shkak të pjesëmarrjes në protesta. Citizens.al dëshiron të dijë përvojën tuaj dhe arsyet kryesore të procedimit.



The post Je ndaluar, shoqëruar apo marrë në pyetje pas protestës? Plotëso formularin. appeared first on Citizens.al.

Hetimi për korrupsion lidhur me resortin shqiptar të dhëndrit të Trump të çon në Holandë

✇Citizens.al
By: Citizens.al
21 June 2026 at 16:32

Artikull i publikuar nga “Follow the Money”, pĂ«rkthyer nga origjinali.

Dhëndri i Trumpit, Jared Kushner, po zhvillon një resort ekskluziv në Shqipëri, i financuar përmes kompanive guaskë holandeze dhe kapitalit nga Katari. Pas protestave të ashpra, autoritetet shqiptare kundër korrupsionit po shqyrtojnë tani projektin. Si shtrihet gjurma e parave nga bregdeti shqiptar deri në Amsterdam?

Pas ditësh protestash të ashpra, SPAK hapi këtë javë një hetim mbi një resort luksoz të Jared Kushner, dhëndrit të presidentit amerikan Donald Trump. Projekti gjigant po zhvillohet në një zonë ekologjikisht të ndjeshme në bregdetin shqiptar. Hetimi përqendrohet në parregullsi lidhur me dhënien e tokës dhe konflikte të mundshme interesi.

Nga një vështrim në regjistrin tregtar rezulton se projekti menaxhohet nga pikëpamja fiskale përmes kompanive guaskë holandeze. Por çfarë bëjnë saktësisht këto kompani.

Model klasik

Një publikim i fundit në Fletoren Zyrtare të Shqipërisë zbuloi se një strukturë e përbërë nga pesë kompani guaskë me seli në Amsterdam përbën qendrën administrative të resortit. Shoqëria me përgjegjësi të kufizuar Zvernec South Adriatic Development drejton projektin nga pikëpamja juridike dhe financiare.

Kjo njësi zotëron lejen përkatëse, strukturon aksionet dhe kanalizon fondet drejt ishullit shqiptar të Sazanit dhe gadishullit të Zvërnecit. Në fund të vitit 2024, qeveria miratoi zhvillimin e kësaj zone nga firma e kapitalit privat të Kushnerit, Affinity Partners.

NjĂ« nga pesĂ« kompanitĂ« guaskĂ« – Blue Industries Investment Holding B.V. – Ă«shtĂ« nĂ« pronĂ«si tĂ« aksionerĂ«ve shqiptarĂ«, sipas dokumenteve qeveritare shqiptare tĂ« shqyrtuara nga Follow the Money. Por, pĂ«r shkak se secili aksioner individual zotĂ«ron mĂ« pak se 25 pĂ«r qind tĂ« projektit, ata nuk janĂ« tĂ« detyruar tĂ« bĂ«jnĂ« publik identitetin e tyre.

“Holanda, si furnizuese e kompanive guaskĂ«, Ă«shtĂ« njĂ« nyje e rĂ«ndĂ«sishme nĂ« transferimin dhe fshehjen e parave qĂ« vijnĂ« nga jashtĂ« vendit”, tha Lotte Rooijendijk, nga Transparency International nĂ« HollandĂ«.

“ËshtĂ« njĂ« model klasik”, thotĂ« Lotte Rooijendijk nga Transparency International nĂ« HollandĂ«. “NĂ« praktikĂ« shikon se shumĂ« tĂ« ashtuquajtur UBO-s (pronarĂ« pĂ«rfitues pĂ«rfundimtarĂ«) fshihen pas kĂ«tyre strukturave. E pamĂ« kĂ«tĂ« te Panama Papers dhe tani te ky projekt: Holanda, si furnizuese e kompanive guaskĂ«, Ă«shtĂ« njĂ« hallkĂ« e rĂ«ndĂ«sishme nĂ« zhvendosjen e parave tĂ« huaja jashtĂ« sistemit tĂ« dukshĂ«m financiar. FalĂ« rregullave aktuale evropiane, ne nuk mund tĂ« shohim gjithmonĂ« as se kush janĂ« personat e pĂ«rfshirĂ«. Zyrat holandeze tĂ« trusteve janĂ« çelĂ«si nĂ« kĂ«tĂ« proces.”

Një rus dhe një bullgar

Zyra pas kompanive B.V. Ă«shtĂ« kompania holandeze me seli nĂ« Amsterdam Dutch Trust Management (DTM). Kjo zyrĂ« Ă«shtĂ« nĂ« pronĂ«si tĂ« Nikita Vinogradov (MoskĂ«, 1991) dhe bullgares Zoya Gyurova (1988). Rusi Vinogradov ka qenĂ« drejtues pĂ«r RusinĂ« nĂ« firmĂ«n “Strik Attorneys at Law dhe Tax Advisors”, ku edhe Gyurova punonte si juriste. Kompania e lidhur me tĂ« “Strik Tax and Legal” ende i liston tĂ« dy si partnerĂ« nĂ« departamentin e kontabilitetit.

Sipas faqes sĂ« internetit tĂ« DTM, kompania ofron shĂ«rbime administrative dhe ndihmon nĂ« krijimin e shoqĂ«rive zotĂ«ruese (holding) Ajo vlerĂ«son tĂ« drejtĂ«n tregtare tĂ« HolandĂ«s si “jashtĂ«zakonisht fleksibĂ«l” dhe Ă«shtĂ« e specializuar nĂ« kompani B.V. dhe fondacione. Kjo zyrĂ« relativisht e vogĂ«l fokusohet kryesisht te kompanitĂ« e EvropĂ«s Qendrore, zotĂ«rimet financiare dhe kompanitĂ« shumĂ«kombĂ«she indiane.

Se si projekti i resortit tĂ« Kushnerit pĂ«rfundoi pikĂ«risht te DTM nuk Ă«shtĂ« e qartĂ«. Zyra gjithashtu nuk i Ă«shtĂ« pĂ«rgjigjur pyetjeve tĂ« “Follow the Money”.

Nga regjistri tregtar rezulton se DTM kishte disa klientë shqiptarë. Në vitin 2025, zyra u vu sërish në qendër të vëmendjes pasi një prej këtyre klientëve u përjashtua nga tenderët publikë. Ai kishte dorëzuar dokumente të falsifikuara lidhur me një tender në Tiranë. Përmes një shoqërie holandeze, të krijuar nga DTM, përfitimet nga kjo veprimtari përfunduan te palë të lidhura me aksionerë bullgarë dhe rusë.

Puna e trusteve i sjell nĂ« çdo rast Vinogradovit dhe GyurovĂ«s tĂ« ardhura tĂ« konsiderueshme. NjĂ« raport financiar vjetor tregon se Gyurova ka derdhur katĂ«rqind mijĂ« (euro) nĂ« njĂ« shoqĂ«ri zotĂ«ruese personale, tĂ« cilĂ«n ajo e krijoi nĂ« kohĂ«n kur mori detyrĂ«n nĂ« “Dutch Trust Management”. Edhe Vinogradov ka njĂ« “holding” tĂ« tijin, por qĂ« prej vitit 2022 ai nuk publikon mĂ« raporte financiare vjetore.

Konflikt interesi

Fakti qĂ« projekti i Kushnerit nuk i bĂ«n tĂ« njohur njĂ« pjesĂ« tĂ« aksionerĂ«ve nuk do tĂ« thotĂ« se Ă«shtĂ« e paqartĂ« se cilĂ«t janĂ« aktorĂ«t e mĂ«dhenj pĂ«rkrah Kushnerit. Dokumentet e bĂ«ra sĂ« fundmi tĂ« disponueshme tregojnĂ« se njĂ« nga pesĂ« kompanitĂ« holandeze B.V., “Universal Properties Projects B.V.”, kohĂ«t e fundit ka transferuar njĂ« pjesĂ« tĂ« konsiderueshme tĂ« interesave tĂ« saj nĂ« projektin e resortit te grupi nga Katari Al-Khayyat Group, nĂ« pronĂ«si tĂ« vĂ«llezĂ«rve Moutaz dhe Mohammed Al-Khayyat. KĂ«tĂ« e zbuloi sĂ« fundmi platforma shqiptare Citizens.al.

Ky transferim është i pazakontë, sepse Al-Khayyat Group ka interesa biznesi që lidhen me vendimmarrjet politike të vjehrrit të Kushnerit. Sipas New York Times, Al-Khayyatët e nisën bashkëpunimin me Kushnerin në kohën kur qeveria Trump lehtësoi sanksionet ndaj Sirisë. Përmes kësaj, grupi Al-Khayyat fitoi akses në kontrata ndërtimi me një vlerë totale prej rreth dymbëdhjetë miliardë eurosh.

VetĂ« Kushner i hedh poshtĂ« akuzat pĂ«r konflikt interesi. “Ajo qĂ« tĂ« tjerĂ«t e quajnĂ« konflikt interesi, Steve [Witkoff] dhe unĂ« e quajmĂ« pĂ«rvojĂ« dhe marrĂ«dhĂ«nie qĂ« kemi ndĂ«rtuar nĂ« tĂ« gjithĂ« botĂ«n”, tha ai vitin e kaluar pĂ«r televizionin CBS.

Një miliard euro për ishullin

Kushner, i cili si një përfaqësues i afërt i vjehrrit të tij takohet me krerë shtetesh, sipas deklarimeve të tij ra në gjurmët e zonës gjatë një pushimi. Nga një jaht, ai dhe bashkëshortja e tij, Ivanka Trump, e panë për herë të parë ishullin shqiptar në vitin 2021. Ata mbetën të mahnitur nga bukuria e tij, i tha ai gazetës The Guardian.

“Isha thjesht shumĂ« i habitur qĂ« diçka e tillĂ« ekzistonte nĂ« mes tĂ« Mesdheut dhe ende nuk ishte zhvilluar.” Ai e shfrytĂ«zoi mundĂ«sinĂ« dhe pas negociatave me qeverinĂ«, Kushner dhe bashkĂ«punĂ«torĂ«t e tij vendosĂ«n njĂ« miliard euro pĂ«r ishullin.

Përfaqësues të lëvizjes mjedisore shqiptare ngritën menjëherë alarmin kur qeveria e kryeministrit socialist Edi Rama ndryshoi në vitin 2024 ligjin për zonat e mbrojtura natyrore, me qëllim që ta bënte të mundur projektin. Këtë e thotë Joni Vorpsi nga organizata shqiptare për mbrojtjen e natyrës PPNEA.

“NdĂ«rkohĂ«, 400 hektarĂ« tokĂ« nga zona e mbrojtur natyrore Vjosa-NartĂ« janĂ« rrethuar me tela me gjemba. Aty jetojnĂ« specie tĂ« rrezikuara si foka mesdhetare, dhe ajo Ă«shtĂ« njĂ« ndalesĂ« e rĂ«ndĂ«sishme nĂ« rrugĂ«n e migrimit tĂ« flamingove. Tani lejohet tĂ« ndĂ«rtohet?!”

Hetimi pĂ«r korrupsion pĂ«rqendrohet te ndryshimi i ligjit qĂ« bĂ«ri tĂ« mundur projektin. Vorpsi mendon se çelĂ«si qĂ«ndron te kompanitĂ« guaskĂ« holandeze. “Se nga vijnĂ« saktĂ«sisht tĂ« gjitha paratĂ«, nuk e dimĂ«, por kemi njĂ« ide.”

Rreziqe për kontrollin demokratik

Pavarësisht polemikave, qeveria shqiptare vazhdon ta mbështesë publikisht projektin. Kryeministri Edi Rama ka thënë disa herë se investimet e huaja janë thelbësore për zhvillimin ekonomik të vendit. Ai kundërshton kritikat ndaj ndryshimit të legjislacionit për natyrën rreth Zvërnecit. Rama deklaron se qeveria po ndjek vetëm procedurat standarde.

Në të njëjtën kohë, grupet opozitare dhe aktivistët mjedisorë theksojnë se kombinimi i investimeve të mëdha të huaja, kontrollit të dobët institucional dhe strukturave komplekse të pronësisë holandeze përbën rreziqe të mëdha për kontrollin demokratik.

Ndërkohë, Komisioni Evropian është përfshirë në debat. Resorti me përmasa të mëdha mund të pengojë bisedimet e anëtarësimit të Shqipërisë, nëse rezulton se vendi shkel rregullat mjedisore evropiane. Shqipëria do të binte në kundërshtim me direktivat evropiane për shpendët dhe habitatet, për shkak të heqjes së pjesshme të statusit të mbrojtur të zonës.

Vorpsi nga PPNEA shpreson qĂ« ky presion nga Brukseli tĂ« vazhdojĂ«. “Protestat janĂ« rritur jashtĂ«zakonisht shumĂ« gjatĂ« javĂ«ve tĂ« fundit, por ende nuk Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« publik identiteti i tĂ« gjithĂ« aksionerĂ«ve nĂ« kĂ«tĂ« strukturĂ«. NdĂ«rkohĂ« qĂ« kryeministri Rama sillet sikur nuk po ndodh asgjĂ«, bregdeti ynĂ« i mbrojtur po nxirret nĂ« shitje.”

Qeveria e Shqipërisë, Dutch Trust Management dhe Affinity Partners nuk iu përgjigjën pyetjeve të Follow the Money.

Lexo gjithashtu:

The post Hetimi për korrupsion lidhur me resortin shqiptar të dhëndrit të Trump të çon në Holandë appeared first on Citizens.al.

Nga Ramizi te Ramizmi-“Kap ç’tĂ« kapĂ«sh” si sistem ekonomik dhe politik

✇Citizens.al
By: Citizens.al
19 June 2026 at 16:04

Nga Armando Memushi*

MĂ« 13 tetor 2024, nga Berlini, Edi Rama njoftoi nĂ« njĂ« intervistĂ« pĂ«r AgjencinĂ« Reuters synimin e vet pĂ«r njĂ« mandat tĂ« katĂ«rt nĂ« krye tĂ« qeverisĂ« shqiptare: “Besoj se mĂ« duhet tĂ« kandidoj, sepse ka punĂ« pĂ«r tĂ« mbaruar. Dhe nĂ« kĂ«to tre mandate kemi bĂ«rĂ« gjĂ«ra tĂ« mrekullueshme”. PĂ«r tĂ« dĂ«shmuar arritjet gjatĂ« 11 viteve tĂ« qeverisjes sĂ« tij, ai pĂ«rmendi se vendi kishte “kapĂ«rcyer tavanin e 10 milionĂ« turistĂ«ve”.

VetĂ«m njĂ« ditĂ« mĂ« pas, nga Stockholm-i, Akademia MbretĂ«rore Suedeze e Shkencave njoftoi se do tĂ« nderonte tre ekonomistĂ« dhe politologĂ« (Acemoglu, Johnson dhe Robinson) me Çmimin Nobel “pĂ«r studime se si formohen institucionet dhe se si ato ndikojnĂ« nĂ« mirĂ«qenie”.

Studiuesit kanë shqyrtuar sistemet politike dhe ekonomike që kolonët europianë vendosën të ndërtonin (ose ruanin) në shoqëritë e kolonizuara prej tyre duke filluar nga shekulli XVI. Sipas tyre, ato sisteme janë një faktor shpjegues i dallimeve midis ish-kolonive, si për sa i përket ecurisë historike të zhvillimit ashtu edhe mirëqenies së sotme ekonomike.

NĂ« vendet ku rrethanat mundĂ«suan vendosjen e vetĂ«m pak kolonĂ«ve europianĂ«, ata ngritĂ«n ose ruajtĂ«n sisteme politike dhe ekonomike shfrytĂ«zuese, synimi i tĂ« cilave ishte sjellja e pĂ«rfitimeve afatshkurtra pĂ«r njĂ« elitĂ« tĂ« vogĂ«l vendase nĂ« kurriz tĂ« popullsisĂ« sĂ« gjerĂ«. Nga ana tjetĂ«r, nĂ« ato vende ku u zhvendosĂ«n pĂ«r tĂ« jetuar shumĂ« kolonĂ«, ata ngritĂ«n ose ruajtĂ«n institucione gjithĂ«pĂ«rfshirĂ«se, tĂ« cilat do tĂ« mundĂ«sonin pĂ«rfitime afatgjata pĂ«r tĂ« gjithĂ« nĂ« ‘mĂ«mĂ«dheun’ e ri.

Tre nobelistët kanë treguar se si kolonitë me sisteme zhvatëse përjetuan një zhvillim ekonomik relativisht të ngadaltë dhe janë sot vende më pak të begata se simotrat e tyre me sisteme gjithëpërfshirëse.

Shqipëria e 35 viteve të fundit nuk ka qenë një vend i kolonizuar. Madje qysh prej largimit nga pushteti të Ramiz Alisë dhe Partisë së Punës, vendi u shndërrua (të paktën, formalisht) në një demokraci përfaqësuese shumëpartiake me një ekonomi të mbështetur te tregu. Por, ngjashëm me shumë nga kolonitë e shqyrtuara nga nobelistët e vitit 2024, në Shqipëri është ngritur dhe ruajtur një sistem politik dhe ekonomik shfrytëzues.

Në shumë vende ish-komuniste (Rusia është shembulli par excellence), institucionet e dobëta të tranzicionit kanë mundësuar përqendrimin në rritje të pushtetit ekonomik dhe politik në duart e një elite me lidhjet e duhura. Në disa raste këto ishin lidhje të trashëguara prej periudhës diktatoriale.

Kjo Ă«shtĂ« lehtĂ«suar edhe nga politikat e befta dhe tĂ« prera neoliberale qĂ« u zbatuan nĂ« kĂ«to vende pĂ«r tĂ« mundĂ«suar kalimin e shpejtĂ« nga njĂ« ekonomi e komanduar nĂ« njĂ« ekonomi tregu, tĂ« njohura edhe si “terapia e shokut”. Gjithsesi, nĂ« ShqipĂ«ri (ndryshe nga Rusia) mekanizmi kryesor i kĂ«tij pĂ«rqendrimi nuk ka qenĂ« privatizimi i shpejtĂ« i ndĂ«rmarrjeve shtetĂ«rore nĂ« sektorĂ« strategjikĂ«, ku njĂ« grup i vogĂ«l individĂ«sh arritĂ«n tĂ« blejnĂ« herĂ«t asete shumĂ« tĂ« vlefshme shtetĂ«rore me çmime jashtĂ«zakonisht tĂ« lira.

Në rastin shqiptar, kjo ka ndodhur me anë të patronazhit, klientelizmit dhe kapjes së shtetit. Të zgjedhurit i kanë shpërndarë burimet ekonomike jo sipas mekanizmave meritokratike të mundësive të barabarta, por në këmbim të mbështetjes politike. Më tej akoma, shteti dhe procesi ligjvënës janë vendosur në shërbim të marrjes së përfitimeve ekonomike private.

Në këtë mënyrë, rrethi vicioz i përqendrimit është ushqyer me zbatim të dobët dhe përzgjedhës të ligjit, pasiguri për pronën private, informalitet dhe infiltrim të burimeve financiare kriminale, si edhe konkurrencë të kufizuar në tregje (në rënie edhe në politikë). Cilatdo qofshin rrugët, duke marrë nën kontroll pushtetin ekonomik dhe politik kjo elitë e ka pasur më të lehtë ndërtimin dhe ruajtjen e një sistemi zhvatës, të orientuar drejt përfitimeve afatshkurtra për pak të privilegjuar përkundër zhvillimit të qendrueshëm dhe mirëqenies afatgjatë për të gjithë.

Prania e këtij sistemi vihet re së pari në qasjen zhvatëse ndaj burimeve të përbashkëta natyrore. Gjatë 35 viteve, në të gjithë vendin ka pasur raste të panumërta të shfrytëzimit të paqendrueshëm dhe/ose abuziv të pasurive të nëntokës, pyjeve dhe pasurive ujore. Abuzimet në minierën e kromit në Bulqizë, humbja e sipërfaqeve pyjore në Qarkun e Korçës dhe urbanizimi në zonën e mbrojtur të Vjosë-Nartës janë vetëm disa prej tyre.

Për më tepër, këto pasuri janë përdorur pothuajse tërësisht për nxjerrjen dhe eksportin e lëndëve të para të papërpunuara, duke humbur kështu vlerën e shtuar që do të mbetej në ekonomi prej përpunimit në vend.

Modeli zhvatës shfaqet edhe në përdorimin e burimeve njerëzore, qofshin ato në trajtën e punës së paguar apo të aftësive sipërmarrëse. Në 35 vite, vendi është përballur me probleme serioze në sistemin arsimor, i cili përtej fasadës së arritjeve mbetet i nënfinancuar, i keqqeverisur, me rezultate të dobëta e në rënie në testimet ndërkombëtare, si edhe pa lidhje të mira me tregjet e punës.

Njëkohësisht, Shqipëria ka përjetuar edhe një emigrim masiv të popullsisë, ku mbizotëron largimi i personave të kualifikuar në moshë pune. Si rrjedhojë, ekonomia shqiptare është mbështetur gjerësisht në shfrytëzimin e punës së lirë (edhe asaj të imigrantëve që kanë zëvendësuar të larguarit) dhe me prodhimtari të ulët. Për më tepër, dobësitë ose mungesa tërësore e sindikatave dhe institucionet e dobëta të mbikëqyrjes së tregjeve kanë mundësuar nivele shumë të larta të informalitetit dhe mbrojtje të kufizuar të punës.

Prania e një sistemi që nuk krijon mundësi të barabarta nuk ka qenë nxitëse as për talentin sipërmarrës. Mjedisi vendas ka krijuar besimin se lidhjet me politikën dhe shkelja e ligjit janë faktorë të rëndësishëm përcaktues të suksesit.

Të njëjtin ndikim frenues për sipërmarrjen ka pasur edhe shkalla e lartë e informalitetit dhe konkurrenca e pandershme prej firmave informale. Pengesë e rëndësishme ka qenë edhe vështirësia e sigurimit të burimeve financiare të nevojshme për nisjen dhe/ose rritjen e bizneseve, përtej kanaleve problematike të shfrytëzimit të financimeve shtetërore dhe të pastrimit të parave. Në 35 vite, Shqipëria ka vuajtur një krizë të rëndë të skemave piramidale, nuk ka arritur të zhvillojë ende tregje të mirëfillta të kapitalit, si dhe i ka përdorur remitancat sidomos për shpenzime konsumi dhe strehim.

Qasja zhvatëse është shfaqur edhe në përdorimin e kapitalit fizik. Ajo ka nisur qysh në ditët e para të Shqipërisë paskomuniste me shkatërrimin ose shitjen e rrëmujshme, me çmime jashtëzakonisht të lira, të pasurive të ndërmarrjeve shtetërore. E njëjta vijoi (në mënyrë më domethënëse) në 35 vitet që pasuan në rrugë të tjera të shfaqjes së patronazhit, klientelizmit dhe kapjes së shtetit: ndërtimi dhe menaxhimi i keq i infrastrukturës publike, praktikat jokonkurruese dhe korruptive në prokurimet publike dhe marrëveshjet për koncesione/PPP (në lidhje, zbatim dhe monitorim), si edhe keqmenaxhimi i ndërmarrjeve shtetërore.

Krahas përdorimit të faktorëve të prodhimit, sistemi shfrytëzues vërehet edhe te prirjet e zhvillimit të sektorëve të ekonomisë. Struktura e ekonomisë shqiptare ka ndryshuar gjatë 35 viteve, duke e zhvendosur gradualisht prodhimin (dhe punësimin) nga bujqësia dhe industria e tekstileve dhe këpucëve, që punon me material porositësi/fason, drejt shërbimeve (ku mbizotëron turizmi) dhe ndërtimit.

PavarĂ«sisht kĂ«tyre zhvillimeve, produktiviteti dhe vlera e shtuar nĂ« ekonomi kanĂ« vijuar tĂ« jenĂ« tĂ« ulĂ«ta. KĂ«shtu, turizmi ka ofruar njĂ« nivel tĂ« ulĂ«t sofistikimi tĂ« shĂ«rbimit (dhe tĂ« ardhurash), ka qenĂ« mjaft i pĂ«rqendruar nĂ« bregdet dhe gjatĂ« periudhĂ«s qershor-shtator, si dhe ka ndikuar negativisht nĂ« mjedis dhe bujqĂ«sinĂ« vendase. NĂ« fakt, ShqipĂ«ria ka shfaqur njĂ« varĂ«si nĂ« rritje nga importi i ushqimeve dhe rrezikon t’a kthejĂ« turizmin nĂ« ‘industrinĂ« e re minerare’ tĂ« vendit: njĂ« sektor qĂ« pĂ«rdor burimet natyrore pĂ«r t’i ‘eksportuar’ pa shfrytĂ«zuar mirĂ« potencialin e vlerĂ«s sĂ« shtuar dhe tĂ« lidhjes me sektorĂ«t e tjerĂ« tĂ« ekonomisĂ«.

Nga ana tjetër, sektori i ndërtimit ka ardhur duke u zgjeruar, edhe falë rritjes së turizmit. Por, krahas ndikimit pozitiv në rritjen ekonomike (ashtu si turizmi), zgjerimi intensiv i ndërtimit ka sjellë ndikim negativ në mjedis dhe shëndetin e popullsisë, përkeqësim të konflikteve për pronësinë, si dhe rritje të çmimeve dhe qirave në tregjet e pasurive të paluajtshme (sidomos në bregdet dhe Tiranë). Gjithashtu, rritja e shpejtë e këtij sektori duket të jetë ushqyer edhe përmes infiltrimit të burimeve financiare me origjinë kriminale dhe pastrimit të tyre nëpërmjet ndërtimit.

SĂ« fundi, vlen tĂ« theksohet se shoqĂ«ri tĂ« tilla me sisteme politike dhe ekonomike zhvatĂ«se nuk janĂ« tĂ« prirura tĂ« ndryshojnĂ« lehtĂ«. Sipas tre nobelistĂ«ve tĂ« vitit 2024, elita e privilegjuar nuk ka nxitje pĂ«r tĂ« ndryshuar gjendjen. Tekefundit, askush nuk do t’ua kompensonte atyre pĂ«rfitimet e humbura nga ndĂ«rtimi i njĂ« sistemi tĂ« ndryshĂ«m, me institucione qĂ« do tĂ« mundĂ«sonin pĂ«rfitime afatgjata pĂ«r tĂ« gjithĂ«. E megjithatĂ«, ndonjĂ«herĂ« demokratizimi ndodh. Mobilizimi i popullsisĂ« mund tĂ« shndĂ«rrohet nĂ« njĂ« kĂ«rcĂ«nim pĂ«r revolucion, i cili mund tĂ« jetĂ« edhe mĂ« i madh kur protestat janĂ« paqĂ«sore (sepse iu bashkohen mĂ« shumĂ« njerĂ«z).

PĂ«rballĂ« kĂ«tij kĂ«rcĂ«nimi dhe nĂ« kushtet e humbjes sĂ« besueshmĂ«risĂ« nĂ« sytĂ« e shumicĂ«s, elita e privilegjuar nuk mundet t’a kapĂ«rcejĂ« gjendjen e krijuar nĂ«pĂ«rmjet premtimeve tĂ« reja pĂ«r reforma. E vetmja rrugĂ« mbetet dorĂ«zimi i pushtetit dhe vendosja e njĂ« sistemi mĂ« demokratik


*Armando Memushi është ekonomist, mësimdhënës dhe ish-diplomat me mbi 13 vite përvojë në akademi, diplomaci dhe shoqërinë civile. Ka dhënë mësim në ekonomi, ka zhvilluar kërkim shkencor në fushën e Analizës Ekonomike të së Drejtës dhe Sjelljes së Konsumatorit, si dhe ka udhëhequr ekipe dhe procese në administratën diplomatike shqiptare, përfshirë drejtimin e ekipit konsullor në Romë gjatë pandemisë.

The post Nga Ramizi te Ramizmi-“Kap ç’tĂ« kapĂ«sh” si sistem ekonomik dhe politik appeared first on Citizens.al.

Dy plane të fshehta resortesh në Darëzezë dhe deltën e Vjosës

✇Citizens.al
By: Citizens.al
15 June 2026 at 13:46

Dy masterplane të porositura nga grupi Balfin, një dokument mjedisor i vitit 2021 dhe një zinxhir kompanish të krijuara paralelisht zbulojnë se lagunat dhe deltat pranë lumenjve më të ndjeshëm të vendit janë parë prej vitesh jo si peizazhe të mbrojtura, por si korridore investimesh të mëdha imobiliare.

Historia me Sazanin dhe Zvërnecin duket se ka nxjerrë në sipërfaqe vetëm pjesën më të dukshme të një modeli më të gjerë zhvillimi, që prej vitesh ka shënjestruar disa prej hapësirave më të veçanta bregdetare të Shqipërisë.

Autorë: Erblin Vukaj dhe Elira Kadriu | Citizens.al

Delta e VjosĂ«s si “park resortesh”

Delta e Vjosës në Pishë Poro-Nartë, bregdeti i Darëzezës, Divjakë-Karavastaja pranë Shkumbinit, Rrushkull-Hamallaj pranë Erzenit, Talja pranë Matit, Kune-Vaini pranë Drinit apo Viluni e Velipoja pranë Bunës janë zonat ku po përplasen dy vizione të kundërta.

Nga njëra anë, ato janë hapësira me rëndësi ekologjike, laguna, duna, pyje bregdetare, habitate shpendësh dhe zona të lidhura me grykëderdhje lumenjsh.

Nga ana tjetër, gjithnjë e më shpesh, po shfaqen në dokumente, projekte, leje apo reklama imobiliare si territore të gatshme për resorte, vila, hotele etj.

Faksimile e masterplanit UMEA në deltën e Vjosës.

E tillë duket historia edhe për dy pjesë të ndryshme të brezit bregdetar pranë deltës së Vjosës, e cila në vitin 2023 u la jashtë Parkut Kombëtar. Dokumente të siguruara nga Citizens.al tregojnë se më 17 dhe 20 dhjetor 2024 u përgatitën të paktën dy masterplane të mëdha private.

Masterplani i parĂ«, “UMEA”, Ă«shtĂ« hartuar nga studioja ndĂ«rkombĂ«tare MVRDV pĂ«r grupin Balfin dhe parashikon njĂ« koncept zhvillimi pĂ«r 639 ha nĂ« anĂ«n jugore tĂ« deltĂ«s sĂ« VjosĂ«s.

Plani i dytĂ«, “New Apollonia”, Ă«shtĂ« hartuar nga studioja WATG, me pĂ«rfshirjen e “Lobb + Partners”, e njohur pĂ«r projektimin e komplekseve tĂ« golfit, edhe ky Ă«shtĂ« pĂ«rgatitur pĂ«r llogari tĂ« Balfinit dhe parashikon njĂ« zhvillim pĂ«r 600 ha pĂ«rgjatĂ« plazhit tĂ« DarĂ«zezĂ«s dhe Semanit, nĂ« veri tĂ« deltĂ«s sĂ« VjosĂ«s.

TĂ« dy dokumentet flasin me gjuhĂ«n e qĂ«ndrueshmĂ«risĂ« me fraza si “natyrĂ« tĂ« paprekur”, “biodiversitet”, “restaurim bregdetar”, “korridore ekologjike” dhe “arkitekturĂ« tĂ« padukshme”.

Por pas kësaj gjuhe shfaqen projekte ndërtimi në përmasa urbane, hotele me marka ndërkombëtare, mijëra njësi rezidenciale, vila, apartamente, fusha golfi, marina, akuaparqe, rrugë të reja, zona tregtare dhe struktura shërbimi.

I pyetur nga Citizens.al pĂ«r kĂ«to masterplane, grupi Balfin i pĂ«rshkroi ato si “koncepte tĂ« parealizuara”, tĂ« hartuara “pĂ«r qĂ«llime prezantimi dhe panairesh ndĂ«rkombĂ«tare,” nga tĂ« cilat kompania tha se â€œĂ«shtĂ« tĂ«rhequr.”

“Linkut qĂ« ju i referoheni ka tĂ« bĂ«jĂ« me njĂ« landing-page tĂ« pĂ«rgatitur pĂ«r panairin e real estate nĂ« Mynih tĂ« GjermanisĂ«. Aty marrin pjesĂ« investitorĂ« ndĂ«rkombĂ«tarĂ« tĂ« interesuar pĂ«r tĂ« investuar apo pĂ«r partneritete. Ne kemi marrĂ« pjesĂ« me mbi 10 ide-projekte prej tĂ« cilave kemi ecur pĂ«rpara vetĂ«m me projektet ne Austri, ShBA dhe Portugali. AsnjĂ« projekt nuk ka qenĂ« i detajuar por vetĂ«m koncept-ide” – citohet nĂ« pĂ«rgjigjen e “Balfin Group” pĂ«r Citizens.

Por dokumentet ngrenë pyetje serioze, pasi ato nuk janë thjesht skica arkitektonike, mbulojnë rreth 1,250 ha tokë, përfshijnë studio ndërkombëtare, ndarje funksionale, fazime, tipologji ndërtimi dhe referenca të qarta për pronësinë dhe blloqet e zhvillimit.

Ideja nuk ndalet vetëm te masterplanet, pasi paralelisht Citizens.al ka mësuar se grupi Balfin ka krijuar edhe kompani me të njëjtin emër (New Apollonia dhe UMEA shpk) me të cilat më pas ka krijuar apo kontrolluar një seri shoqërish të tjera me emra që përkojnë drejtpërdrejt me komponentët e projektit: marina, komplekset e golfit, menaxhimi imobiliar etj.

Sigurisht, këto nuk provojnë se projektet kanë marrë leje, as se ndërtimet janë në prag zhvillimi. Por ato tregojnë se idetë kanë kaluar përtej një prezantimi vizual dhe janë shoqëruar me përgatitje korporative, të cilat kërkojnë më shumë shpjegime publike, sidomos nga qeveria, e cila në rastin e Zvërnecit dhe Sazanit justifikohet duke përmendur shifra të paargumentuara investimi nga jashtë.

Në kontrast të fortë, qeveria e promovon dhe sot Vjosën si histori suksesi të mbrojtjes së natyrës, por zona përreth deltës së saj duket se u la qëllimisht jashtë parkut si territor ku mund të ndërtohen resorte të tilla sikurse ato që planifikoi grupi Balfin.

Faksimile e masterplanit New Apollonia në Darëzezë, Fier.

NĂ« kĂ«tĂ« kuptim, pĂ«rplasja qĂ« sot po shihet pĂ«r ZvĂ«rnecin dhe Sazanin duket se nuk Ă«shtĂ« njĂ« rast i izoluar. PĂ«rballĂ« kĂ«saj panorame tĂ« fshehur, vihet seriozisht nĂ« diskutim vullneti i qeverisĂ« pĂ«r t’i mbrojtur vĂ«rtetĂ« zonat mĂ« tĂ« ndjeshme ekologjike tĂ« ShqipĂ«risĂ«.

VSM-ja e vitit 2021 si “parathĂ«nie” e zhvillimeve

PĂ«r tĂ« kuptuar se si erdhĂ«m kĂ«tu, duhet kthyer pas nĂ« vitin 2021. NĂ« shtator tĂ« atij viti u pĂ«rpilua “VlerĂ«simi Strategjik Mjedisor (VSM) i Planit tĂ« Detajuar tĂ« ZonĂ«s me RĂ«ndĂ«si KombĂ«tare (PDZRK) VjosĂ«-NartĂ«â€.

Në dukje, dokumenti (link) ishte një raport teknik për ndikimet mjedisore të planifikimit në zonë, por në thelb, ai duket se shërbeu si urë mes statusit të mbrojtur të zonës dhe ambicieve për zhvillime imobiliare.

Raporti shprehet se Agjencia e Zhvillimit të Territorit (AZHT), në bashkëpunim me Ministrinë e Turizmit dhe Mjedisit, kishte marrë përsipër përgatitjen e PDZRK Vjosë-Nartën, por VSM-ja ishte kërkuar nga 7 subjekte private pronare të një pjese të trojeve në lagunë.

Lista e paraqitur nĂ« kĂ«tĂ« dokument Ă«shtĂ« domethĂ«nĂ«se pasi flet pĂ«r 1,536 ha vetĂ«m nĂ« zonĂ«n VjosĂ«-NartĂ« (pĂ«rfshirĂ« ZvĂ«rnecin), qĂ« “kĂ«rkonte tĂ« zhvillohej”:

  • Banka Credins me 600 ha;
  • Mabetex & YDA Group me 309 ha – kjo ortakrĂ«ri fitoi atĂ« vit koncesionin e aeroportit tĂ« VlorĂ«s;
  • Grupi AGNA me 240 ha;
  • Gazmend Demi me 180 ha;
  • Adhenis shpk me 150 ha – zotĂ«ruar nga Artur Shehu, zyrtarisht nĂ«n hetim nga SPAK pĂ«r pĂ«rfshirje nĂ« grup tĂ« strukturuar kriminal dhe pastrim parash;
  • Arjan Pelushi me 37 ha;
  • Sere shpk me 20 ha – e lidhur me Balfin;

VSM-ja njeh statusin e lartë ekologjik të zonës, flet për lagunën e Nartës, grykëderdhjen e Vjosës, kënetat e kripës, dunat ranore, pyjet me pisha, ishullin e Zvërnecit, habitatet e shpendëve, ujërat nëntokësore dhe ekosistemet ligatinore. 

Po ashtu pranon rreziqe të mëdha si erozioni, rritjet e nivelit të detit, kripëzimin e ujërave në lagunë, rritjen e trysnisë nga aktiviteti njerëzor, fragmentimi i habitateve dhe humbja e tokës bujqësore.

Megjithatë, dokumenti nuk ua mbyllte derën zhvillimit, përkundrazi ai e kanalizoi atë përmes tre skenarësh, ku skenari zero, pra mosndërhyrja, rezultonte pozitiv për natyrën, ndërsa skenari i zhvillimit intensiv turistik rezultonte më negativi.

Por skenari i tretĂ«, ai qĂ« paraqitej si “konservativ”, apo “miqĂ«sor me mjedisin” dhe i propozuar nga subjektet private, dilte si njĂ« formulĂ« e pranueshme.

Faksimile e dy planeve të realizuara për Balfin, UMEA dhe New Apollonia.

Kjo është dhe pika kyçe e asaj që po ndodh sot ku zhvillimi i madh nuk paraqitet më nga qeveria si urbanizim i zonave të mbrojtura, por si turizëm i qëndrueshëm, i menaxhuar dhe elitar.

E njĂ«jta gjuhĂ« u shfaq (2024) nĂ« masterplanet UMEA dhe New Apollonia qĂ« Citizens.al i boton sot pĂ«r publikun, ku resortet nuk prezantohen si ndĂ«rhyrje nĂ« natyrĂ«, por si mĂ«nyrĂ« pĂ«r ta “pĂ«rqafuar”, “restauruar” apo “menaxhuar” atĂ«.

UMEA, qyteti resort në deltën jugore të Vjosës

NĂ« dhjetor 2024, studioja MVRDV pĂ«rgatiti pĂ«r Balfinin masterplanin “UMEA”, pĂ«r njĂ« zonĂ« turistike nĂ« NovoselĂ« tĂ« VlorĂ«s. Koncepti e quajti sitin “the land between rivers” (toka mes lumenjve).

Harta e projektit vendoset në një nga pikat më të ndjeshme, në një territor formuar nga lumi Vjosa gjatë derdhjeve shekullore në detin Adriatik.

Faqet hyrĂ«se tĂ« masterplanit janĂ« pĂ«rpiluar me “gjuhĂ« poetike”. Ato flasin pĂ«r ruajtje tĂ« natyrĂ«s sĂ« paprekur, krijimin e “tamponeve ujorĂ«â€, pĂ«rqafimin e natyrĂ«s, arkitekturĂ«n e padukshme si dhe mbrojtjen e faunĂ«s dhe biodiversitetit.

NĂ« pamje tĂ« parĂ«, dokumenti pĂ«rpiqet t’i paraqesĂ« ndĂ«rhyrjet si tĂ« buta, tĂ« shpĂ«rndara dhe tĂ« respektueshme ndaj peizazhit, por koncepti qĂ« pason tregon njĂ« shkallĂ« tjetĂ«r.

Siti ka sipërfaqe 639 ha ku 31% (rreth 190 ha) parashikohen të lihen për hapësira të përbashkëta, ndërsa pjesa tjetër të vihen në dispozicion për vila (25%; 161.5 ha), apartamente (13%; 79.9 ha), fusha golfi (12%; 75 ha); hotele (11%; 68.12 ha) dhe rrugë (10%; 63.9 ha).

Në letër parashikohen kanale, marina, zona tregtare, shërbimesh, aquapark, komplekse golfi dhe shëtitore bregdetare. Në këtë kuptim UMEA nuk është një oaz ekologjik, as një ndërhyrje e vogël turistike, por një qytet-resort, i dizajnuar për të riformatuar territorin buzë detit.

Faksimile e masterplanit UMEA në deltën e Vjosës.

KĂ«shtu, retorika e “arkitekturĂ«s sĂ« padukshme” pĂ«rplaset me masivitetin e shtrirjes.

NĂ« kĂ«tĂ« kuptim, edhe nĂ«se Balfin thotĂ« se projekti Ă«shtĂ« braktisur, masterplani mbetet me interes publik pasi tregon sesi njĂ« grup i madh interesash private ka “imagjinuar” dhe punuar transformimin e njĂ« prej zonave mĂ« tĂ« ndjeshme ekologjike tĂ« ShqipĂ«risĂ« nĂ« njĂ« qytet-resort.

New Apollonia, qyteti i ri në plazhin e Semanit

NĂ« veri tĂ« deltĂ«s, njĂ« tjetĂ«r masterplan e çon mĂ« tej kĂ«tĂ« logjikĂ«, “New Apollonia Master Plan”, prezantuar tre ditĂ« para UMEA-s, mban nĂ« kopertinĂ« logot e WATG, LOBB + Partners dhe Balfin. Dokumenti e paraqet projektin si “the next generation coastal destination” (destinacioni bregdetar i gjeneratĂ«s tjetĂ«r).

Ky masterplan nuk është aq abstrakt sa ai i UMEA-s, por edhe më i detajuar në kapacitete dhe ndarje zhvillimi.

Siti shtrihet përgjatë 5 kilometrave vijë bregdetare në Adriatik, mes Darëzezës dhe Plazhit të Semanit, pranë grykëderdhjes së Vjosës dhe afër Pishë-Poros.

Plani pranon se zona ka laguna të kripura, shpendë migratorë, kanale vaditëse, pyje, duna dhe lidhje hidrologjike me Vjosën, megjithatë, parashikon një projekt me përmasa të një qyteti.

NĂ« shifra, New Apollonia pĂ«rfshin 600 ha, me 1.52 milionĂ« mÂČ sipĂ«rfaqe ndĂ«rtimi bruto, rreth 9,160 njĂ«si rezidenciale, 2,830 njĂ«si hotelierie dhe njĂ« popullsi tĂ« pritshme prej 45,755 banorĂ«sh.

Një popullsi e tillë për Shqipërinë është e krahasueshme me një qytet në rrethina. Pra projekti nuk është thjesht destinacion pushimi, por një urbanizim i thellë bregdetar në shkallë të plotë.

Masterplani parashikon katër qendra kryesore: Marina Town, Golf Resort, Family Island Village dhe Sports & Wellness Village.

Gjithashtu parashikohen 8.5 kilometra “waterways” (kanale tĂ« brendshme, apo laguna tĂ« integruara nĂ« resort).

Ato paraqiten si përvojë natyre, por nënkuptojnë ndërhyrje të thellë gjeologjike dhe hidrologjike në një zonë ku uji, kripa, toka dhe migrimi i shpendëve janë pjesë e të njëjtit sistem delikat të vendosur në ekuilibra nga vetë natyra.

Faksimile e masterplanit New Apollonia në Darëzezë.

Programi i hotelerisĂ« Ă«shtĂ« masiv: 10 struktura me nĂ« total, 5,600 shtretĂ«r nĂ« kapacitet tĂ« plotĂ«, ndĂ«rsa projekti rezidencial Ă«shtĂ« edhe mĂ« i madh: 5,975 apartamente, 2,900 vila dhe 280 njĂ«si “senior living” pĂ«r njĂ« total banimi mbi 9 mijĂ« njĂ«si.

Ky është një model i njohur tashmë në zhvillimet e mëdha bregdetare në Shqipëri.

Hotelet shĂ«rbejnĂ« si flamuj prestigji dhe pĂ«rfitimi tĂ« statusit investitor strategjik (bashkĂ« me lehtĂ«sirat fiskale qĂ« ofron qeveria), ndĂ«rsa pĂ«rfitimet reale ekonomike vijnĂ« nga “real estate”-i, shitja e vilave dhe apartamenteve, qĂ« shpesh bĂ«het nga blerĂ«s tĂ« huaj.

ÇfarĂ« thonĂ« aktivistĂ«t mjedisorĂ«?

Sipas Ulrich Eichelmann, drejtues i Riverwatch, këto projekte do të zhvillohen dhe do të marrin një dritë jeshile, nëse edhe projektet e Kushnerit vijojnë.

“Vjosa Ă«shtĂ« njĂ« Park KombĂ«tar dhe zyrtarisht ka njĂ« zonĂ« buferike 30 metra larg lumit, ndĂ«rsa e gjithĂ« zona Ă«shtĂ« njĂ« ‘RezervĂ« e BiosferĂ«s’, e pĂ«rcaktuar nĂ« shtator tĂ« vitit 2025. Por, pranĂ« saj, nuk kam dyshime se ato do tĂ« vazhdojnĂ« tĂ« planifikojnĂ« ndĂ«rtime” – thekson Ulrich.

Sipas tij, projektet e Balfin, planet e propozuara nga Kushner dhe zhvillimi i parashikuar nĂ« Apoloni ndjekin tĂ« njĂ«jtĂ«n logjikĂ«. Ato janĂ« pjesĂ« e njĂ« modeli zhvillimi tĂ« orientuar drejt asaj qĂ« promovohet si “turizĂ«m elitar”, i shoqĂ«ruar me investime si fusha golfi dhe marina.

“Greenwashing”, me fjalĂ« tĂ« tjera: zona paraqitet si nĂ« harmoni me natyrĂ«n, por nĂ« realitet Ă«shtĂ« diçka krejt tjetĂ«r. Mendoj se Kushneri Ă«shtĂ« vetĂ«m pikĂ«nisja e kĂ«saj”, pĂ«rmbyll Ulrich.

NjĂ« vlerĂ«sim tĂ« ngjashĂ«m jep edhe Olsi Nika, Drejtor Ekzekutiv i EcoAlbania. Sipas tij, projektet e propozuara nĂ« Vjosë–NartĂ«, nga resorti nĂ« ZvĂ«rnec te aeroporti i VlorĂ«s dhe zhvillime tĂ« tjera infrastrukturore, tregojnĂ« se nuk bĂ«het fjalĂ« pĂ«r raste tĂ« veçuara, por pĂ«r njĂ« prirje tĂ« vazhdueshme zhvillimi qĂ« ka ushtruar presion mbi peizazhin e mbrojtur.

“ShqipĂ«ria ka zgjedhur tĂ« mbrojĂ« vetĂ«m njĂ« pjesĂ« relativisht tĂ« kufizuar tĂ« territorit tĂ« saj rreth 20%. Kjo do tĂ« thotĂ« se ekzistojnĂ« shumĂ« zona tĂ« tjera ku mund tĂ« zhvillohen resorte, komplekse turistike dhe investime tĂ« mĂ«dha pa cenuar asetet mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme natyrore tĂ« vendit” – analizon Olsi.

Besjana Guri, nga Qendra Lumi, shton se projektet e tjera të përfolura, nëse do të realizohen, do të kenë ndikim të drejtpërdrejtë në shtratin e Vjosës dhe në grykëderdhjen e saj në det.

Kompanitë e përfshira

NĂ« New Apollonia projekti ndahet nĂ« 4 blloqe zhvillimi sipas kompanive tĂ« pĂ«rfshira. Grupi Balfin mban peshĂ«n kryesore me 377 ha (62.9%) tokĂ« nĂ« shfrytĂ«zim, rreth 1 milionĂ« mÂČ sipĂ«rfaqe ndĂ«rtimi tĂ« parashikuar pĂ«r t’u zhvilluar, 5,161 njĂ«si rezidenciale dhe hotele me 1,780 njĂ«si.

Më pas vijnë:

  • Blue TDI (PronarĂ« pĂ«rfitues: Arian e Besnik Leskaj; Bledar Sinani) me 107 ha; 272,385 mÂČ sip. ndĂ«rtimi, 1,702 njĂ«si rezidenciale dhe 525 hotelerie.
  • Agikons/S&D Invest (Pronar pĂ«rfitues: Gentjan A. Sulaj) me 56 ha; 141,012 mÂČ sip. ndĂ«rtimi, 1,162 njĂ«si rezidenciale dhe 250 hotelerie.
  • Progeen (Pronar pĂ«rfitues: Genc Kuçuku) me 59 ha, 149,541 mÂČ sip. ndĂ«rtimi, 1,137 njĂ«si rezidenciale dhe 275 hotelerie.

Këto të dhëna dhe ky masivitet ndërtimi nxisin pyetjen thelbësore nëse kemi të bëjmë me një projekt të vetëm të drejtuar nga Balfin, apo me një konsorcium të gjerë pronarësh dhe zhvilluesish, ku Balfin është aktori kryesor.

Faksimile e masterplanit New Apollonia në Darëzezë.

Ndryshe nga New Apollonia, UMEA nuk paraqet nĂ« masterplan njĂ« ndarje tĂ« qartĂ« sipas kompanive zhvilluese. Dokumenti e ndan territorin nĂ« dy “klastera”, me funksione dhe sipĂ«rfaqe tĂ« ndryshme, ndĂ«rsa roli i kompanive tĂ« tjera tĂ« pĂ«rmendura nĂ« materiale shoqĂ«ruese nuk ka sqarime tĂ« plota.

Njëri klaster kryesohet nga Balfin dhe tjetri nga një ortakëri mes grupit AGNA (Pronarë përfitues: Kosta Sotiri; Vasil, Kristo dhe Aleksandër Naçi); GR Albania (Pronarë përfitues: Realdo Mansaku dhe Gentjan Filaj) dhe sipërmarrësi Arian Leskaj.

Tabelat që përcillen në masterplan tregojnë për një interesim të bllokut të dytë zhvillues kryesisht te komplekset e golfit, që pritet të zënë rreth 72.2 ha (11.4% të sipërfaqes së alokuar në masterplan).

Në total, UMEA parashikon 308 ha parcela me 155 ha sipërfaqe ndërtim të projektuar.

Dokumentet nuk japin detaje për vlerat e mundshme të investimeve (nëse do jenë me investim kapitali të drejtpërdrejtë apo me shfrytëzim të kuotave të parablerjeve), por ato tregojnë qartë se projekte të tilla mund të zhvillohen edhe pa aktorë ndërkombëtarë si vëllezërit Al Khayyat në Sazan dhe Zvërnec.

Paralelisht, nĂ« QKB rezulton tĂ« jenĂ« krijuar shoqĂ«ritĂ« “New Apollonia” (korrik 2024) dhe “UMEA” (tetor 2024), tĂ« kontrolluara 100% nga Balfin me pronar pĂ«rfitues sipĂ«rmarrĂ«sin Samir Mane.

Objekti i veprimtarisë së të dyja kompanive përshkruhet shumë i gjerë: zhvillim, projektim dhe ndërtim objektesh civile; shitje apo dhënie me qira e titujve të pronësisë; njësive të ndërtuara; veprimtari në fushën e turizmit; ngritje, operim dhe administrim strukturash akomoduese; shfrytëzim zonash malore apo bregdetare për qëllime turistike; administrim bashkëpronësie në ndërtesa, resorte dhe komplekse rezidenciale.

Ky objekt përputhet thuajse plotësisht me logjikën e masterplanit: ndërtim, turizëm, real estate, administrim resorti, plazhe dhe komplekse rezidenciale.

Në të njëjtën kohë, New Apollonia dhe UMEA rezultojnë si shoqëri mëmë dhe aksionere kryesore e të paktën 13 shoqërive të tjera:

  • Adriatic Shores Apolonia (pezulluar);
  • Apolonia Lagoon Development (pezulluar);
  • Apolonia Oasis Resorts (pezulluar);
  • Apolonia Elysian Estates (pezulluar);
  • Apolonia Hospitality (pezulluar);
  • Apolonia Golf Estates (pezulluar);
  • Agora Apolonia Estates (pezulluar);
  • Apolonia Wetlands Estates (pezulluar);
  • Dunescape Apolonia (pezulluar);
  • Marina Gateway Development (pezulluar);
  • Saphire Seas Development (pezulluar);
  • UMEA Development Holdings (aktive);
  • UMEA Seaside Hotel 2 (pezulluar);

Të dyja kompanitë mëmë të projekteve kanë zgjeruar kapitalin në një total prej rreth 5 milionë eurosh, ndërsa shumica e kompanive të lidhura me to janë pezulluar pranverën e vitit 2025 dhe prillin e këtij viti.

Faksimile e projektit UMEA.

Por vlen tĂ« theksohet se emrat e tyre nuk janĂ« tĂ« rastĂ«sishĂ«m. Ato pĂ«rkojnĂ« me pjesĂ«t funksionale tĂ« masterplaneve: bregdet, akomodim, marina, golf, resorte etj dhe kjo e bĂ«n pretendimin pĂ«r “projekte tĂ« palançuara” jo dhe aq bindĂ«s.

Sepse një gjë është të porositësh një koncept arkitektonik, dhe tjetër gjë është të krijosh shoqëri me emra të dedikuar për komponentët e atyre koncepteve.

NĂ« disa raste tĂ« tjera shfaqen edhe lĂ«vizje kuotash me vlera tĂ« ulĂ«ta. Apolonia Seafront Properties, pĂ«r shembull, rezulton fillimisht me New Apollonia si ortak themelues, ndĂ«rsa mĂ« pas kuotat i kalojnĂ« “Blessed Investment” (Pronar pĂ«rfitues: Besnik Leskaj) pĂ«r 4,500 lekĂ«, me detyrimin pĂ«r kthimin e njĂ« huaje prej 70,000 lekĂ«sh.

Sigurisht, kĂ«to lĂ«vizje nuk provojnĂ« shkelje. Por ato janĂ« sinjale tĂ« dyshimta pĂ«r “red flags” dhe kĂ«rkojnĂ« shpjegim se pĂ«rse u krijuan kĂ«to shoqĂ«ri, pse u pezulluan kaq shpejt, pse u pĂ«rdor kjo arkitekturĂ« korporative dhe a korrespondojnĂ« kĂ«to kompani me parcelat, fazat apo funksionet e masterplanit?

A u përdorën për të testuar strukturën ligjore të një projekti më të madh, apo u krijuan dhe u pezulluan pasi projekti thjesht u ngri si rrjedhojë e zhvillimeve në lidhje me Zvërnecin dhe Sazanin?

Pa përgjigje të qarta, dokumentet lënë përshtypjen e një projekti që kishte kaluar përtej fazës së ilustrimit.

Modeli që zhvendoset në veri

Prirja që shfaqet në masterplanet për Vjosë-Nartën dhe Darëzezën po shihet në forma të ngjashme edhe në veri të vendit.

NĂ« njĂ« anĂ« kemi projektin “Blue Borgo” tĂ« Gener 2 (Pronar pĂ«rfitues: Ahmet, Astrit dhe Bashkim Ulaj) nĂ« Baks-Rrjoll. NdĂ«rsa mĂ« tutje projektin Valamar Tale tĂ« lidhur me grupin Balfin, edhe ky tashmĂ« nĂ« fazĂ« mĂ« konkrete, dhe kjo kuptohet pasi figuron nĂ« rendin e ditĂ«s sĂ« KĂ«shillit KombĂ«tar tĂ« Territorit dhe Ujit (link) mĂ« 23 korrik 2025.

Balfin, e ka prezantuar publikisht si një kapitull të ri zhvillimi në veri të vendit.

Ajo e ka lidhur kĂ«tĂ« projekt me tĂ« njĂ«jtĂ«n filozofi qĂ« kompania thotĂ« se ka ndjekur nĂ« Hamallaj me Vala Mar Residences, transformim zone, rritje vlere pronash dhe “krijim destinacioni tĂ« integruar turistik e rezidencial”.

Për ironi, një nga fotografitë që grupi Balfin ka përdorur për ta reklamuar projektin, është me flamingot.

Faksimile e masterplanit Valamar Tale në deltën e lumit Mat.

Rasti i Valamar Tale tregon se modeli nuk është thjesht lokal, i përqendruar vetëm në një zonë të Shqipërisë, por po përsëritet nën një bashkëpunim të qartë jo vetëm sipërmarrësish, por edhe me qeverinë.

Në Hamallaj, Vala Mar shërbeu si precedent i resortit rezidencial pranë bregdetit, ku u provuan për herë të parë edhe kanalet e ujit mes rezidencave.

Në Tale, por edhe më tej në Vjosë-Nartë me New Apollonia dhe UMEA ai koncept zmadhohet në shkallë deri qindra hektarë.

Me ZvĂ«rnecin dhe Sazanin, modeli ka marrĂ« dimension politik dhe ndĂ«rkombĂ«tar. PĂ«r kĂ«tĂ« nĂ«se ato projekte kalojnĂ«, e sigurt se “koncept-idetĂ«â€ e tipit UMEA dhe New Apollonia do tĂ« konkretizohen nĂ« tĂ« gjitha deltat e lumenjve tĂ« ShqipĂ«risĂ«.

Kjo do tĂ« jetĂ« ShqipĂ«ria e re bregdetare qĂ« projektohet: jo si rrjet zonash tĂ« mbrojtura, fshatrash, ligatinash dhe plazhesh publike, por si zinxhir resortesh tĂ« mbyllura nĂ« paketa “premium” dhe ujdi “real estate”.

The post Dy plane të fshehta resortesh në Darëzezë dhe deltën e Vjosës appeared first on Citizens.al.

Vlerat natyrore tĂ« ZonĂ«s sĂ« Mbrojtur PishĂ« Poro–NartĂ« pĂ«rballĂ« sfidave aktuale

✇Citizens.al
By: Citizens.al
8 June 2026 at 21:04

Autor: Prof. Aleko Miho*

NĂ« gjithĂ« kĂ«ta vite tĂ« zhvillimit tĂ« vendit “qĂ«ndrueshmĂ«ria mjedisore,” term qĂ« buron qĂ« nga Kushtetuta (Neni 59, pika 1/dh) Ă«shtĂ« shkelur me tĂ« dy kĂ«mbĂ«t. ËshtĂ« harruar thĂ«nia e popullit ‘gjella me kripĂ« dhe kripa me karar’! Sot vendi vuan nga prerja masive e pyjeve, erozioni dhe pĂ«rmbytjet; vuan grabitjen e shtreteve lumore pĂ«r inerte; vuan ndotjen e ujĂ«rave, tĂ« ajrit, tĂ« tokĂ«s. KĂ«tyre u shtohen edhe shumĂ« ndikime nga e kaluara nĂ« bujqĂ«si, industri, nxjerrje dhe pĂ«rpunim mineralesh, hidrokarburesh etj. Nuk kanĂ« mbetur pas nĂ« kĂ«ta vite edhe pĂ«rfshirja e zonave tĂ« mbrojtura si hapĂ«sira zhvillimi. Kjo jo pa pasoja nĂ« cilĂ«sinĂ« e mjedisit, por edhe tĂ« vetĂ« jetĂ«s sonĂ«. Por jo pa pasoja edhe nĂ« statusin ndĂ«rkombĂ«tar tĂ« zonave tĂ« mbrojtura, pĂ«r shkak tĂ« ndĂ«rtimeve, ndotjes dhe menaxhimit tĂ« dobĂ«t.

Sektori i ndĂ«rtimit mban sot peshĂ«n kryesore nĂ« zhvillimin e vendit me rritje  tĂ« ndjeshme tĂ« lejeve tĂ« ndĂ«rtimit dhe sipĂ«rfaqeve tĂ« miratuara pĂ«r projekte tĂ« reja. Ka shumĂ« shembuj tĂ« dukshĂ«m qartĂ«: kullat qĂ« nuk po reshtin tĂ« ndĂ«rtohen mes pallateve ekzistuese nĂ« TiranĂ« dhe gjetkĂ«, duke mbytur lĂ«vizjen nĂ« qytete, pĂ«rkeqĂ«suar cilĂ«sinĂ« e ajrit, zhurmĂ«s, ujĂ«rave etj.; betonimi i rĂ«ndĂ« i bregdetit nga Velipoja deri nĂ« Kasamil, jashtĂ« çdo lloj kriteri urbanistik, ekologjik, turistik, etj.; ndĂ«rtimet brenda hapĂ«sirĂ«s ose ish hapĂ«sirĂ«s sĂ« zonave tĂ« mbrojtura, ndĂ«rtimet nĂ« zemĂ«r tĂ« Parkut tĂ« Dajtit, nĂ« Manastir dhe kodrat e Kasmilit, te Rana e Hedhun dhe Rrjoll, rreth burimeve tĂ« Drilonit, etj. Ngutja pĂ«r njĂ« paketĂ« tĂ« maleve tĂ« shpejtĂ«, pa kĂ«shillime me ekspertĂ«t, ngutja pĂ«r investime tĂ« ashtuquajtura strategjike, edhe aty ku shumĂ«kush nĂ« kushte tĂ« rregullta nuk do mund tĂ« jepte leje


NĂ« kĂ«tĂ« qasje hyjnĂ« rishikimi i kufijve tĂ« zonave tĂ« mbrojtura, rrudhja dhe copĂ«zimi (‘vrima-vrima’) i zonave tĂ« mbrojtura ekzistuese, pa kurrfarĂ« justifikimi profesional (si te VKM-tĂ« 59/2022, 60/2022, 694/2022, etj.); ndryshimi i ligjit bazĂ« tĂ« ZM-ve (Ligjit 81/2017, amenduar me Ligjin 21/2024) qĂ« prek ndjeshĂ«m pasuritĂ« natyrore mĂ« tĂ« ruajtura nĂ« vend. KĂ«mbĂ«ngulja, heshtja dhe kokĂ«fortĂ«sia deri nĂ« fund nĂ« miratimin e tyre, pa dĂ«gjuar zĂ«rin e ekspertĂ«ve, tĂ« mjedisorĂ«ve, tĂ« institucioneve dhe akteve ndĂ«rkombĂ«tare me tĂ« cilat ShqipĂ«ria Ă«shtĂ« palë 

Investimi në kodrat dhe plazhin e Zvërnecit ishte kulmimi i gjithë kësaj qasje ndaj pasurive natyrore, ndaj mjedisit, që ndezi zemërimin dhe bëri që revolta popullore të shpërthejë. Edhe pse e hidhur për pushtetarët dhe politikë bërjen, Protesta është dëshmi se shpirti i qytetarëve, i rinisë nuk është shuar; se rinia pretendon për një zhvillim ndryshe, mbështetur te natyra te qëndrueshmëria. Si e tillë, ajo është shumë shpresëdhënëse dhe e shëndetshme edhe për vetë pushtetin dhe demokracinë në vend.

E gjithĂ« hapĂ«sira PishĂ« Poro – NartĂ«, prej vitit 2004, e riparĂ« nga VKM 694/2022, Ă«shtĂ« shpallur Peizazh i Mbrojtur (Kategoria V, sipas IUCN dhe ligjit shqiptar). Por vlerat natyrore janĂ« shumĂ« herĂ« mĂ« tepĂ«r; ato sĂ« bashku plotĂ«sojnĂ« kĂ«rkesat e njĂ« Parku KombĂ«tar, apo me vlera ndĂ«rkombĂ«tare tĂ« njĂ« zone Ramsar. Kjo zonĂ« renditet si e rĂ«ndĂ«sishme pĂ«r shpendĂ«t (IBA, Important Bird Area) nga BirdLife International, e klasifikuar si shumĂ« e kĂ«rcĂ«nuar. Zona Ă«shtĂ« gjithashtu ndĂ«r mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishmet pĂ«r llojet bimore (IPA, Important Plant Area; kodi A35). Laguna e NartĂ«s Ă«shtĂ« kandidate pĂ«r Rrjetin Emerald nĂ«n KonventĂ«n e BernĂ«s; kandidate pĂ«r rrjetin e habitateve tĂ« BE, EUROPA 2000; etj.

Kjo sepse hapĂ«sira PishĂ« Poro – NartĂ« dallohet pĂ«r biodiversitet tĂ« pasur dhe tĂ« veçantĂ«, nĂ« tĂ« cilĂ«n gjenden tĂ« ruajtura nĂ« gjendje tĂ« mirĂ« dhe tĂ« shtrira gjerĂ«sisht mbi 35 habitate tĂ« mbrojtura nga direktivat e habitateve tĂ« BE, dhe EUNIS, ku 8 prej tyre janĂ« nĂ« pĂ«rparĂ«si pĂ«r mbrojtje. Rreth 40% e hapĂ«sirĂ«s janĂ« habitate ujore, laguna dhe kĂ«neta, me pĂ«rparĂ«si nĂ« DirektivĂ«n e Habitateve (kodi 1150); kĂ«to habitate ujore dallohen nga prodhimtari e lartĂ«, ku algat dhe makrofitet ujore kanĂ« kontributin kryesor (disa prej tyre tĂ« rralla).

Gjithë hapësira e strehon afërsisht rreth 2,529 specie (1,350 bimë, 70 kërpudha dhe 1,109 kafshë). Mes tyre 287 lloje janë flutura dhe koleopterë, 191 brumbuj; 93 molusqe, 102 peshq, 248 shpendë dhe 46 gjitarë. Rreth 279 specie janë të kërcënuara ndërkombëtarisht; ndër to 99 specie bimore; 22 invertebrorë ujorë; 28 lloje fluturash dhe koleopterë; 130 lloje shpendësh, 5 peshq dhe 10 gjitarë janë në Shtojcat e Konventës së Bernës;  9 amfibë dhe 13 zvarranikë përfshihen në Listën e Kuqe të IUCN; 23 gjitarë, 17 zvarranikë dhe 3 amfibë janë në Shtojcat e Direktivës së Habitateve; 82 lloje shpendësh janë të përfshira në Shtojcat e Direktivës së Shpendëve; dhe 11 lloje janë në Shtojcën I të Konventës së Bonit; etj.

Rreth 224 lloje janë të rrezikuara për Shqipërinë: 41 bimë të larta; 29 flutura dhe 8 odonata; 35 molusqe dhe 25 krustace; 5 lloje peshqish; 4 amfibë dhe 13 zvarranikë; 58 shpendë; dhe 6 gjitarë; pra e thënë ndryshe zona përmban 47% të gjithë llojeve shtazore të rrezikuara në gjithë vendin.

Vendi qĂ« u rrethua nĂ« zonĂ«n e ZvĂ«rnecit, pĂ«rveçse Ă«shtĂ« pjesĂ« e Peizazhit tĂ« Mbrojtur, prek direkt 3 Monumente Natyre: 1) Kodrat molasike tĂ« ZvĂ«rnecit, 2) LagunĂ«n Limopuo fshehur mes kĂ«tyre kodrave, dhe 3) Dunat NartĂ«s/AkĂ«rnisĂ« mĂ« tĂ« ruajturat nĂ« gjithĂ« Mesdheun (tĂ« treja tĂ« KategorisĂ« III tĂ« mbrojtjes; VKM 303/2019). Por investimi nuk mund tĂ« mos prekĂ« edhe zonĂ«n kĂ«netore tĂ« NartĂ«s dhe AkĂ«rnisĂ« dhe gjithĂ« vijĂ«n e veçantĂ« bregdetare tĂ« kĂ«saj zone, brezin e dunave qĂ« dallohen si nga ana gjeologjike dhe biodiversiteti. Madje ndikimi mund tĂ« shtrihet edhe nĂ« vetĂ« mirĂ«funksionimin e regjimit ujor dhe biodiversitetin e lumit tĂ« VjosĂ«s qĂ« Ă«shtĂ« nĂ« unitet ekologjik dhe hidrodinamik me gjithĂ« kĂ«tĂ« zonĂ«. Pa folur pĂ«r ndikimin e drejtpĂ«rdrejtĂ« qĂ« ka me Parkun Detar tĂ« Sazan – Karaburunit, njĂ« tjetĂ«r zonĂ« elitare e mbrojtur dhe e vetme nĂ« vend si e tillĂ«.

Foto: Zona ku planifikohet të investohet: a) shtresat shkëmbore molasike në kodrat e Zvërnecit; b) pamje të lagunës Limopuo; dhe pyllit të pishave mbi dunat e Nartë-Akërnisë; c & d, pamje dunave të Nartë-Akërnisë me  barin e dunave Ammophila arenaria.

Për këtë, nuk mundet që gjithë kjo hapësirë me vlerë mbarëkombëtare, dhe ndërkombëtare, ligjërisht e mbrojtur, të jepet për zhvillim projektesh të përmasave të mëdha. Asnjëherë nuk është vonë për vendimmarrjen, politikën, institucionet, investitorët të gjykojnë dhe veprojnë në zbatim të ligjit në favor të mbrojtjes dhe jo vetëm të pushtimit me ndërtime të asaj që ka mbetur!

Mendimi i ekspertĂ«ve vendas dhe tĂ« huaj Ă«shtĂ« qĂ« Peizazhi i Mbrojtur PishĂ« Poro – NartĂ« tĂ« pĂ«rfshihet nĂ« Parkun KombĂ«tar ekzistues tĂ« Lumit tĂ« EgĂ«r tĂ« VjosĂ«s (kategoria II). Kjo Ă«shtĂ« theksuar qartĂ« nĂ« PĂ«rmbledhjen pĂ«r kĂ«tĂ« zonĂ«, tĂ« botuar prej nesh dhe dĂ«rguar kohĂ« mĂ« parĂ« Kryeministrit dhe gjithĂ« personave tĂ« tjerĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m nĂ« vendimmarrje dhe politike bĂ«rje nĂ« vend. KĂ«shilla jonĂ« Ă«shtĂ« qĂ« gjithĂ« gjurma PishĂ« Poro – NartĂ« tĂ« lihet e lirĂ«, e paprekur nga turizmi masiv dhe tĂ« pĂ«rdoret me mençuri pĂ«r projekte tĂ« mbĂ«shtetur te natyra, te ekoturizmi, te turizmi familjar etj.

*Autori është Profesor në Departamentin e Biologjisë, Fakulteti i Shkencave të Natyrës, Universiteti i Tiranës.

The post Vlerat natyrore tĂ« ZonĂ«s sĂ« Mbrojtur PishĂ« Poro–NartĂ« pĂ«rballĂ« sfidave aktuale appeared first on Citizens.al.

“Revolucioni Flamingo” nĂ« DiasporĂ«- Ndaj pĂ«rvojĂ«n tĂ«nde

✇Citizens.al
By: Citizens.al
8 June 2026 at 14:18

Qytetarë shqiptarë brenda dhe jashtë vendit po reagojnë kundër projektit të ndërtimeve në zonën e mbrojtur të Pishë Poro-Nartës. Nëse jetoni në diasporë, Citizens.al dëshiron të mësojë nëse keni protestuar, planifikoni të protestoni apo po organizoni aktivitete sensibilizuese në qytetin ku jetoni.


Ndani me ne përvojën, arsyet që ju shtyjnë të mbështesni këtë kauzë dhe ndani me ne foto ose video nga aktivitetet tuaja. Zëri i diasporës është pjesë e rëndësishme e kësaj ngjarjeje.



The post “Revolucioni Flamingo” nĂ« DiasporĂ«- Ndaj pĂ«rvojĂ«n tĂ«nde appeared first on Citizens.al.

Zhvillimi qĂ« s’duam: Sa kushton njĂ« flamingo?

✇Citizens.al
By: Citizens.al
4 June 2026 at 17:00

Autore: Ada Dimo*

Sot na është shitur ideja se zhvillimi ekonomik kërkon domosdoshmërisht investime të natyrës së atyre që parashikohen në zonën e Zvërnecit. Nuk do të ndalem këtu te aspektet juridike, procedurat administrative apo mungesa e transparencës, por vetëm te këndvështrimi i ekonomisë së zhvillimit.

Shpesh në diskursin publik zhvillimi ekonomik barazohet me rritjen e Prodhimit të Brendshëm Bruto (GDP).

Megjithatë, rritja e GDP-së nuk nënkupton domosdoshmërisht zhvillim ekonomik të qëndrueshëm. Veçanërisht në vendet në zhvillim, rritja ekonomike mund të mbështetet kryesisht në zgjerimin e aktivitetit ekonomik dhe në shfrytëzimin më intensiv të burimeve natyrore, pa garantuar domosdoshmërisht përmirësim afatgjatë të mirëqenies, produktivitetit apo cilësisë së jetës.

PĂ«r kĂ«tĂ« arsye, debati bashkĂ«kohor ekonomik Ă«shtĂ« zhvendosur nga pyetja “sa rritet ekonomia?” tek pyetja “sa e qĂ«ndrueshme Ă«shtĂ« kjo rritje?”. Sot rĂ«ndĂ«si kanĂ« struktura e prodhimit, konkurrueshmĂ«ria, kapaciteti inovativ, eksportet, cilĂ«sia e investimeve tĂ« huaja dhe aftĂ«sia e njĂ« vendi pĂ«r tĂ« krijuar vlerĂ« tĂ« shtuar pa konsumuar kapitalin e vet natyror.

NĂ« ekonominĂ« shqiptare, investimet e huaja direkte (FDI) paraqiten shpesh si motori kryesor i zhvillimit. ËshtĂ« e vĂ«rtetĂ« se ato mund tĂ« sjellin vende pune, tĂ« ardhura fiskale dhe transferim njohurish. MegjithatĂ«, njĂ« strategji zhvillimi e bazuar ekskluzivisht nĂ« tĂ«rheqjen e kapitalit tĂ« huaj mbart edhe rreziqe. NjĂ« shtet qĂ« synon zhvillim afatgjatĂ« duhet tĂ« jetĂ« i aftĂ« jo vetĂ«m tĂ« presĂ« investitorĂ«, por edhe tĂ« pĂ«rvetĂ«sojĂ« teknologjinĂ«, njohuritĂ« dhe kapacitetet prodhuese qĂ« kĂ«to investime sjellin, nĂ« mĂ«nyrĂ« qĂ« gradualisht tĂ« bĂ«het vetĂ« prodhues dhe konkurrues nĂ« tregun ndĂ«rkombĂ«tar. PĂ«rndryshe, ekziston rreziku qĂ« ekonomia tĂ« mbetet e varur nga kapitali i jashtĂ«m dhe nga shfrytĂ«zimi intensiv i burimeve tĂ« veta natyrore.

Kjo na çon te koncepti klasik i zhvillimit tĂ« qĂ«ndrueshĂ«m, i formuluar nga Komisioni BotĂ«ror pĂ«r Mjedisin dhe Zhvillimin nĂ« raportin Our Common Future (1987), sipas tĂ« cilit: “Zhvillimi i qĂ«ndrueshĂ«m Ă«shtĂ« zhvillimi qĂ« plotĂ«son nevojat e sĂ« tashmes pa kompromentuar aftĂ«sinĂ« e brezave tĂ« ardhshĂ«m pĂ«r tĂ« plotĂ«suar nevojat e tyre.”

Ky përkufizim ngre një pyetje thelbësore për rastin e Zvërnecit: çfarë po u lëmë brezave të ardhshëm? A po krijojmë pasuri afatgjatë, apo po konsumojmë një pasuri natyrore që nuk mund të rikrijohet?

PĂ«r t’iu pĂ«rgjigjur kĂ«saj pyetjeje, Ă«shtĂ« e nevojshme tĂ« ndalemi shkurtimisht te dy qasjet kryesore tĂ« ekonomisĂ« sĂ« qĂ«ndrueshme: “weak sustainability” dhe “strong sustainability”. Sipas teorisĂ« sĂ« “weak sustainability”, format e ndryshme tĂ« kapitalit – natyror, fizik, njerĂ«zor dhe financiar – janĂ«, tĂ« paktĂ«n pjesĂ«risht, tĂ« zĂ«vendĂ«sueshme me njĂ«ra-tjetrĂ«n. NĂ« kĂ«tĂ« logjikĂ«, humbja e njĂ« pjese tĂ« kapitalit natyror mund tĂ« konsiderohet e pranueshme nĂ«se kompensohet nga investime, infrastrukturĂ«, teknologji apo pĂ«rfitime tĂ« tjera ekonomike qĂ« rrisin mirĂ«qenien e pĂ«rgjithshme.

Por teoria e “strong sustainability” e kundĂ«rshton kĂ«tĂ« supozim. Sipas saj, ekzistojnĂ« forma tĂ« kapitalit natyror qĂ« janĂ« tĂ« pazĂ«vendĂ«sueshme dhe qĂ« kryejnĂ« funksione jetike pĂ«r mirĂ«qenien njerĂ«zore. Lagunat, ekosistemet bregdetare, biodiversiteti, rregullimi klimatik dhe funksionet ekologjike nuk mund tĂ« zĂ«vendĂ«sohen me para, ndĂ«rtesa apo investime tĂ« tjera. Humbja e tyre pĂ«rbĂ«n njĂ« humbje reale tĂ« pasurisĂ« kombĂ«tare.

Në rastin e Zvërnecit, pyetja nuk është thjesht sa vende pune mund të krijohen apo sa mund të rritet GDP-ja. Pyetja është nëse një ekosistem me vlera të veçanta natyrore, ekologjike dhe turistike përbën një formë të kapitalit kritik natyror. Nëse përgjigjja është po, atëherë dëmtimi i tij nuk mund të justifikohet thjesht me argumente ekonomike afatshkurtra.

Debati mbi Zvërnecin është, ndër të tjera, një debat mbi modelin e zhvillimit që Shqipëria dëshiron të ndjekë. Një model që mat suksesin kryesisht përmes rritjes ekonomike afatshkurtër, apo një model që synon të ruajë pasuritë natyrore si bazë të mirëqenies dhe prosperitetit afatgjatë?

Prandaj, pjesëmarrja e fëmijëve dhe të rinjve në këto protesta merr një kuptim edhe më të veçantë. Në fund të fundit, janë pikërisht ata që do të jetojnë me pasojat e vendimeve që merren sot. Kur diskutojmë për zhvillimin e qëndrueshëm, nuk bëhet fjalë vetëm për interesat e brezit aktual, por edhe për të drejtën e brezave të ardhshëm për të trashëguar një mjedis të shëndetshëm dhe burime natyrore të ruajtura.

*Ada Dimo është juriste me mbi 13 vite përvojë profesionale, kryesisht në sektorin e organizatave jofitimprure. Ajo është diplomuar në Fakultetin e Drejtësisë të Universitetit të Tiranës dhe mban një Master në Cooperation and Development nga Departamenti i Ekonomisë së Zhvillimit dhe Menaxhimit të Ciklit të Projekteve (PCM) në Universitetin e Pavias. Aktualisht është në përfundim të studimeve LL.M. në European Human Rights Law në Eötvös Lorånd University (ELTE), Budapest, Hungari.

The post Zhvillimi qĂ« s’duam: Sa kushton njĂ« flamingo? appeared first on Citizens.al.

ShqipĂ«ria duhet t’i marrĂ« seriozisht politikat industriale tĂ« gjelbra

✇Citizens.al
By: Citizens.al
18 May 2026 at 16:20

Autore: Valbona Mazreku*

Revolucionet industriale nuk ndjekin kalendarë, por vendosin afate. Për Shqipërinë, një nga më të rëndësishmit ka filluar tashmë: Mekanizmi i Tarifës së Karbonit në Kufi (CBAM) i Bashkimit Evropian, i cili hyri në zbatim në fillim të vitit 2026. Si pjesë e Green Deal-it evropian, ky instrument synon të vendosë një çmim të drejtë mbi emetimet e karbonit për mallrat me intensitet të lartë karboni që importohen në BE.

PĂ«r industrinĂ« shqiptare, kjo nuk Ă«shtĂ« thjesht njĂ« çështje mjedisore. ËshtĂ« njĂ« çështje konkurrueshmĂ«rie dhe kostoje. SektorĂ« si çimentoja, çeliku, alumini, plehrat kimike dhe energjia elektrike janĂ« drejtpĂ«rdrejt tĂ« ekspozuar. Çdo ton mall qĂ« eksportohet drejt BE-sĂ« do tĂ« mbajĂ« njĂ« kosto tĂ« re: çmimin e karbonit. Dhe, nĂ« mungesĂ« tĂ« raportimit tĂ« verifikuar, kjo kosto do tĂ« llogaritet sipas mesatares sĂ« BE-sĂ«, qĂ« zakonisht Ă«shtĂ« mĂ« e lartĂ« se realiteti vendas.

NjĂ« studim mbi politikat industriale tĂ« gjelbra pĂ«r Ballkanin PerĂ«ndimor, i hartuar nga njĂ« ekip rajonal dhe i botuar vitin e shkuar nga Instituti GAP me mbĂ«shtetjen e Open Society Foundations parashtron se çfarĂ« nĂ«nkuptojnĂ« kĂ«to afate dhe çfarĂ« duhet tĂ« bĂ«jnĂ« vendet e rajonit, pĂ«rfshirĂ« ShqipĂ«rinĂ«, pĂ«r t’iu pĂ«rgjigjur atyre.

Strategjia e dikurshme “zhvillohu tani, pastrohu mĂ« vonĂ«â€ nuk funksionon mĂ«. Pyetja nuk Ă«shtĂ« mĂ« nĂ«se ShqipĂ«ria do tĂ« ketĂ« njĂ« politikĂ« industriale tĂ« gjelbĂ«r, por nĂ«se ajo do tĂ« jetĂ« e menduar dhe e drejtuar nga vetĂ« vendi, apo do tĂ« vijĂ« nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« fragmentuar nga rregulla tĂ« jashtme.

Presioni mbi industrinë

Industria e çimentos, një nga eksportuesit kryesorë të vendit, e ilustron qartë këtë realitet. Edhe pse prodhimi i betonit ka rënë vitet e fundit, nga 1,93 milionë tonë në vitin 2021 në 1,70 milionë tonë në vitin 2024, prodhimi i çimentos mbetet i lartë falë eksporteve. Por, tani, këto eksporte do të përballen me një kosto të re: çdo ton çimentoje që hyn në BE do të vlerësohet për përmbajtjen e karbonit, dhe importuesit do të duhet të blejnë certifikata CBAM.

KĂ«to nuk janĂ« kosto simbolike. Me çmimin e karbonit nĂ« tregun evropian qĂ« luhatet nĂ« 60–80 euro pĂ«r ton CO₂, ndikimi mbi marzhet e fitimit mund tĂ« jetĂ« i ndjeshĂ«m.

Energjia: një avantazh i rrallë

Shqipëria ka një kartë të fortë në dorë, energjinë. Me një sistem elektrik që mbështetet thuajse tërësisht në hidroenergji, vendi ka faktor emetimi praktikisht zero. Ndryshe nga shumë vende të rajonit, eksportet shqiptare të energjisë drejt BE-së nuk mbartin kosto shtesë karboni.

Madje, prodhimi hidro është rritur ndjeshëm: në tremujorin e parë të vitit 2026 arriti në 3.27 TWh, një rritje prej 70% krahasuar me një vit më parë. Kjo krijon mundësi reale për eksporte më të larta dhe për pozicionim më të mirë në tregjet rajonale dhe evropiane.

ÇfarĂ« ka nĂ« dorĂ« ShqipĂ«ria?

Struktura ekonomike e vendit ofron disa avantazhe të qarta. Industria përbën rreth një të katërtën e PBB-së, eksportet janë të orientuara drejt BE-së, ndërsa energjia elektrike është thuajse tërësisht e rinovueshme. Për më tepër, eksportet kryesore si: tekstilet, këpucët dhe mineralet, nuk janë ende në fokusin fillestar të CBAM-it.

Krahasuar me vendet e tjera të rajonit, ekspozimi i Shqipërisë ndaj këtij mekanizmi është më i kufizuar. Por kjo nuk është arsye për vetëkënaqësi, përkundrazi.

Pyetja thelbĂ«sore nuk Ă«shtĂ« nĂ«se ShqipĂ«ria ndĂ«shkohet sot nga CBAM-i, por nĂ«se ajo do tĂ« arrijĂ« tĂ« pĂ«rfitojĂ« nga njĂ« rajon qĂ« Ă«shtĂ« nĂ«n trysni pĂ«r t’u dekarbonizuar. AutorĂ«t evidentojnĂ« mundĂ«si tĂ« qarta: deri nĂ« 2,500 MW kapacitet shtesĂ« nga energjia e erĂ«s dhe 2,000 MW shtesĂ« nga energjia diellore deri nĂ« vitin 2030, qĂ« do tĂ« plotĂ«sonin hidroenergjinĂ« ekzistuese; depozita tĂ« rĂ«ndĂ«sishme litiumi, bakri, nikeli dhe kromi, me materiale dytĂ«sore tĂ« rikuperueshme nĂ« mbetjet minerare; Bursa Shqiptare e EnergjisĂ« (ALPEX) tashmĂ« e operacionalizuar me KosovĂ«n; projekte ndĂ«rlidhjeje rrjeti me ItalinĂ«, KroacinĂ«, GreqinĂ« dhe MaqedoninĂ« e Veriut; Qendra Rajonale e Inovacionit e EIT Raw Materials e hapur sĂ« fundmi; dhe perspektiva qĂ«, falĂ« energjisĂ« sĂ« bollshme tĂ« pastĂ«r, ShqipĂ«ria tĂ« bĂ«het destinacion pĂ«r qendra tĂ« dhĂ«nash tĂ« furnizuara me energji tĂ« gjelbĂ«r qĂ« i shĂ«rbejnĂ« industrisĂ« sĂ« inteligjencĂ«s artificiale.

Potenciali është i dukshëm. Në një botë që kërkon energji të pastër, këto janë avantazhe reale.

NĂ« thelb, problemi nuk Ă«shtĂ« nĂ«se ShqipĂ«ria ka mĂ« shumĂ« mundĂ«si se shumica e fqinjĂ«ve tĂ« saj, por rrezikon t’i shpĂ«rdorojĂ«.

ÇfarĂ« e pengon?

Problemi nuk është mungesa e burimeve, por mënyra si përdoren ato. Produktiviteti i burimeve është 0,455 euro për kilogram materiali të konsumuar, kundrejt mesatares së BE-së prej 1,987 euro që do të thotë se ekonomia shqiptare prodhon rreth një të katërtën e vlerës që prodhon BE-ja nga çdo kilogram materiali të përdorur. Sektori minerar ka depozita të pasura, por infrastrukturë të vjetëruar, investime të pamjaftueshme dhe shqetësime serioze mjedisore nga ekstraktimi joefikas. Ndotja e ajrit në Tiranë dhe Elbasan është një problem me rëndësi për shëndetin publik.

Dominimi i hidroenergjisë është një pikë e fortë në vitet normale dhe një cenueshmëri në vitet me thatësirë; ndryshueshmëria klimatike tashmë po ndikon në prodhimin elektrik. Nga ana sociale, në vitin 2020, 44% deri 59% e familjeve shqiptare me të ardhura të ulëta kishin vonesa në pagesat e faturave të shërbimeve afro tre deri katër herë më shumë se sa norma në BE. Kjo do të thotë se çdo rregullim i çmimit të energjisë do të godiste një popullsi që tashmë është në skaje.

Këto nuk janë argumente kundër tranzicionit. Janë argumente për ta projektuar tranzicionin duke pasur realisht parasysh njerëzit që do të preken prej tij.

ÇfarĂ« duhet bĂ«rĂ«?

Agjenda e gjelbër për rajonin është tashmë e qartë: vendosja e një çmimi real për karbonin, heqja graduale e subvencioneve për lëndët fosile, forcimi i standardeve mjedisore dhe afrimi më i ngushtë me politikat e Bashkimit Europian. Por tranzicioni nuk mund të jetë vetëm teknologjik apo financiar; ai duhet të jetë edhe social, duke garantuar që fuqia punëtore të ketë aftësitë e nevojshme për ekonominë e re të gjelbër.

Për Shqipërinë, kjo nënkupton hapa konkretë si modernizimi i industrisë minerare, ndërtimi i një sistemi të besueshëm për matjen dhe raportimin e emetimeve, si dhe diversifikimi i prodhimit energjetik përmes zgjerimit të energjisë diellore dhe të erës përkrah hidroenergjisë. Njëkohësisht, vendi duhet të përdorë më strategjikisht potencialin e eksporteve të energjisë dhe të tërheqë investime në industri me emetime të ulëta dhe teknologji të pastra.

Po aq i rëndësishëm është investimi në kapitalin njerëzor. Në Shqipëri, papunësia tek të rinjtë me arsim të lartë u rrit nga 18.6% në vitin 2024 në 22.9% në vitin 2025, çka tregon hendekun mes sistemit arsimor dhe aftësive që kërkon tregu i punës. Kjo do të thotë se tranzicioni i gjelbër nuk mund të mbështetet vetëm tek arsimi formal, por kërkon politika aktive rikualifikimi, formimi profesional dhe të nxënit gjatë gjithë jetës, sidomos në sektorë si energjia e rinovueshme, eficienca energjetike dhe teknologjitë e pastra.

PĂ«rvoja e sektorit tĂ« teknologjisĂ« sĂ« informacionit nĂ« ShqipĂ«ri dhe nĂ« rajon tregon se trajnimet praktike, modelet “work-based learning” dhe bashkĂ«punimi mes biznesit dhe universiteteve mund tĂ« krijojnĂ« vende pune me produktivitet mĂ« tĂ« lartĂ« dhe paga mĂ« konkurruese. NjĂ« model i ngjashĂ«m mund tĂ« aplikohet edhe pĂ«r ekonominĂ« e gjelbĂ«r, pĂ«rmes krijimit tĂ« qendrave lokale tĂ« aftĂ«simit, programeve tĂ« rikualifikimit pĂ«r punĂ«torĂ«t nĂ« sektorĂ«t.

Sfida reale

Sfida më e madhe nuk është teknike, është institucionale. Kërkon bashkërendim mes institucioneve, politika të qëndrueshme financimi dhe një proces vendimmarrjeje që përfshin industrinë dhe shoqërinë. Këtu ndahen vendet që kapin mundësitë nga ato që i humbasin.

Shqipëria ka një avantazh real: energji të pastër, pozicion strategjik dhe potencial të pashfrytëzuar. Por këto nuk mjaftojnë. CBAM-i është realitet.

Muajt dhe vitet në vijim do të përcaktojnë nëse vendi do të ndërtojë një politikë industriale të gjelbër me vizion, apo do të përshtatet me vonesë ndaj rregullave të të tjerëve.

*Valbona Mazreku është themeluese dhe drejtuese e Milieukontakt Shqipëri. E diplomuar në biologji dhe juridik në Universitetin e Tiranës, ajo ka mbi 26 vite eksperiencë si eksperte mjedisi, me kontribut të spikatur në zhvillimin e lëvizjes mjedisore shqiptare,  mbështetjen e organizatave në fushën e zhvillimit të qëndrueshëm, politikat mjedisore, energjitike, etj.

The post ShqipĂ«ria duhet t’i marrĂ« seriozisht politikat industriale tĂ« gjelbra appeared first on Citizens.al.

“Tirana Vertikale: Arkitektura e Pushtetit”, njĂ« dokumentar pĂ«r modelin e zhvillimit

✇Citizens.al
By: Citizens.al
9 April 2026 at 11:59

Nëse do ta shikonim Tiranën si turistë, apo thjesht duke e vëzhguar nga lart, me gjasë se do ta perceptonim edhe ne si ai qyteti tipik në zhvillim.

Vija e drejtë e bulevardit qendror, që lartësohet nga kulla dhe plot projekte që premtojnë modernitet. Një panoramë zhvillimi që duket se të bind se ky qytet është tejet i jetueshëm.

Por qyteti nuk kuptohet nga qielli. Nuk kuptohet si vizitor. Ai lexohet nĂ« tokĂ«, nga ata qĂ« e jetojnĂ« çdo ditĂ«, nĂ« rrugĂ«t qĂ« janĂ« ngushtuar, hapĂ«sirat qĂ« janĂ« zhdukur, ndĂ«rtesat e vjetra qĂ« nuk janĂ« mĂ« dhe nĂ« historitĂ« qĂ« janĂ« fshirĂ« pĂ«r t’i hapur vend njĂ« tjetĂ«r vizioni.

Dokumentari “Tirana vertikale: Arkitektura e pushtetit”, nuk Ă«shtĂ« thjesht njĂ« rrĂ«fim pĂ«r kullat. ËshtĂ« njĂ« dĂ«shmi vizuale mbi mĂ«nyrĂ«n se si pushteti e ndryshoi kryeqytetin, dhe pĂ«rmes tij, realitetin.

Ndryshimi u shfaq fillimisht si njĂ« vizion pĂ«rmes Planit tĂ« PĂ«rgjithshĂ«m Vendor “Tirana 2030,” i cili premtoi njĂ« qytet tĂ« balancuar: me hapĂ«sira publike, unaza tĂ« gjelbra, transport tĂ« organizuar dhe zhvillim tĂ« kontrolluar. NjĂ« shkĂ«putje nga kaosi i sĂ« shkuarĂ«s nĂ«n tranzicionin pa rregulla.

Por zhvillimi real ndoqi njĂ« tjetĂ«r trajektore. NĂ« vend tĂ« njĂ« qyteti tĂ« planifikuar, u materializua njĂ« qytet “i negociuar.” NjĂ« hapĂ«sirĂ« ku plani u shkel vazhdimisht, rregullat u anashkaluan dhe zhvillimi u kanalizua drejt njĂ« modeli tĂ« vetĂ«m: vertikalitetit.

Në një dekadë, mbi 140 projekte kullash u shqyrtuan ose miratuan. Miliona metra katrorë ndërtim kanë ndryshuar përfundimisht profilin e kryeqytetit duke bërë që të mbizotërojë një konfuzion i thellë: për kë u ndërtua ky qytet?

Doriana Musai, arkitekte dhe planifikuese urbane, na përcjell në disa pika kyçe të Tiranës, aty ku historia urbane është thyer ose transformuar.

Stadiumi Kombëtar, i kthyer në një model partneriteti publik-privat, ku funksioni publik duket gjithnjë e më periferik.

Piramida, një simbol i diktaturës që nuk u përball me të shkuarën, por u ripaketua në një formë të re, pa e zgjidhur konfliktin e saj historik.

Teatri Kombëtar, i shembur në mënyrë brutale, në një moment që ndryshoi raportin mes qytetarëve dhe pushtetit. Të tria, ndonëse të ndryshme, tregojnë të njëjtën logjikë: transformim, privatizim ose zhdukje në funksion të një zhvillimi që e shpërfilli publikun.

Ervin Goci, pedagog i komunikimit, prej vitesh aktivist i çështjeve publike, ndalet te sheshi “SkĂ«nderbej” pĂ«r ta treguar atĂ« jo si njĂ« histori suksesi urban, por si njĂ« mekanizĂ«m, sipas sĂ« cilit u ushqyen mĂ« tej projektet e kullave.

Një hapësirë që krijon iluzionin e frymëmarrjes, ndërkohë që përreth saj u ndërtua dhe po vijohet të ndërtohet në densitet ekstrem. Sheshi u kthye në një skenë ku ekspozohen kullat, ndërsa qytetarët u detyruan të zhvendosen në periferi të vetë përvojës urbane.

Një ndryshim i heshtur, por thelbësor ku qyteti nuk u organizua më për njerëzit, por për të mbështetur një model zhvillimi që justifikoi edhe flukse buxhetesh që në rrethana dhe kontekste të tjera nuk do të mund të ishin justifikuar.

Historia e një qyteti nuk zhduket vetëm duke shembur godinat historike të saj, por edhe duke i transformuar ato. Ndërtesat humbasin identitetin, funksionet ndryshojnë, dhe me kalimin e kohës qyteti fillon të harrojë vetveten.

Në këtë proces, arkitektura nuk është më thjesht procesi i ndërtimit, por kthehet në instrumentin e pushtetit, komunikimit dhe kontrollit.

Prof. Dr. Nebi Bardhoshi sjell njĂ« rrugĂ«tim antropologjik tĂ« projektit nĂ« tentativĂ« tĂ« “Bulevardit tĂ« Ri”, ku analizon sesi shoqĂ«ria dhe kontekstet sociale tĂ« zonave tĂ« ndryshme tĂ« TiranĂ«s u shpĂ«rfillĂ«n dhe anashkaluan nga interesat e ndĂ«rtimit.

Mungesa e lidhjeve të forta komunitare bëri që rastet e xhentrifikimit si te 5 Maji; Unaza e Madhe; Kombinati; Shkoza etj. të kaloheshin pa një analizë dhe kuptim të thellë shoqëror.

Dokumentari nuk jep njĂ« pĂ«rgjigje tĂ« thjeshtĂ«, por lĂ« njĂ« pyetje tĂ« hapur: ÇfarĂ« Ă«shtĂ« Tirana sot? NjĂ« qytet i qytetarĂ«ve? I turistĂ«ve? Apo i atyre qĂ« e ndĂ«rtojnĂ« dhe e tregtojnĂ« atĂ«?

Mes kullave, hapësirave të mbetura dhe kujtesës që zbehet, mbetet një realitet më kompleks se çdo render apo projekt. Një qytet që duhet kuptuar përpara se të jetë shumë vonë për ta ndryshuar dhe korrigjuar atë.

Kliko këtu për të lexuar versionin e transkriptuar të dokumentarit.

Shiko gjithashtu:

The post “Tirana Vertikale: Arkitektura e Pushtetit”, njĂ« dokumentar pĂ«r modelin e zhvillimit appeared first on Citizens.al.

Hulumtim: Drini i BardhĂ«, vendgrumbullim i “lĂ«vizshĂ«m” mbeturinash 

✇Citizens.al
By: Citizens.al
2 April 2026 at 13:26

Lumi Drin i BardhĂ« po shndĂ«rrohet nĂ« njĂ« “vendgrumbullim tĂ« lĂ«vizshĂ«m” mbeturinash, pasi ndotja nga mbetjet urbane dhe ujĂ«rat e zeza transportohet pĂ«rgjatĂ« rrjedhĂ«s sĂ« tij.

Sipas raportimit, mbeturinat hidhen në pika të ndryshme, por për shkak të rrjedhës së lumit ato grumbullohen dhe zhvendosen vazhdimisht, duke krijuar zona të ndotura përgjatë gjithë shtratit. Banorët dhe aktivistët lokalë theksojnë se kjo situatë vazhdon prej vitesh dhe lidhet me mungesën e menaxhimit të mbetjeve dhe shkarkimet e pakontrolluara.

Ndotja ka pasoja të drejtpërdrejta për mjedisin dhe shëndetin, duke dëmtuar ekosistemin e lumit dhe duke rrezikuar përdorimin e ujit për bujqësi apo aktivitete të tjera. Megjithëse ka shqetësime dhe reagime nga komuniteti, ndërhyrjet institucionale konsiderohen të pamjaftueshme për të ndalur degradimin e vazhdueshëm të lumit.

Lexo hulumtimin në shqip:

Lexo hulumtimin në anglisht:

The post Hulumtim: Drini i BardhĂ«, vendgrumbullim i “lĂ«vizshĂ«m” mbeturinash  appeared first on Citizens.al.

Mes fitimit dhe natyrës: Dilema e aktiviteteve ujore në Vjosë

✇Citizens.al
By: Citizens.al
1 April 2026 at 12:42

Autor: Prof. Aleko Miho | Fakulteti i Shkencave të Natyrës, Universiteti i Tiranës

Këto ditë bëri bujë në rrjete dhe media ndërhyrja e policisë për ndalimin e lundrimit në Vjosë, tentuar jashtë afatit të paravendosur nga ekspertët në Planin e Menaxhimit (PM) të Parkut (1 maj-15 tetor). Edhe mua nuk më pëlqeu një gjë e tillë. 

Reagimit të operatorëve të rafting, Ministria e Mjedisit, në një takim urgjent me palët, vendosi ta shtrijë këtë aktivitet për një periudhë më të gjerë vjetore, 1 prill deri 30 nëntor.

Pak javë më parë, si ekspertë vendas dhe të huaj, u ftuam të njiheshim me kërkesat e federatës dhe subjekteve të këtij aktiviteti ujor dhe të jepnim mendime për mundësinë e rishikimit të kufizimeve në Planin e Menaxhimit, nën ftesën e IUCN dhe të Administratës së Parkut.

Uroj që këshillimet tona të jenë pasur parasysh në vendimmarrjen nga ana e Ministrisë së Mjedisit, edhe pse nuk vura re të ishte i pranishëm ndonjë nga ekspertët e hidromorfologjisë dhe ekologjisë lumore.

Le të theksoj që në fillim se ekspertët dhe përvoja në mbarë botën nuk janë kundër aktiviteteve ujore, por sa më të kufizuara dhe të kontrolluara të jenë ato, aq më mirë është për ekologjinë lumore; aq më tepër kur bëhet fjalë për një Park Kombëtar tepër të veçantë për vlerat hidromorfologjike dhe të biodiversitetit, por tepër të brishtë, për ruajtjen e tyre në vazhdimësi, pra për qëndrueshmërinë e tyre.

Të gjitha ndërhyrjet nga aktivitetet ujore së bashku ndikojnë në habitatet lumore, në biodiversitet, por ato ndikojnë edhe në cilësinë e jetës dhe mirëqenien e banorëve të zonës. Për rrjedhojë, zhvillimi pa kufizim i aktiviteteve çlodhëse ujore nuk përbën asnjëherë një risi pozitive dhe histori suksesi për zhvillimin e turizmit dhe prosperitetin e zonës.

Megjithatë, duke shpresuar të vij në ndihmë të palëve dhe të gjej mirëkuptimin e tyre, por jo vetëm, po sjell më poshtë përmbledhtas cili është mendimi dhe përvoja mbarëbotërore mbi qasjen mjedisore ndaj aktiviteteve ujore, veçanërisht në një park lumor, dhe pse ekspertët e Planit të Menaxhimit (Kovarovics & Michael, 2024), e kanë trajtuar këtë me shumë kujdes nga fillimi në fund.

Kërkesat e subjekteve dhe qëndrueshmëria mjedisore

Në shkresën e tyre nga Federata e Rafting dhe subjektet e interesuara nga zona drejtuar Administratës së Parkut kërkoheshin 4 lëshime të qenësishme:

  1. Heqja e orareve fikse të hyrjes për aktivitetet ujore;
  2. Rritja e numrit të lejuar të gomoneve në vit; 
  3. Lundrimi përgjatë gjithë gjatësisë së lumit; 
  4. Heqja e lundrimit stinor dhe lejimi gjatë gjithë vitit. 

E gjitha nĂ«n argumentimin pĂ«r tĂ« rritur ‘potencialin ekonomik pĂ«r komunitetet lokale dhe bizneset turistike tĂ« zonĂ«s’. Po qasja mjedisore? 

Kjo do të thotë që kërkohet të lejohet të lundrohet kudo përgjatë lumit; pa kufizime në kohë vjetore, stinore, ditore; pa kufizime në sasi dhe shpeshtësi varkash, të cilat lëvizin në ujë pikërisht në Zonën Qendrore të Parkut. 

Si i tillĂ«, edhe kĂ«tu si dhe gjetkĂ« nĂ« ShqipĂ«ri qasja Ă«shtĂ« thjesht si biznes i pastĂ«r, nĂ« emĂ«r tĂ« zhvillimit tĂ« zonĂ«s! Kurse qasja mjedisore dhe etiketimi ‘ecorafting’ Ă«shtĂ« zero!

NĂ« gjithĂ« kĂ«ta vite tĂ« zhvillimit tĂ« vendit ne nĂ« ShqipĂ«r “qĂ«ndrueshmĂ«rinĂ« mjedisore,” term qĂ« buron qĂ« nga Kushtetuta (Neni 59, pika 1/dh) e kemi shkelur me tĂ« dy kĂ«mbĂ«t. Kemi harruar mençurinĂ« e popullit qĂ« thotĂ« ‘gjella me kripĂ« dhe kripa me karar’! 

Nuk mund ta ngarkosh një avion apo një anije me më shumë ngarkesë se kapaciteti mbajtës!

Kjo është arsyeja që vendi vuan shumë prerjen masive të pyjeve, erozionin dhe përmbytjet; betonimin e skajshëm urban dhe atë të bregdetit mbarë, nga veriu në jug; deri dhe në ndërhyrjet në zonat e mbrojtura, madje deri dhe me ndryshim ligji. 

Të gjitha këto jo pa pasoja në cilësinë e mjedisit, por edhe të vetë jetës sonë. Por jo dhe pa pasoja në statusin ndërkombëtar të zonave të mbrojtura; sot diskutohet për praninë në UNESCO të PK të Butrintit dhe Liqenit të Ohrit, për shkak të ndërtimeve të paligjshme, ndotjes urbane/minerare dhe menaxhimit të dobët. 

Por edhe PK i Vjosës nuk duket se është larg shqetësimeve nga kjo qasje natyrore e verbuar nga zhvillimi i çastit. 

Kjo bie dukshëm në sy gjatë vizitave dhe nga gjetjet tona shkencore në vite, por dhe nga vlerësimi i bërë nga ekspertët (p.sh: Rama A., 2025, mbi hartëzimin e presioneve në PK të Lumit Vjosë).

Rrjeti lumor i Vjosës, i veçantë nga ana hidromorfologjike dhe biodiversiteti

Parku Kombëtar i Lumit të Egër të Vjosës, si i tillë, është një zonë me hidromorfologji dhe biodiversitet të rrallë; një nga lumenjtë e fundit me rrjedhje të lirë në Evropë (Acta ZooBot Austria, 155/1, 2018; Sovinc, 2023; Kovarovics & Michael, 2024; etj.), bashkë me shumë nga degët e tij. 

Brenda shtratit lumor gjenden shumë habitate të Natura 2000 dhe EUNIS, të shtrira gjerësisht dhe të mirëruajtura.

Në pjesën e mesme, brenda shtratit lumor, gjenden 16 habitate ujore dhe tokësore në përparësi që përfshijnë mjedise të ndryshme; secili luan rol vendimtar në dinamikën dhe biodiversitetin e ekosistemit lumor (A1-A7; B0-B2; C0-C2; BC3 dhe BC4; D).

Përgjatë brigjeve janë habitate të tjera që dominohen kryesisht nga bimësia mesdhetare bregore (ripariane), me rrap (Platanus orientalis) dhe komunitete të pasura me specie si Populus alba, Salix spp., Alnus glutinosa, Fraxinus angustifolia, Quercus robur, Ulmus minor, Tamarix parviflora, Vitex agnus-castus, Imperata cylindrica, Phragmites, Typha, etj. (Annex I, 72A0; 92C0; 92A0; 92D0; 6310; 6420; 91E0; 3280; sipas kategorive të Natura 2000). 

Habitatet me bimë të zhytura dhe makrofite ujore (3110, 3130, 3140 dhe 3150) janë përbërës të tjerë jetikë të ekosistemit lumor si prodhues parësorë, por edhe si fitopastrues të lëndëve ushqyese ose ndotëse të tepërta, të cilat nuk mungojnë në ujërat e lumit: azot dhe fosfor; metale të rënda; lëndë ndotëse organike; nanoplastika; etj.

Përgjatë brigjeve, sidomos në pjesën e sipërme të Vjosës (zona e zgjedhur për aktivitetet ujore në fjalë), krahas habitateve të përmendura më sipër gjenden të ruajtura mirë habitatet e shpateve shkëmbore gëlqerore me bimësi kazmofitike (8210), katër prej tyre në përparësi dhe me interes të madh ruajtjeje.

Këto habitate përfshijnë komunitete bimore termo- dhe meso-mesdhetare me Campanula versicolor, Silene spp., Saxifraga spp., Ramonda serbica, Pinguicula hirtiflora, etj.; kullota gjysmë-natyrore të thata dhe shkurre mbi substrate gëlqerore (6210* të rëndësishme për bimë salepore).

Në pjesën e poshtme të rrjedhës lumore, në të dy anët e grykëderdhjes, gjenden mbi 35 habitate të listuara në Natura 2000 dhe EUNIS, duke përfshirë 8 habitate në përparësi, të gjitha të rrezikuara dhe me vlera të larta floristike.

Përmendim habitatet me duna lëvizëse me Ammophila arenaria (duna të bardha) (2120); duna bregdetare me Juniperus spp. (2250), habitat me interes komunitar; duna të pyllëzuara me Pinus pinea dhe/ose P. pinaster (2270); livadhe të kripura mesdhetare (1410); stepat mesdhetare të kripura (1510*); etj.

Duhet theksuar se habitatet lumore/breglumore dhe ato të deltës janë thelbësore për funksionimin ekologjik të gjithë ekosistemit lumor dhe të gjitha gjallesave që aty strehohen prej miliona vjetësh, shumë prej tyre të rralla dhe të kërcënuara. 

Të gjitha këto habitate lumore/breglumore strehojnë së bashku rreth 1,890 specie të njohura deri sot, mbi 820 lloje bimësh dhe rreth 1,070 lloje kafshësh (Tab. 1). Prej tyre, rreth 40 specie janë të rrezikuara sipas IUCN, dhe rreth 120 janë në Listën e Kuqe të Shqipërisë (2013). 

Përveç kësaj, rreth 150 specie gjenden në Shtojcat 1-3 të Konventës së Bernës për llojet migratore, mbi 40 specie në Direktivën e Shpendëve, mbi 80 specie në Shtojcën I të Direktivës së Shpendëve (Bino et al., 2023), dhe rreth 80 specie në Direktivën e Habitateve. Vjosa dhe degët e saj të paprekura janë streha e fundit e specieve pothuajse të zhdukura, të rralla ose të reja. 

Së fundi, 12 lloje janë gjetur të reja për shkencën (Tab. 2): 8 lloje dhe një gjini e re invertebrorësh, dhe 4 lloje cianobakteresh; përshkrime të tjera të reja janë në proces.

Vjosa, delta përkatëse, përfshirë këtu lagunën e Nartës, bëjnë që e gjithë kjo zonë të jetë e veçantë për larminë e peshqve dhe mbijetesën e tyre, si dhe për peshkimin dhe akuakulturën. 

Ekosistemi lumor është korridor ujor, vend strehimi, ushqimi dhe, për disa, edhe vend riprodhimi për së paku 37 lloje peshqish, përfshirë 11 lloje endemike të Ballkanit; përmendim këtu: Barbus prespenis, Squalius platyceps, Oxynoemacheilus pindus, Alburnus scoranza, Anguilla anguilla, Alburnoides cf. prespensis, Pachychilon pictum, Gobio scadarensis, Cobitis ohridaba, Salmo farioides, Salmo trutta fario, etj.

Habitatet lumore të Vjosës dhe degëve strehojnë 32 lloje reptilësh nga 37 lloje që njihen gjithsej në Shqipëri. 

Disa nga amfibët dhe reptilët bëjnë pjesë në Shtojcën II të Direktivës së Habitateve, si lloje të faunës të mbrojtura rreptësisht: Bufotes viridis, Bombina variegata, Testudo hermanni, Emys orbicularis, Mauremys rivulata, Pseudopus apodus, Podarcis taurilinea, Natrix tessellata; ose në Shtojcën II: Bufo bufo, Rana graeca, Pelophylax kurtmuelleri, Pelophylax shqipericus, Natrix natrix të Konventës së Bernës (Kovarovics & Michael, 2024).

Nga 295 lloje shpendësh që vizitojnë gjithë pellgun, mbi 88 lloje folezojnë dhe riprodhohen në zonë, disa prej tyre të lidhura ngushtë me brigjet lumore si: Riparia riparia, Burhinus oedicnemus, Charadrius dubius, Merops apiaster, kryesisht në lumin Shushicë, Alcedo atthis, Actitis hypoleucos, Ciconia nigra, Neophron percnopterus, Coracias garrulus, etj. (Bino et al., 2023); si dhe lundërza (Lutra lutra), gjitar ujor globalisht i kërcënuar, nga rreth 70 lloje gjitarësh që banojnë brenda pellgut.

Përveç kësaj, brenda pellgut ujëmbledhës janë regjistruar rreth 380 lloje bimësh aromatike dhe mjekësore (BAM), ku 330 janë lloje të egra, një sektor ekonomik shumë i rëndësishëm për zonën; por jo i pashqetësuar, pasi rreth 46 lloje janë të rrezikuara, të kërcënuara ose nën mbrojtje. 

Rreth 70 lloje BAM rriten pranë habitateve ripariane breglumore; disa prej tyre janë në Listën e Kuqe Shqiptare, si: Adiantum capillus-veneris, Dryopteris filix-mas, Alnus glutinosa, Capparis spinosa, Galanthus reginae-olgae, Populus alba, Quercus robur, Salix fragilis, Sambucus nigra, Symphytum officinale, Ulmus minor, Anacamptis morio, A. pyramidalis, Colchicum autumnale, etj. (Kovarovics & Michael, 2024).

Për më tepër, Parku Kombëtar i Lumit të Egër të Vjosës është vazhdimësi ekologjike, një unitet hidrodinamik dhe ekologjik me kompleksin ligatinor të deltës, Peizazhin e Mbrojtur Pishë Poro-Nartë (Fig. 1), dhe më tej në lidhje të ngushtë ekologjike me Parkun Kombëtar Detar Karaburun-Sazan, përballë grykëderdhjes në det të hapur.

Në pjesën e sipërme, Parku është në vazhdimësi ekologjike me Parkun Kombëtar të Bredhit të Hotovës-Dangëllisë në pjesën shqiptare; si dhe me Parkun Kombëtar Vikos-Aoos dhe Parkun Kombëtar Pindos në Greqi. Parku formon lidhje të ngushta ekologjike me hidromonumente elitare, si Uji i Ftohtë (Tepelenë), Viroi (Gjirokastër), Buronjat (Kuç), Benjë (Përmet), Vromonero (Leskovik) (VKM 303/2019).

Kjo afërsi hapësinore rrit lidhjen ekologjike midis ekosistemeve detare, bregdetare, të deltës dhe të gjithë rrjedhave ujore brenda këtij pellgu të gjerë, duke përforcuar më shumë vlerat në përgjithësi dhe rëndësinë e ruajtjes së zonës dhe zhvillimit të qëndrueshëm.

Janë pikërisht këto vlera dhe të tjera që lidhen me hidromorfologjinë lumore dhe rrjedhjen e lirë nga burimi në grykëderdhje në Detin Adriatik të lumit Vjosë dhe degëve të tij, që ndihmuan që zëri të shkonte në veshin dhe ndërgjegjen e institucioneve ndërkombëtare më në zë (BE, WWF, IUCN, Konventa e Bernës, Patagonia etj.) dhe të detyronte vendimmarrjen në Shqipëri për të shpallur Vjosën dhe degët e saj zonë të mbrojtur, Park Kombëtar (mars 2023).

Po këto vlera ndihmuan që i gjithë pellgu i Vjosës të shpallej vitin e kaluar nga UNESCO si Rezervë Biosfere (shtator 2025). Po kjo qasje rriti shumë në këta vite edhe njohjen e Vjosës dhe vetë Shqipërisë nga subjektet turistike ndërkombëtare, që i dhanë kësaj zone frymëmarrje të madhe ekonomike dhe zhvillim të turizmit.

Harta e Parkut Kombëtar të Lumit të Egër të Vjosës dhe zonave të tjera rrethuese (nga Kovarovics & Michael, 2024).

Kuptohet se tĂ« gjitha kĂ«to arritje, dhe veçanĂ«risht duke qenĂ« pjesĂ« e programit “Njeriu dhe Biosfera” (MAB) nĂ« UNESCO, e bĂ«jnĂ« zhvillimin e qĂ«ndrueshĂ«m nĂ« zonĂ« njĂ« pĂ«rparĂ«si dhe njĂ« sfidĂ« pĂ«r gjithĂ« sektorĂ«t ekonomikĂ«, veçanĂ«risht pĂ«r aktivitetet ujore qĂ« zhvillohen brenda zonĂ«s qendrore tĂ« Parkut.

Ndikimi mjedisor nga aktivitete ujore të pa rregulluara

Përvoja botërore tregon se lundrimi i çfardo lloji (gomone, kajak, kanoe etj.) është me pasoja mjedisore, ekologjike për habitatet lumore dhe breglumore.

Si theksuam këto habitate janë shumë të rëndësishme për biodiversitetin, por janë dhe shumë të ndjeshme ndaj çdo ndërhyrje nga jashtë; sidomos kur ajo është e tepruar, pa rregulla, dhe pa masa të rrepta kontrolli. Edhe kufizimet e vendosura në Planin e Menaxhimit (Kovarovics & Michael, 2024) kanë patur këtë parasysh, dhe theksoj fort se kjo qasje duhet të vazhdojë të ruhet.

Pavarësisht se ndikimet mjedisore të aktiviteteve ujore ende nuk njihen për Lumin e Vjosës, përvoja të tjera në rajon dhe më gjerë flasin për këtë: Schafft et al., 2024; Wegner et al., 2023; Hering et al., 2022; Mahapatra et al., 2012; Leung  & Marion, 1998; Liddle, 1991; Taylor & Knight, 2003; Pala et al., 2011; etj. Këto shqetësime mund të grupohen:

1) Shqetësimi i Faunës Ujore dhe Ripariane (Tab. 3); 2) Degradimi i Brigjeve Lumore dhe Bimësisë Ripariane; 3) Ndotja dhe Hedhja e Mbeturinave; 4) Ndikimet Fizike në Habitatet e Shtratit Lumor; 5) Shqetësimi i jetës së egër në zonat e ndjeshme; 6) Presioni Ekologjik Kumulativ; 7) Futja e Llojeve Pushtuese (Invazive ose Aliene).

Për të minimizuar këto ndikime, autoritetet e menaxhimit lumor shpesh zbatojnë masa të tilla si:

a) Kufizimi i numrit tĂ« lejeve pĂ«r rafting nĂ« ditĂ«; b) PĂ«rcaktimi i pikave tĂ« caktuara tĂ« hyrjes dhe daljes; c) Vendosja e kufizimeve stinore gjatĂ« periudhave tĂ« lĂ«shimit tĂ« vezĂ«ve nga peshqit ose gjatĂ« shumimit tĂ« shpendĂ«ve (Tab. 3); d) KĂ«rkimi i praktikave tĂ« menaxhimit tĂ« mbeturinave “pa lĂ«nĂ« gjurmĂ«â€; e) Monitorimi i kushteve ekologjike pĂ«rgjatĂ« lumit.

Në tabelën 3 jepen të dhëna mbi periudhën më të brishtë të llojeve apo grupllojeve, ku aktivetete ujore mund të kenë ndikimin më të madh përgjatë Vjosës dhe degëve, në habitatet e shumimit apo të migrimit.

Ky qarkullim është shpesh i padukshëm për ne njerëzit, por kjo nuk do të thotë se është i pandjeshëm, madje shumë i ndjeshëm në periudhat jetike të riprodhimit që kanë secila nga speciet (Tab. 3).

Lumi është një korridor ujor që ndihmon lëvizjet e gjallesave (migrimin) nga grykderdhja (deti) në rrjedhat e thella malore dhe anasjelltas, ndihmon në lëvizjet anash nga një breg në tjetrin dhe nga lart poshtë në thellësi të shresave të zhavorrit nënujor dhe anasjelltas.

Për këtë, një aktivitet ujor i rënduar në sasi, i shtrirë në kohë gjatë gjithë vitit dhe i zgjatur gjatë ditës ndikon në biodiversitet, në riprodhimin e specieve të peshqve, amfibëve dhe reptilëve, shpendëve që folezojnë në brigje, pa folur për shumë lloje mikrorganizmash si alga, invertebrorë ujorë dhe breglumorë, që përmendëm më sipër.

Duhet theksuar se Parku nuk u ka shpëtuar shqetësimeve nga aktivitete turistike jo miqësore me mjedisin, të cilat shkaktohen edhe nga shtimi i pakontrolluar i vizitorëve.

Gjendja ekologjike e ujĂ«rave tĂ« pellgut tĂ« madh tĂ« BĂ«njĂ«s ka pĂ«suar rĂ«nie tĂ« dukshme nĂ« kĂ«ta vite mbĂ«shtetur nĂ« strukturĂ«n e makrofiteve ujore qĂ« veshin buzĂ«t e pellgut, sot tĂ« mbuluara me cianobaktere (disa dhe helmuese), dhe cilĂ«si ekologjike e ‘VarfĂ«r’. Po kjo mund tĂ« thuhet pĂ«r varfĂ«rimin e pĂ«rbĂ«rjes sĂ« llojeve tĂ« peshqve nĂ« LangaricĂ« dhe nĂ« pjesĂ«n e sipĂ«rme tĂ« VjosĂ«s.

Autoritetet pohojnĂ« se para shpalljes zonĂ« e mbrojtur nĂ« VjosĂ« kanĂ« vozitur rreth ‘1,500-2,000 varka nĂ« vit, kryesisht nga qershori deri nĂ« gusht (pra rreth 17-22 varka nĂ« ditĂ«)’ (Kovarovics & Michael, 2024). Kjo sasi Ă«shtĂ« shumĂ« e lartĂ« dhe aspak miqĂ«sore me habitatet dhe vlerat e rralla tĂ« Parkut. Ndjesia Ă«shtĂ« se nĂ« vitet e fundit kjo duhet tĂ« jetĂ« rritur edhe mĂ« shumĂ«, e cila dĂ«shmohet dhe nga kĂ«mbĂ«ngulja e subjekteve pĂ«r zbutje pa kufi tĂ« rregullave.

Kurse shtrirja e vozitjes në gjithë gjatësinë e lumit më duket shumë e tepruar për rrjedhën lumore. Duhet thënë sevlerat hidromorfologjike dhe ato të biodiversitetit përballen përditë me ndërhyrje nga njeriu dhe ndryshimet e klimës, ndonjëherë edhe shumë të rënda.

Kjo vjen nga qendrat e banuara dhe ndërtimet e tjera buzë brigjeve, nga bujqësia intensive dhe blegtoria (vaditje, kullotje, zjarre dhe ndotje), nga trafiku, nga aktiviteti minerar (gurore, naftë, bitum), nga luhatjet e mëdha të rrjedhës, etj. (Rama, 2025).

Sfida e zhvillimit të qëndrueshëm të pellgut, sfida e bashkive dhe subjekteve që veprojnë brenda pellgut duhet të jetë në gjetjen e rrugëve për zbutjen e këtyre ndërhyrjeve, në zbatimin e tyre me këmbëngulje dhe monitorimin në vazhdimësi.

Këshillime të fundit

Ashtu si me shumĂ« tĂ« drejtĂ« pohohet edhe nga ekspertĂ«t nĂ« PM (Kovarovics & Michael, 2024, f. 88-103), lundrimi mund tĂ« lejohet nĂ« zonĂ«n e paracaktuar nĂ« PM (nĂ« pjesĂ«n e sipĂ«rme), zgjatur sĂ« fundi nga Ministria e Mjedisit pĂ«r periudhĂ«n 1 Prill – 30 NĂ«ntor 2026 (nga 5.5 muaj nĂ« 8 muaj).

Por kjo duhet me rregulla tĂ« rrepta, duke mos patur vetĂ«m si qĂ«llim ‘potencialin ekonomik pĂ«r komunitetet lokale dhe bizneset turistike tĂ« zonĂ«s’, por dhe qasjen mjedisore. PavarĂ«sisht zgjerimit tĂ« lundrimit stinor nga Ministria, ekspertĂ«t theksojnĂ« fort se duhet tĂ« ruhet sasia e varkave qĂ« vozitin nĂ« lumĂ« nĂ« ditĂ«, si rekomandohet nĂ« Planin e Menaxhimit: jo mĂ« shumĂ« se 10 varka nĂ« ditĂ« (gomone me 6 persona dhe 1 drejtues). PĂ«r lundruesit privatĂ« jo-motorikĂ« (kajakĂ« me 2 persona maksimumi), jo mĂ« shumĂ« se 20 bileta nĂ« ditĂ«, ose 10 kajakĂ«.

Mendoj se e gjithë kjo duhet të mbikëqyret me kujdes, rigorozitet dhe vazhdimisht nga ZAPK dhe autoritetet vendore nëpërmjet një sistemi informatik ashtu si bëhet për rezervimet e fluturimeve ajrore, të hoteleve, të vendeve të sportit etj.

Për gjithë aktivitetet ujore mësipër ka shumë rëndësi caktimi i vendeve të hyrje/daljes, vendpushimeve, të cilët nuk duhet të bien ndesh me ndjeshmërinë e habitateve ujore ose breglumore pranë. Edhe këto vende duhet të jenë sa më të kufizuara, të përcaktuara në vend nga ekspertë të ekologjisë lumore (peshq, shpendë, gjitarë, etj.).

Duhet tĂ« jenĂ« tĂ« etiketuara mirĂ«, tĂ« mirĂ«njohura dhe rreptĂ«sisht tĂ« kontrolluara nga autoritetet e Parkut dhe ato vendore. Por shumĂ« kujdes duhet edhe edhe pĂ«r aktivitetet e tjera turistike nĂ« Park, si larja nĂ« ujĂ«rat termale, shĂ«titjet masive pĂ«rgjatĂ« rrjedhĂ«s, kampingu vend e pa vend nĂ« natyrĂ«; por dhe pĂ«r peshkimin nĂ« segmentin fundor, UrĂ« e Mifolit – GrykĂ«derdhje, ose akuakulturĂ«n etj.

E gjithë zona ka potencial të jashtëzakonshëm turistik dhe ofron shumë mundësi të tjera krahas veprimtarive sportive ujore: p.sh. vëzhgim shpendësh, shëtitje në natyrë me këmbë, me biçikletë, me kafshë, etj.

Madje dhe vetĂ« subjektet e kĂ«tyre sporteve duhet tĂ« mĂ«sohen tĂ« diversifikojnĂ« aktivitet nĂ« zonĂ« pĂ«r: ‘tĂ« shpĂ«rndarĂ« mĂ« mirĂ« fluksin e vizitorĂ«ve gjatĂ« vitit; rritur qĂ«ndrueshmĂ«rinĂ« ekonomike tĂ« bizneseve lokale; krijuar mĂ« shumĂ« vende pune jo stinore, por vjetore’, pa pretenduar qĂ« gjithçka tĂ« mbĂ«shtet vetĂ«m nĂ«pĂ«rmjet vozitjes, kjo jo vetĂ«m nĂ« lumin e VjosĂ«s, por dhe gjetkĂ« nĂ« lumenjtĂ« e tjerĂ«.

Ngjitur në zonë është PK i Bredhit të Hotovë-Dangëllisë, me shumë natyrë malore, shumë lugina të rralla, me mbi 130 monumente natyrore për një destinacion të shquar e të larimshëm turistik. Pa folur për shumë mundësi të tjera të gjithë pellgut të Vjosës, që lidhen me trashëgiminë kuturore, vendet shumta historike, arkeologjike, për traditën e pasur në art dhe floklor, në mikpritje dhe gatim etj. etj.

TĂ« gjitha mund tĂ« gĂ«rshetohen me vlerat natyrore, por jo vetĂ«m. Por duhet e gjitha menaxhuar me shumĂ« kujdes, dhe gjithĂ« palĂ«t duhet tĂ« jenĂ« bashkĂ«punuese, tĂ« njihen mirĂ« me qĂ«ndrueshmĂ«rinĂ«, pĂ«r tĂ« balancuar sa mĂ« mirĂ« interesat ekonomike me ato ekologjike, pĂ«r tĂ« mos ndĂ«rhyrĂ« rĂ«ndĂ« nĂ« kĂ«to vlera, pĂ«r t‘i ruajtuar ato pĂ«r sot dhe pĂ«r tĂ« ardhmen.

Lexoni gjithashtu:

The post Mes fitimit dhe natyrës: Dilema e aktiviteteve ujore në Vjosë appeared first on Citizens.al.

Drini i BardhĂ«, vendgrumbullim i “lĂ«vizshĂ«m” mbeturinash  

✇Citizens.al
By: Citizens.al
25 March 2026 at 17:10

Autorë: Besnik Boletini dhe Erisa Kryeziu | Kosovë, Shqipëri

NĂ« fshatin Nashec tĂ« Prizrenit, lumit Drini i BardhĂ« i bashkohet njĂ« rrjedhĂ« tjetĂ«r uji. Nga lart, nganjĂ«herĂ« duket si njĂ« degĂ« e zakonshme lumi. Por mjafton t’i afrohesh pĂ«r tĂ« kuptuar se diçka nuk shkon. Uji Ă«shtĂ« mĂ« i errĂ«t, kundĂ«rmon dhe pĂ«rhapet nĂ« lumin kryesor si njollĂ« ndotjeje.

Ky nuk Ă«shtĂ« njĂ« lumĂ«. ËshtĂ« kanal i madh, qĂ« shkarkohet direkt nĂ« Drinin e BardhĂ«.

Gjatë verës, kur e vizituam këtë zonë, sasia e ujit ishte më e pakët. Banorët thonë se në këtë sezon ndotja duket më e kufizuar për shkak se ka më pak ujë. Në periudha të tjera, rrjedha është shumë më e madhe.

Megjithatë, edhe në këtë kohë, ndikimi në ndotjen e lumit ishte i dukshëm. Pamjet me dron tregojnë qartë dallimin mes ujit të Drinit dhe derdhjes së kanalizimit, si dy rrjedhje të ndryshme.

Kjo vendndodhje u identifikua përmes analizës së imazheve satelitore, ku derdhja e kanalizimit është e dukshme edhe në Google Maps.

“Lumi i zi” i Prizrenit qĂ« derdhet nĂ« Drinin e BardhĂ« nĂ« fshatin Nashec/Besnik Boletini.

Sipas banorëve të Nashecit, kjo gjendje vazhdon prej vitit 2005 dhe ka dëmtuar mjedisin përreth.

Shukri Quni, kryetar i fshatit, thotë se mbi 50% e ujërave të zeza të Prizrenit dhe disa fshatrave përreth përfundojnë në këtë pikë të Drinit të Bardhë.

“Ka qenĂ« vend rekreativ pĂ«r banorĂ«t, tani kundĂ«rmon kanalizim”, thotĂ« Quni. 

Ai tregon se më parë ishte planifikuar ndërtimi i një impianti trajtimi, por projekti nuk u realizua. Sipas tij, banorët ndihen të mashtruar, pasi nuk do të kishin pranuar vendosjen e tubacioneve nëse do të dinin se ato do të shkarkonin në lumë.

Nga Komuna e Prizrenit pranojnë se janë bërë studime fizibiliteti, por projekti mbetet i pazbatuar për shkak të kostos së lartë dhe mungesës së mbështetjes nga niveli qendror.

“Komuna nuk ka aktualisht ndonjĂ« plan pĂ«r kĂ«tĂ« drejtim”, tha nĂ« pĂ«rgjigje me shkrim komuna.

Në mungesë të impianteve funksionale të trajtimit, derdhja e ujërave të zeza në lumenj është bërë praktikë e zakonshme në Kosovë.

Egzona Shala-Kadiu, drejtuese e organizatës EcoZ thotë se vetëm 2% e ujërave të zeza trajtohen para shkarkimeve në lumenj.

“Pjesa tjetĂ«r 98 pĂ«r qind, drejtpĂ«rdrejtĂ« shkon nĂ« lumenj apo nĂ« gropa septike”, shpjegon ajo. 

Përveç ndotjes nga ujërat e zeza, Drini i Bardhë mbushet me mbeturina të ndryshme urbane dhe përballet me ndërhyrje të paligjshme në shtratin e tij për nxjerrje të rërës dhe zhavorrit, që ka deformuar shtratin aq sa në disa vende të mos kuptohet qartë shtrati i vërtetë i lumit.

Këto ndërhyrje kanë rritur rrezikun e përmbytjeve në fshatrat dhe qytetet ku kalon Drini i Bardhë. Në janar të këtij viti, mbeturinat e grumbulluara bllokuan rrjedhën në disa ura, duke shkaktuar përmbytje në disa zona të banuara.

Ngjashëm përmbytje ndodhën edhe në vendet ku ka pasur gërmime në shtratin e lumit duke shkaktuar dëme në vlerë miliona euro.

Shiko videon për më tepër:

Përgjatë Drinit të ndotur: Ujëra të zeza, mbeturina, eksploatime

Drini i Bardhë, me gjatësi rreth 122 kilometra, përshkon Kosovën nga burimi në Radac të Pejës deri në Kukës, ku bashkohet fillimisht me lumin Luma e më tej me Drinin e Zi në liqenin e Fierzës.

Për këtë, ndotja nuk mbetet brenda kufijve të Kosovës. Ajo përcillet drejt Shqipërisë, sidomos gjatë janarit dhe periudhave ku ka reshje. Shtrati i lumit fryhet dhe merr me vete mbeturinat që grumbullohen anëve duke i sjellë në Kukës.

Ndotja nĂ« fakt fillon qĂ« nĂ« burim. Kanalizimet e restoranteve dhe shtĂ«pive pĂ«rreth derdhen direkt nĂ« lumĂ«. Rreth 200-300 metra tutje gjendet njĂ« tub i madh kanalizimi dhe mbeturina – kryesisht plastike.

Problemi vijon nĂ« fshatrat e tjera tĂ« PejĂ«s dhe Istogut. NjĂ« banor i fshatit DubovĂ« e VogĂ«l (Istog), tha se shumica e shtĂ«pive janĂ« me gropa septike ose me kanale qĂ« shkarkojnĂ« direkt nĂ« lumĂ«. Ai cilĂ«soi detergjentet si ndotĂ«sit mĂ« tĂ« rrezikshĂ«m, pasi sipas tij japin efekt direkt negativ “te peshqit dhe gjallesat e tjera.”

Në fshatin pranë, Baicë, 15 vite më parë qe ndërtuar një impiant i trajtimit të ujërave të zeza. Por, i mbuluar nga bari dhe shkurret, ai duket se nuk funksionon.

Gjendja e Drinit të Bardhë në fshatin Rakovinë të Gjakovës/Besnik Boletini

I gjendur rreth 20 metra afër lumit, ujërat e zeza që vijnë aty, vijojnë dhe derdhen direkt në lumë duke treguar qartë se impiantet e tilla nuk mirëmbahen.

Fatlije Buza, udhëheqës i Divizionit për Menaxhimin e Pellgjeve Lumore në Ministrinë e Mjedisit, e konfirmon një problematikë të tillë.

“Askush nuk e merr nĂ« pĂ«rgjegjĂ«si [mirĂ«mbajtjen], duhet ta marrĂ« pĂ«r shembull ose ndonjĂ« kompani rajonale, ose ministria e Zhvillimit Ekonomi,” thotĂ« ajo.

Monitorimi ynĂ« vijoi pĂ«rgjatĂ« lumit nĂ« RakovinĂ« (GjakovĂ«), Çifllak (Rahovec) dhe Kramovik (Rahovec), ku krahas mbeturinave tĂ« ndryshme, ndotja shoqĂ«rohej edhe me shkarkime tĂ« paligjshme dhe degradim tĂ« thellĂ« tĂ« shtratit tĂ« lumit nga aktivitetet nxjerrĂ«se.

Ismet Kelmendi, kryetar i fshatit Rakovinë, tha se Drini i Bardhë është tejet i ndotur në këtë zonë. Sipas tij shkarkimet janë bërë nga banorët për të shmangur daljen e lumit nga shtrati.

“JanĂ« bĂ«rĂ« vetĂ«m pĂ«r tĂ« mbrojtur tokĂ«n bujqĂ«sore, sepse nuk vjen askush tĂ« ndĂ«rhyjĂ«,” tregoi ai me vetĂ«dijen se duke u munduar tĂ« mbronin tokat, banorĂ«t kanĂ« ndotur lumin.

“Çifllaku kampion“

Fshati Çifllak i Rahovecit ishte zona ku konstatuam nivelin mĂ« tĂ« lartĂ« tĂ« mbeturinave, por edhe degradim nga gĂ«rmimet.

Pamjet me dron treguan për dëmtime të rënda të shtratit të lumit nga marrja e paligjshme e rërës dhe zhavorrit. Si pasojë e gërmimeve, rrjedha e lumit është devijuar në disa anë.

Përveç kësaj, zona është kthyer në pikë grumbullimi mbeturinash të llojeve të ndryshme: plastikë, qelq, kanaçe, mbetje druri, shtylla betoni dhe inerte. Në këtë vend ishin hedhur edhe qindra goma, disa në breg dhe disa brenda në lumë. Mes tyre, qëndronte edhe një divan i hedhur mbi mbeturina.

Vendgrumbullim i paligjshĂ«m buzĂ« Drinit tĂ« BardhĂ« nĂ« Çifllak, Rahovec/Besnik Boletini.

Hedhja e gomave në lumë përbën rrezik serioz mjedisor. Me kalimin e kohës, ato çlirojnë substanca toksike dhe mikroplastikë, duke ndotur ujin dhe dëmtuar organizmat ujorë.

Gjithashtu, bllokojnë rrjedhën natyrore, ndryshojnë shtratin dhe krijojnë zona uji të ndenjur, duke rritur rrezikun për përhapjen e insekteve dhe sëmundjeve.

Edhe nĂ« Kramovik, fshatin fqinj tĂ« Çifllakut, degradimi i shtratit tĂ« Drinit tĂ« BardhĂ« ishte i dukshĂ«m. Kjo ishte njĂ« nga zonat ku Ă«shtĂ« nxjerrĂ« mĂ« sĂ« shumti rĂ«rĂ« dhe zhavorr, duke shkaktuar dĂ«mtime masive.

Pamjet me dron treguan se në një hapësirë të kufizuar, pranë lumit, punonin të paktën tre impiante ndarëse (lavatriçe) për përpunimin e rërës dhe zhavorrit.

Sipas një raporti të Ministrisë së Mjedisit, publikuar në vitin 2022 dhe i bazuar në të dhëna deri në vitin 2018, përgjatë Drinit të Bardhë janë evidentuar 1,393 hektarë të degraduar. Në vitin 2008 kjo sipërfaqe ishte 861 hektarë, çka dëshmon për rritje të vazhdueshme të dëmtimeve.

Në fshatin Krushë e Madhe të Rahovecit, dëmet përreth lumit ishin gjithashtu të dukshme. Në këtë zonë operojnë katër impiante për nxjerrjen dhe përpunimin e rërës dhe zhavorrit.

Kramovik, Drini i Bardhë degraduar nga eksploatuesit e rërës dhe zhavorrit/Besnik Boletini.

Përveç kësaj, banorët e fshatit, në mungesë të një zgjidhjeje tjetër, kishin vendosur tubacionin e kanalizimit drejtpërdrejt në Drinin e Bardhë, rreth një kilometër larg shtëpive.

Edhe pse vendi u vizitua në fund të gushtit 2025, në kushte thatësire, tubacioni vazhdonte të shkarkonte një sasi të konsiderueshme ujërash të ndotura në lumë.

Selami Hoti, kryetar i fshatit, tha se kjo situatë daton prej rreth 20 vitesh.

“E keqja Ă«shtĂ« se jemi ndĂ«r fshatrat e vetme nĂ« KosovĂ«, qĂ« kemi paguar nga 60 euro pĂ«r banor pĂ«r ta çuar kanalizimin deri te lumi”, thotĂ« ai.

Sipas tij, kërkesat për zgjidhje alternative nuk janë marrë parasysh nga institucionet. Ai thekson se lumi sot nuk mund të përdoret më si dikur, kur shërbente për rekreacion dhe vaditje.

“Sot ky ujĂ« Ă«shtĂ« i ndotur dhe askush nuk mund ta pĂ«rdorĂ« pĂ«r asgjĂ«,” thotĂ« Hoti.

Përparim Krasniqi, drejtor i Shërbimeve Publike në Komunën e Rahovecit, pranoi se ata janë në dijeni të situatës, por theksoi mungesën e kapaciteteve financiare për ndërtimin e impianteve të trajtimit të ujërave të zeza duke shtuar se çdo vit kanë kërkuar mbështetje nga qeveria dhe donatorët.

Tubi i shkarkimit të ujërave të zeza në Krushë të Madhe, Rahovec, kontribut i fshatit/Besnik Boletini.

Bazuar në projektet ekzistuese në Kosovë, ndërtimi i një impianti për qytetet kushton nga 20 deri në 40 milionë euro, në varësi të kapacitetit dhe teknologjisë.

Një tjetër burim ndotjeje

Duke ndjekur rrjedhën e Drinit të Bardhë, ndalesa tjetër ishte fshati Gjonaj i Prizrenit. Në këtë zonë, një tub i madh kanalizimi shkarkonte ujëra të zeza drejtpërdrejt në lumë.

Banorët na paralajmëruan për kundërmim të fortë për shkak të përmbajtjeve fekale. Uji i ndotur dallohej menjëherë nga ngjyra, sapo dilte nga tubi dhe bashkohej me rrjedhën e lumit.

Herolind Osmanollaj, kryetar i këshillit lokal, tha se bëhej fjalë për kanalizimin e rreth 5,000 banorëve. Sipas tij në kohë me shi kanali duket si ujëvarë.

Ai tha se lumi dikur ishte i pastër dhe përdorej për rekreacion dhe vaditje, por sot, situata është përkeqësuar ndjeshëm.

Rreth 20 metra nga lumi ndodhej një shtëpi me një pishinë të vogël plastike, një kontrast simbolik me gjendjen e lumit.

“KĂ«rkojmĂ« ndĂ«rtimin e njĂ« impianti pĂ«r t’u zgjidhur ky problem”, theksoi Osmanollaj.

Degradimi i shtratit të lumit Drini i Bardhë në Krushë të Madhe të Rahovecit/Besnik Boletini.

Peshkatari Granit Berisha shtoi se mbeturinat hidhen në pika të ndryshme përgjatë lumit dhe degëve të tij dhe kur niveli i ujit rritet, i merr të gjitha dhe i çon deri në Shqipëri.

“Kam parĂ« mbeturina nĂ« KukĂ«s qĂ« janĂ« tĂ« paimagjinueshme”, u shpreh Berisha.

Në zonën mes fshatrave Lukinë dhe Romajë, një përrua ishte bllokuar nga mbeturinat, përfshirë edhe ato inerte para se të mbërrinte në Drin të Bardhë. Në këtë pikë, mbetjet digjeshin herë pas here. Pranë tij ndodhej edhe një tjetër tub kanalizimi, që përhapte erë të rëndë dhe shqetësonte banorët.

Në hyrje të Lukinës, buzë lumit, ndodheshin pirgje të paligjshme me mbetje inerte. Sezair Shehu, kryetar i fshatit, fajësoi individë të papërgjegjshëm dhe bëri apel për ndërhyrje urgjente.

“Dikur kĂ«tu laheshim dhe pushonim gjatĂ« verĂ«s. Sot askush nuk hyn nĂ« lumĂ« pĂ«r shkak tĂ« ndotjes”, tha ai.

Si në shumë zona të këtij rajoni, edhe këtu ndërhyrjet me makineri të rënda si kamionë apo ekskavatorë kishin ndryshuar rrjedhën e lumit, duke krijuar gropa dhe rrugë në vend të shtratit natyror.

Peshkatari Hasan Qollaku tha se ndotja ka ndikuar drejtpërdrejt në zhdukjen e disa llojeve të peshqve dhe uljen e cilësisë së tyre.

Tub shkarkimi në Drinin e Bardhë në fshatin Gjonaj të Prizrenit/Besnik Boletini.

Vërmica është pika e fundit në Kosovë, ku ndotja kalon në Shqipëri drejt Kukësit. Në periudha të caktuara, mbeturinat bëhen më të dukshme, sidomos gjatë pranverës.

Bujar Pulaj, kryetar i bashkësisë lokale Vermicë tha se ndotja e liqenit nuk fillon e as nuk mbaron aty, por vjen që nga burimi i Drinit të Bardhë. 

“Zakonisht mbeturinat shihen mĂ« shumĂ« nĂ« pranverĂ« pĂ«r shkak tĂ« reshurave qĂ« fillojnĂ« nĂ« atĂ« kohĂ«. NĂ« periudhĂ«n e dimrit Drini Ă«shtĂ« mĂ« i pastĂ«r”, tha Pulaj. 

Pulaj tha se e gjithë kjo ndotje po ndikon te zhvillimi i turizmit në Vermicë. Sipas tij, disa herë është tentuar të pastrohet liqeni, por ato kanë qenë pastrime simbolike dhe aksionet ditore bëhen vetëm në një pjesë. 

Nga Vermica vijuam pĂ«r nĂ« Morin. Edhe aty pamĂ« ujĂ« tĂ« ndotur e mbeturina qĂ« “notonin” sipĂ«r tij.  

Në Morinë, ku edhe liqeni i Fierzës merr trajtë, ulja e nivelit të ujit gjatë verës të lejon ta përshkosh me makinë, gjë e cila gjatë muajve të dimrit dhe vjeshtës është e pamundur, pasi liqeni mbush shpatet e kodrave përreth.

Ajo çfarë mpakja e ujit gjatë verës lë pas është një mori mbetjesh, shumica prej tyre plastike të varura në shpatet e anësoreve të liqenit, tanimë të tkurrura nga rrezet e diellit. 

Lukinë e Prizrenit, Drini i Bardhë degraduar nga eksploatuesit ilegalë/Besnik Boletini.

Alban Xhaferri, guidë turistike në Kukës, tregoi se gjatë dimrit, Drini i Bardhë merr me vete mbetjet nga Kosova dhe i shpie në liqenin e Fierzës në Kukës.

Ky liqen u formua në vitin 1978, pasi u ndërtua diga e hidrocentralit të Fierzës, nga prurjet e lumenjve si Drini i Bardhë nga Kosova dhe Drini i Zi nga Maqedonia e Veriut. 

Por, përtej shkëmbimeve ujore, prurjet e mbeturinave dhe derdhjet e ujërave të zeza kanë krijuar ndotje konstante, pa gjetur zgjidhje prej vitesh. 

“Thuajse kudo, çdo vend i liqenit Ă«shtĂ« i ndotur. Ndotjet vijnĂ« nga Drini i BardhĂ« dhe Drini i Zi, por edhe nga banorĂ«t thuajse nuk ka ndonjĂ« ndĂ«rgjegjĂ«sim qĂ« tĂ« mbajnĂ« pastĂ«r liqenin”, u shpreh mĂ« tej Xhaferri, sipas sĂ« cilit kjo ndotje po bĂ«het problem serioz.

Situata ka ndikuar edhe nismat turistike të Xhaferrit për të promovuar Kukësin dhe zonën përreth për sporte ujore apo guida turistike.

“TuristĂ«t nuk e shikojnĂ« dot nĂ« kĂ«tĂ« gjendje qĂ« Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« nĂ« KukĂ«s”, vijoi Xhaferri ndĂ«rsa shtoi se edhe pse u shpall fitues i njĂ« projekti “start-up” pĂ«r blerjen e kajakĂ«ve pĂ«r sporte ujore, pĂ«r shkak tĂ« ndotjes masive qĂ« ka pasur liqeni, ka qenĂ« e pamundur ushtrimi i kĂ«tij aktiviteti.

Mbetje të transportuara nga rrjedha e Drinit të Bardhë drejt Shqipërisë/Erisa Kryeziu

Edhe pse nuk ka asnjë banesë pranë liqenit në kufirin e Morinit, panorama që na u shfaq ishte me mbetje plastike nga përdorimi i përditshëm, qofshin ato mbështjellëse të ushqimeve, detergjenteve për pastrim apo orendi shtëpiake. 

Mbetje këto, që kur u larguam nga Morini pamë se e shoqëronin liqenin në të gjitha anët e tij, me pirgje që qëndrojnë në rrëpira apo të grumbulluara në bimësinë që ka lënë pas tkurrja e liqenit. 

Peshkatarët, të parët që ndjejnë pasojat e ndotjes 

Gëzim Doci gjuan peshk në liqenin e Fierzës prej 25 vitesh. Sipas tij, ndotja e liqenit ka bërë që aktivitete tradicionale sikurse peshkimi në këto kushte të jenë jo vetëm të vështira, por edhe të papërshtatshme në aspektin e shëndetit publik. 

“Jemi peshkatarĂ« dhe gjysma e rrethit tĂ« KukĂ«sit merren me kĂ«tĂ« punĂ«, pĂ«r bukĂ«n e gojĂ«s. Ndotje janĂ« shishet plastike, bagĂ«titĂ« e ngordhura dhe liqenit i vjen shumĂ« erĂ« e keqe”, tregoi Doci. 

Për shkak të ndotjes, por edhe gjuetisë së paligjshme po dëmtohen flora dhe fauna në liqen, ndërsa pasojat janë të drejtpërdrejta për ekonomitë familjare të zonës. 

“Ndotja e dĂ«mton shumĂ« peshkun”, pĂ«rfundon GĂ«zimi. 

Mbetje plastike të grumbulluara përbri liqenit të Fierzës/Erisa Kryeziu

PĂ«r Bukurosh Onuzin, aktivist mjedisor dhe drejtues i organizatĂ«s “EkologĂ«t pĂ«r Rajonin”, me veprimtari nĂ« KukĂ«s dhe zonĂ«n pĂ«rreth, liqeni Ă«shtĂ« pasuri e madhe, veçanĂ«risht pĂ«r sportet ujore dhe turizmin. MirĂ«po, ndotja e ka frenuar kĂ«tĂ« zhvillim.

“NjĂ« sasi e madhe mbetjesh na vjen nga Kosova,” tregon ai duke veçuar zonĂ«n qĂ« lidhet me PejĂ«n, GjakovĂ«n dhe Prizrenin.

Sipas Onuzit, kjo gjendje ka ndikuar nĂ« krijimin e njĂ« “hot-spot”-i shqetĂ«sues.

“Krijon njĂ« grumbull mbetjesh qĂ« ndikon jo mirĂ« nĂ« zhvillimin e turizmit dhe nĂ« performancĂ«n qĂ« ka bashkia dhe rajoni i KukĂ«sit [pĂ«r t’i pastruar]”, argumentoi Onuzi, sipas sĂ« cilit ndikimi direkt po haset te gjallesat ujore ku peshqit janĂ« ralluar ndjeshĂ«m.

“Ndikimi Ă«shtĂ« i dukshĂ«m. Nuk kemi shtim tĂ« popullatave tĂ« peshqve”. 

Varkat e peshkatarëve në breg të liqenit të Kukësit/Erisa Kryeziu

Një rreth vicioz ndotjeje

Shirat e dhjetorit rritën nivelin e lumenjve dhe liqeneve. Bashkë me ujërat, u shtuan edhe mbetjet që ato sollën.

Në brigjet e liqenit të Fierzës, përkrah varkave të peshkatarëve, qëndronte një mjet i pazakontë: një varkë me kabinë xhami dhe mekanizëm grumbullues. Gjatë verës, tërheqja e ujit e nxori në breg. Në dimër, prej tre vitesh, ajo mbledh mbetjet që sjellin lumenjtë në liqen.

“Vitin e parĂ« nxorĂ«m rreth 20 tonĂ« mbetje. Vitin e dytĂ«, rreth 18 tonĂ«, pĂ«r shkak tĂ« rĂ«nies sĂ« shpejtĂ« tĂ« nivelit tĂ« ujit. KĂ«tĂ« vit, me rritjen mĂ« tĂ« shpejtĂ« tĂ« nivelit, po shfrytĂ«zojmĂ« çdo mundĂ«si pĂ«r tĂ« nxjerrĂ« sa mĂ« shumĂ« mbetje,” tregoi Lulzim Baumann, aktivist mjedisor dhe ekspert i ekonomisĂ« qarkulluese.

Varka, e sjellĂ« nga Gjermania pĂ«rmes start-up-it “Everwave” dhe e menaxhuar nga “RecycAl – Recycling Albania”, i Ă«shtĂ« vĂ«nĂ« nĂ« dispozicion BashkisĂ« KukĂ«s si njĂ« mjet ndĂ«rhyrjeje.

Ndërsa varka punonte në ujë, liqeni mbulohej nga mjegulla e dendur e dimrit. Mbi sipërfaqe pluskonin mbetje plastike, që herë shtyheshin nga era e herë grumbulloheshin në brigje.

Varka që mbledh mbetjet e liqenit të Kukësit/Erisa Kryeziu.

“PlastikĂ«n e mbledh kompania ‘Everwave’ me stafin e saj. Ne e nxjerrim nĂ« breg. Bashkia merret me transportin dhe depozitimin pĂ«r ndarje. Pjesa e riciklueshme merret nga kompania, ndĂ«rsa mbetjet e pamenaxhueshme pĂ«rfundojnĂ« nĂ« vend-depozitim”, shpjegoi Valdet Cenaj, pĂ«rgjegjĂ«s nga sektori i pastrimit nĂ« BashkinĂ« KukĂ«s.

Bujar Pulaj nga Vërmica tregoi se kishte kërkuar që kjo varkë të përdorej edhe në Kosovë, përmes një marrëveshjeje sezonale me Bashkinë Kukës. Kjo pasi, sipas tij, nëse mbetjet ndalohen në burim, ose përpara se të kalojnë kufirin, rezultati i pastrimit në liqen do të ishte më i lartë.

Në anën tjetër Baumann thekson se është e vështirë të thuhet për një zgjidhje konkrete e aq më tepër të përcaktohet sasia totale e mbetjeve, pasi ato vijnë nga tre shtete të ndryshme.

“Kontributi kryesor negativ vjen nga Kosova. NjĂ« pjesĂ« nga Maqedonia e Veriut pĂ«rmes Drinit tĂ« Zi, ndĂ«rsa njĂ« pjesĂ«, edhe pse mĂ« e vogĂ«l, gjenerohet nga vetĂ« KukĂ«si”, tregoi ai.

Problemi me ndotjen në Drin, sipas Baumannit, është i vazhdueshëm, por që ai pajtohet se qasja fillestare për të frenuar prirjen është ajo e ndalimit në burim.

Sipas tij, problemi mbetet se çdo ditë ka prurje të reja mbetjesh. 

Gjatë pastrimit të liqenit në Kukës/Erisa Kryeziu.

“Duhet tĂ« pranojmĂ« qĂ« kjo situatĂ« mund tĂ« vazhdojĂ« edhe pĂ«r 20-30 vite nĂ« momentin qĂ« nuk ndalohen mbeturinat nĂ« burim dhe ky Ă«shtĂ« qĂ«llim ynĂ« kryesor”, tha Baumann. 

Pjesa dërrmuese e mbetjeve është plastikë. Rreth 80-90% e volumit janë nga ky material flluskues që noton mbi sipërfaqen e liqenit. Kryesisht janë shishe uji, teksa Baumann tregon se plastikat më të rënda fundosen.

Për këtë ai thotë se ka pritshmëri të larta se fundi i liqenit të ketë sasi të shumta plastikash të rënda.

Sipas Baumannit, ndikimi është i drejtpërdrejtë dhe afatgjatë.

“Plastika degradohet nga dielli dhe pĂ«rplasjet me njĂ«ratjetrĂ«n, duke kaluar nĂ« mikroplastikĂ«, kĂ«shtu ajo hyn nĂ« zinxhirin ushqimor, te peshqit dhe mĂ« pas te njeriu. Impakti nĂ« shĂ«ndet Ă«shtĂ« i pashmangshĂ«m”, shpjegoi ai duke theksuar se pse plastika nuk e ka vendin nĂ« liqen.

Baumann paralajmëroi edhe për ndotjen biologjike dhe kimike që kanë këto mbeturina. Sipas tij, shumë nga mbetjet në lumin e Drinit dhe liqen janë të kontaminuara me detergjentë dhe metale të rënda. Ai theksoi se pavarësisht se ato shpëlahen, ndotësit e tyre mbeten në ujë duke mbetur faktorë rreziku.

Cenaj tregoi se Bashkia Kukës disponon dy vend-depozitime mbeturinash: një për mbetjet urbane dhe një tjetër që synohet të përdoret për mbetjet e gjelbra dhe kompostim.

Kullota mbushur me mbetje pas tërheqjes së liqenit në verë/Erisa Kryeziu.

Megjithatë, vendgrumbullimi ekzistues, i vendosur në pjesën kodrinore mbi liqen, krijon një tjetër burim ndotjeje. Nga larg, ai dukej si një vijë që derdhej në ujë, për shkak të rrjedhjeve nga mbetjet.

Vendgrumbullimi i mbetjeve të bashkisë Kukës/ Erisa Kryeziu

Liqeni i Kukësit, depozitë e ndotjes 

Në luginën e Drinit, pranë fshatit Bushat (Bicaj), dy djem të vegjël ndiqnin bagëtitë në kullotë.

Por në vend të barit, toka ishte mbuluar nga një shtresë e dendur mbetjesh plastike. Lopët lëviznin mbi plastikë, në përpjekje për të gjetur bar. Për djemtë dukej se kjo pamje ishte e zakonshme. Edhe për bagëtinë.

Pak më tej, lumi i Shejës, i dobësuar gjatë verës, përballej me një pritë mbetjesh tashmë jashtë funksioni. Struktura, e ndërtuar për të ndaluar ndotjen, ishte zhvendosur dhe nuk kryente më rolin e saj.

Në anën tjetër të luginës, pranë urës së vjetër të Kolcit, ku kalon lumi i Lishnicës, shikoheshin pirgje inertesh nga kromi.

Inertet e ish-uzinës së shkrirjes së bakrit gërryhen çdo vit nga ujërat e liqenit/Erisa Kryeziu.

Situata përkeqësohet më tej në pjesë të tjera të luginës së Drinit. Inertet e ish-uzinës së shkrirjes së bakrit gërryhen çdo vit nga ujërat që rriten në dimër.

Këto materiale përziheshin me mbetje plastike, mbetje ndërtimi dhe grumbuj gomash makinash.

Në afërsi, disa shtëpi qëndronin pranë zonës së ndotur, ndërsa bagëti të tjera kullosnin pa u shqetësuar nga ndotja.

Studimi: Ndotës kimikë dhe medikamente në ujë

Një raport i viteve 2023-2024, i realizuar nga studiues suedezë të Bordit Administrativ të Qarkut Dalarna, ka nxjerrë në pah ndotje të shumta në Drinin e Bardhë dhe pellgun e tij.

Mbetje të dëmshme dhe inerte të ish-uzines se bakrit/Erisa Kryeziu.

Studimi konsiderohet ndër më të plotët për këtë zonë. Mostrat e ujit u analizuan në laboratorë në Suedi, përfshirë analiza kimike dhe metoda të bazuara në efekte biologjik.

Nga 26 grupe kimike të analizuara, 9 u identifikuan në ujërat sipërfaqësore.

“NĂ« shumicĂ«n e mostrave u gjetĂ«n ndotĂ«s qĂ« dĂ«mtojnĂ« qelizat dhe mund tĂ« ndikojnĂ« nĂ« sistemin hormonal”, thuhet nĂ« raport.

Analizat zbuluan prani tĂ« metaleve tĂ« rĂ«nda, pesticideve, substancave nga plastika (ftalate), produkteve farmaceutike dhe komponimeve PFAS, tĂ« njohura si “kimikate tĂ« pĂ«rjetshme”. KĂ«to kimikate nuk shpĂ«rbĂ«hen lehtĂ« nĂ« natyrĂ«.

“Problemi masiv me mbeturinat nĂ« lumenj dhe pĂ«rrenj duket se rezulton nĂ« ndotĂ«s nĂ« ujĂ«rat sipĂ«rfaqĂ«sore, pĂ«r shembull organofosfatet, tĂ« lidhura posaçërisht me produktet plastike (shishet), u matĂ«n nĂ« tĂ« gjithĂ« trupat ujorĂ«â€, thuhet nĂ« raport.

Një ndër segmentet e veçanta të këtij monitorimi ka qenë edhe analizimi i lëndëve farmaceutike në pellgun e Drinit të Bardhë. 

Ndotja e Drinit të Bardhë në fshatin Nashec të Prizrenit/Besnik Boletini.

Nga 109 substanca të testuara, u identifikuan 34. Mes tyre dominonin antibiotikët, psikofarmaceutikët, ilaçet antiepileptike dhe antiinflamatore.

Përqendrimi më i lartë u regjistrua në Skenderaj në vitin 2024, për ilaçin e diabetit Metformin.

Ndërkohë, edhe Agjencia Kombëtare e Mjedisit (AKM) në Shqipëri ka evidentuar prani të kadmiumit dhe plumbit (metale të rënda helmuese) në disa zona të monitoruara.

Sipas raportit, ujërat klasifikohen në kategorinë e parë sipas standardeve shqiptare, por paraqesin cilësi më të dobët sipas Direktivës Kuadër të Ujit të BE-së.

Aktiviteti minerar dyshohet si një nga burimet kryesore të metaleve të rënda, të cilat kanë ndikim të drejtpërdrejtë në shëndetin e njeriut.

Bashkëpunimi ndërkufitar i domosdoshëm

Ligji për Ujërat në Kosovë parashikon detyrime të qarta në rast ndotjeje ndërkufitare. Institucionet duhet të identifikojnë shkaqet, të ndërmarrin masa dhe të koordinojnë veprime me shtetet fqinje.

Në praktikë, këto mekanizma funksionojnë dobët teksa ekspertët dhe aktivistët kritikojnë mungesën e zbatimit të marrëveshjeve me Shqipërinë.

Mbetje të ngecura në breg të liqenit në Kukës/Erisa Kryeziu

Një nga idetë më konkrete që është propozuar për parandalimin e ndotjes ka qenë vendosja e barrierave në Drinin e Bardhë për të ndaluar mbetjet përpara kufirit.

“Iniciativa u prit mirĂ« fillimisht nga tĂ« dy qeveritĂ«â€, tregoi Baumann. Por ajo nuk u realizua.

Sipas tij, Shqipëria nuk e pa të arsyeshme të menaxhonte mbetjet që vijnë nga Kosova.

“Do tĂ« ishte njĂ« zgjidhje funksionale nĂ«se do tĂ« zbatohej siç duhet. Por afatgjatĂ«, çdo shtet duhet tĂ« mbajĂ« pĂ«rgjegjĂ«si pĂ«r mbetjet e veta”, shtoi ai.

Edhe eksperti Bukurosh Onuzi mbështet idenë e barrierave si zgjidhje praktike dhe në përputhje me konventat ndërkombëtare. Megjithatë, zgjidhja thelbësore mbetet ndalimi i mbetjeve në burim.

“Do tĂ« ishte njĂ« zgjidhje e mirĂ«, nĂ« mĂ«nyrĂ« qĂ« jo vetĂ«m tĂ« respektoheshin konventat ndĂ«rkombĂ«tare pĂ«r ujĂ«rat ndĂ«rkombĂ«tare, por edhe tĂ« respektoheshin marrĂ«veshjet dypalĂ«she mes dy shteteve”, u shpreh Onuzi. 

Ndërsa Baumann shtoi se hap më konkret ishte ndalimi i mbeturinave në burim, por që për këtë kërkohej bashkëpunim i fortë mes dy qeverive, dhe bashkive të dy vendeve.

Mbeturina në sipërfaqen e liqenit të Fierzës në Kukës/Erisa Kryeziu.

Në mungesë të një strategjie të qëndrueshme, pastrimi duket se do të mbetet sporadik.

Organizata si “Let’s do it Kosova” kanĂ« zhvilluar aksione nĂ« zonat pĂ«rgjatĂ« Drinit tĂ« BardhĂ«, nĂ« bashkĂ«punim me komunitetet lokale.

“MĂ« sĂ« shumti gjejmĂ« plastikĂ«, mbetje shtĂ«piake, goma dhe inerte ndĂ«rtimi”, thotĂ« Luan Hasanaj nga “Let’s do it Kosova”.

Në çdo aksion Hasanaj thotë se largohen disa tonë mbetje, por problemi mbetet i përsëritur.

Nga Ministria e Mjedisit në Kosovë pranohet se bashkëpunimi me Shqipërinë ekziston, por mbetet në nivel komunikimi dhe projektesh të pjesshme.

“Po pĂ«rpiqemi tĂ« mos dĂ«mtojmĂ« njĂ«ri-tjetrin, sidomos pĂ«r mbetjet plastike”, tha Fatlije Buza nga Ministria kosovare e Mjedisit teksa shtoi se janĂ« ndĂ«rmarrĂ« projekte pĂ«r pastrimin e lumenjve dhe se ato do tĂ« vijojnĂ«.

“NĂ«se grumbullohen sĂ«rish mbeturina [nĂ« liqen], qĂ« shpresojmĂ« qĂ« mos tĂ« ndodhĂ« masivisht, do ta kemi parasysh dhe me marrĂ«veshje do t’i largojmĂ«,” vijoi Buza duke shprehur gatishmĂ«rinĂ« e autoriteteve kosovare pĂ«r tĂ« bĂ«rĂ« mĂ« shumĂ« nĂ« parandalimin e depĂ«rtimit tĂ« mbeturinave nĂ« sasi tĂ« mĂ«dha nga Drini i BardhĂ« nĂ« ShqipĂ«ri.

Mbeturina plastike që pluskojnë në të gjithë sipërfaqen e liqenit të Fierzës në Kukës/ Erisa Kryeziu

Buza tregoi se në prioritetin kryesor të autoriteteve në Kosovë ka qenë ndalimi i marrjes së paligjshme të rërës dhe zhavorrit në lumenj si pjesë më e rrezikshme për degradim.

Megjithatë, kapacitetet duket se janë të kufizuara. Aktualisht, vetëm dy inspektorë mbulojnë sektorin e ujërave në Kosovë. Kjo reflekton një mungesë serioze të pranisë shtetërore në terren.

Nga pala shqiptare, përpos kërkesave të vijueshme për intervistë me përfaqësues të Ministrisë së Mjedisit, nuk pati vullnet për të folur për këtë çështje.

Si zakonisht aspektet ligjore janë të rregulluara mirë, por sfidë mbetet zbatimi siç duhet i ligjeve. 

Në Kosovë, ndotja e mjedisit dënohet me gjobë ose burgim deri në tetë vjet. Ligji për Ujërat parashikon gjoba deri në 100 mijë euro.

Megjithatë, të dhënat e siguruara nga Komisioni për Miniera dhe Minerale të Kosovës (KPMM) tregojnë një tjetër realitet. Nga viti 2019 deri në 2025, janë evidentuar 38 kompani dhe dy persona fizik që oeronin ilegalisht në shtratin e Drinit të Bardhë.

Sipas të dhënave të KGjK-së, nga gjykatat e lartcekura, nga viti 2002 deri në qershor 2025 janë dhënë vetëm dy dënime me burgim, 112 dënime me gjobë, 32 me kusht dhe tri vërejtje gjyqësore. Kjo tregon për dënime të buta për degraduesit e mjedisit.

Ndërkohë, Prokuroria e Prizrenit pranoi se politika ndëshkuese është e butë dhe nuk ka efekt parandalues.

“Kjo qasje [
] ka ndikuar nĂ« pĂ«rsĂ«ritjen e veprave penale”, thuhet nĂ« pĂ«rgjigje.

Nga ana tjetër, ekspertët theksojnë se dëmi mjedisor nuk vlerësohet siç duhet.

Egzona Shala-Kadiu thotë se gjykatat duhet të kenë më shumë vetëdije që nuk është vetëm vlera ekonomike ajo që duhet të konsiderohet në një aktgjykim, por janë edhe faktorë të tjerë, sepse nuk merret kurrë parasysh se kush ka jetuar aty, cilat bimësi apo gjallesa tjera. 

Gjithashtu, bazuar në hulumtimet që janë bërë ndër vite nga Preportr, ka rezultuar se lëndët e mjedisit janë ndër më të parashkruarat nga sistemi i drejtësisë në Kosovë. Kjo do të thotë se ata që kanë ndotur dhe degraduar mjedisin, shpëtojnë pa dhënë asnjë përgjegjësi para ligjit. 

*Në pjesën e hulumtimit në terren kontribuuan: Donjeta Murselaj dhe Bashkim Shala.

**Ky artikull është realizuar me mbështetjen e Journalismfund Europe.

The post Drini i BardhĂ«, vendgrumbullim i “lĂ«vizshĂ«m” mbeturinash   appeared first on Citizens.al.

Burgjet nën trysni: Më pak policë, më shumë të burgosur

✇Citizens.al
By: Citizens.al
17 February 2026 at 15:51

Autore: Dallandyshe Xhaferri | Elbasan | Citizens.al

Sistemi i burgjeve përballet me mbi 300 vende vakante për policë dhe oficerë teksa mosha mesatare e punonjësve aktual është 48 vjeç. Të rinjtë e refuzojnë këtë punë për shkak të pagave të ulëta dhe kushteve të vështira. Ndërkohë, ashpërsimi i Kodit Penal ka rritur mundësinë e ndëshkimeve me burg edhe për shkelje me rrezikshmëri të ulët duke shtuar numrin e të dënuarve.

Vakumi në punonjës

Çdo ditĂ«, nĂ« orĂ«n 05:00 tĂ« mĂ«ngjesit, dhjetĂ«ra policĂ« nga Elbasani nisen me furgonĂ« drejt burgut tĂ« sigurisĂ« sĂ« lartĂ« nĂ« Peqin pĂ«r tĂ« marrĂ« turnin e parĂ«. TĂ« ulur nĂ« sediljet e tyre, ata hezitojnĂ« tĂ« flasin pĂ«r situatĂ«n nĂ« prani tĂ« kolegĂ«ve, por nĂ« anonimitet pranojnĂ« se problematikat janĂ« tĂ« shumta.

Ylberi* prej më shumë se dy dekadash punon si polic në këtë institucion të shlyerjes së dënimit dhe e përshkruan përditshmërinë me probleme kryesisht prej mbipopullimit dhe mungesës personelit.

“NĂ« sektorĂ«t e sigurisĂ« sĂ« lartĂ« ndodhen deri dy persona nĂ« dhomĂ«, ose dhe katĂ«r kur dhoma Ă«shtĂ« mĂ« e madhe. Por 30-40 tĂ« dĂ«nuar nĂ« njĂ« sektor vĂ«zhgohen vetĂ«m nga njĂ« polic,” thotĂ« ai, duke shtuar se gardianĂ«t punojnĂ« mbi 22 ditĂ« nĂ« muaj pĂ«r tĂ« mbuluar shĂ«rbimin.

“Problematike Ă«shtĂ« gjendja nĂ« paraburgim. JanĂ« tĂ« tejmbushura. NĂ« njĂ« dhomĂ« me kapacitet pĂ«r katĂ«r persona qĂ«ndrojnĂ« tetĂ«,” pĂ«rfundon ai.

Të dhënat zyrtare konfirmojnë mungesën e personelit në të gjithë sistemin e shlyerjes së dënimeve. Drejtoria e Përgjithshme e Burgjeve tha për Citizens.al, nevojiten 307 punonjës: 236 policë të rolit bazë dhe 71 oficerë.

Aktualisht në burgje punojnë 288 oficerë dhe 3,146 policë, ndërsa numri i të paraburgosurve dhe të dënuarve arrin në 4,560 që e bën raportin mesatar në rreth një polic për dy të burgosur.

Sipas Valentin Macajt, kryetar i Sindikatës së Shërbimeve Policore, problemi kryesor nuk është vetëm mbipopullimi, por demotivimi i punonjësve dhe mungesa e investimeve për kushte më të mira pune.

“Polici shĂ«rben 8-12 orĂ«, Ă«shtĂ« 24 orĂ« nĂ« gatishmĂ«ri dhe asnjĂ« vakt ushqimi nuk mbulohet nga shteti,” thotĂ« si shembull ai pĂ«r tĂ« treguar edhe neglizhencĂ«n nga ana e qeverisĂ« pĂ«r kĂ«tĂ« sektor.

Punë e papreferuar nga të rinjtë

Sipas DrejtorisĂ« sĂ« Burgjeve, mosha mesatare e policĂ«ve Ă«shtĂ« 48 vjeç. NdĂ«rkohĂ«, Macaj thotĂ« se tĂ« rinjtĂ« refuzojnĂ« t’i bashkohen sistemit si policĂ« burgjesh pĂ«r shkak tĂ« presionit dhe kushteve tĂ« rĂ«nda.

“AspirantĂ«t e rinj paguhen sa 80% e gradĂ«s sĂ« inspektorit, rreth 46 mijĂ« lekĂ« nĂ« muaj, pra mĂ« pak se paga minimale,” shpjegon ai.

Kreu i sindikatës shton se mungesa e të drejtave në punë dhe të ardhurat e ulëta e bëjnë këtë profesion të mos jetë tërheqës dhe i sigurt për të rinjtë.

Ndërkohë, punonjësit aktual janë të ekspozuar përballë presioneve që vijnë nga të dënuarit, por edhe ndikimet apo stereotipet që përhapen ndaj uniformës për shkak të rasteve me të implikuar në korrupsion.

“JanĂ« tĂ« frustruar nĂ«n presionin e eksponentĂ«ve tĂ« fuqishĂ«m tĂ« krimit qĂ« gjenden pas hekurave, dhe nuk kanĂ« as besim te kolegĂ«t, qĂ« fatkeqĂ«sisht disa kanĂ« rezultuar tĂ« implikuar dhe nĂ« korrupsion,” shprehet Macaj.

Sipas tij, edhe ligji i vitit 2023 për Policinë e Burgjeve nuk e përmirësoi situatën sepse u miratua pa konsultim me grupet e interesit.

“AsnjĂ« ligj nuk ka pĂ«rcaktuar qartĂ« procedurĂ«n e rekrutimit: si trajtohet kandidati nĂ« trajnim dhe sa paguhet gjatĂ« kursit tre-mujor?” shton ai.

Kola*, një tjetër polic, thotë se deri në vitin 2024 paguanin vetë transportin dhe uniformat.

“UniformĂ«n, stemat, gjithçka e blinim me paratĂ« tona. Ndryshe nga Policia e Shtetit, ne ende nuk pĂ«rfitojmĂ« trajtim ushqimor,” theksoi ai.

Kodi Penal dhe rritja e të burgosurve

Më 28 janar Parlamenti miratoi me 85 vota ndryshime në Kodin Penal. Paketa përfshinte ashpërsimin e dënimeve për ndërtimet pa leje, zjarrvëniet dhe edhe parkimin e dysh, i cili tashmë mund të dënohet me gjobë ose deri në 1 vit burg.

Qeveria e paraqiti si përafrim me legjislacionin e BE-së. Por juristi Jordan Daci nuk pajtohet me këtë qëndrim. Ai thotë se ndryshimet ashpërsojnë ligje në një qasje që nuk përshtaten me standardet e Evropës dhe rrjedhimisht rrisin numrin e të burgosurve.

“JanĂ« ligje ‘tĂ« egra’. Kodi i ri ka trefish mĂ« shumĂ« vepra penale. NĂ«se dje rrezikoje burg pĂ«r 3 shkelje, sot rrezikon pĂ«r 9,” thotĂ« ai.

Sipas tij, shumë kundërvajtje administrative janë kriminalizuar dhe ndërhyrja prek edhe sferën e të drejtës private.

“Shkelje civile pa rrezikshmĂ«ri po trajtohen si vepra penale,” ngre me shqetĂ«sim Daci, i cili paralajmĂ«ron se disa vepra mund tĂ« dĂ«nohen mĂ« rĂ«ndĂ« se vrasja me dashje, e cila mbetet 5-10 vjet burg.

Sipas tij, kjo qasje do të rrisë ndjeshëm numrin e të burgosurve dhe do të krijojë probleme organizative për sistemin penitenciar, i cili tashmë operon në kufijtë e kapaciteteve.

*Emrat janë ndryshuar për të ruajtur anonimatin.

Lexoni gjithashtu:

The post Burgjet nën trysni: Më pak policë, më shumë të burgosur appeared first on Citizens.al.

“Edhe ne njerĂ«z jemi,” lagjja RrapishtĂ« nĂ« Elbasan kĂ«rkon rrugĂ« dhe kushte dinjitoze

✇Citizens.al
By: Citizens.al
27 February 2026 at 20:36

Autore: Bardha Nergjoni | Elbasan | Citizens.al

NĂ« javĂ«t e para tĂ« kĂ«tij viti, tĂ« cilat ishin me reshje tĂ« vazhdueshme, nĂ« RrapishtĂ«, pjesĂ« e lagjes “5 Maji” tĂ« qytetit tĂ« Elbasanit, rrugĂ«t u mbushĂ«n me gropa uji dhe baltĂ«.

Banorët u përpoqën të kalojnë pellgjet me çizme, me fëmijët në krahë ose me biçikleta që mezi lëviznin, të zhgënjyer edhe këtë vit nga premtimet e pambajtura ata theksojnë se kjo situatë përsëritet shpesh.

“KĂ«shtu Ă«shtĂ« prej vitesh”, thotĂ« Paqizja, njĂ« banore e vjetĂ«r e lagjes, duke treguar me dorĂ« rrugĂ«n e pashtruar.

“Kemi kĂ«rkuar shumĂ« herĂ«, kam folur kudo. Na thonĂ« do ta bĂ«jmĂ«, do ta bĂ«jmë  dhe pastaj heshtje. VetĂ«m zona jonĂ« Ă«shtĂ« kĂ«shtu. Pse? Se jemi romĂ«.”

NĂ« kĂ«tĂ« zonĂ« tĂ« “Rajonit 6,” qĂ« prej vitit 2005 banorĂ«t dĂ«gjojnĂ« se “rruga do tĂ« bĂ«het”. KanĂ« bĂ«rĂ« kĂ«rkesa me shkrim, janĂ« mbledhur gjatĂ« procesit tĂ« Buxhetimit me PjesĂ«marrje (njĂ« proces qĂ« pĂ«rfshin qytetarĂ«t nĂ« pĂ«rcaktimin e buxhetit) dhe kanĂ« marrĂ« pjesĂ« nĂ« takime publike.

“E kemi bĂ«rĂ« me qindra herĂ« kĂ«rkesĂ«n. Duam qĂ« kĂ«tĂ« rrugĂ«n tonĂ« ta bĂ«jnĂ«. Lagjja jonĂ« Ă«shtĂ« katastrofĂ«â€, thotĂ« njĂ« tjetĂ«r banore.

“Kemi 20 vjet qĂ« presim tĂ« na rregullohen rrugĂ«t, tĂ« pastrohet Manasderja dhe tĂ« kemi mĂ« shumĂ« kosha. QĂ« nga 2005 kjo situatĂ« Ă«shtĂ« kĂ«tu dhe rrugĂ«t shtrohen kudo, vetĂ«m te ne jo”, thotĂ« Kimete Ademi, e cila ka qenĂ« e pranishme nĂ« shumĂ« takime me bashkinĂ« pĂ«r tĂ« kĂ«rkuar ndĂ«rhyrje nĂ« sistemimin e rrugĂ«ve dhe pastrimit tĂ« lagjes.

NĂ« tetor 2025, nĂ« shkollĂ«n “Qemal Haxhihasani” u zhvillua takimi pĂ«r buxhetimin me pjesĂ«marrje pĂ«r “Rajonin 6.”

Sipas procesverbalit zyrtar, ndĂ«r prioritetet e votuara nga banorĂ«t e lagjes “5 Maji, RrapishtĂ«â€ ishin asfaltimi i rrugĂ«ve “Hysen Alikopili” dhe “Kamber Xherija”. Emrat e rrugĂ«ve u hodhĂ«n nĂ« letĂ«r dhe kĂ«rkesat u renditĂ«n si prioritare.

Ndërkohë, Doris Madhi, këshilltare e opozitës në Këshillin Bashkiak, prezantoi peticionin e banorëve me firmat e tyre, i cili iu dërgua me e-mail të gjithë këshilltarëve, por kjo nuk mjaftoi për të siguruar financimin e rrugëve të kërkuara nga komuniteti rom.

Lagjja Rrapishtë Elbasan/Citizens.al

Kryetari i BashkisĂ«, Gledian Llatja, gjatĂ« mbledhjes pĂ«r miratimin e buxhetit prezantoi listĂ«n e investimeve nĂ« rrugĂ« dhe infrastrukturĂ«. Ai pĂ«rmendi edhe rrugĂ«t “Xhaferr Belgu” dhe “Hysen Alikopili” si investime tĂ« ardhshme.

Megjithatë, sipas një përgjigjeje zyrtare që banorët kanë marrë nga bashkia, disa prej këtyre rrugëve nuk rezultojnë në planin aktual të investimeve.

“Procesi i konsultimit, nĂ«se nuk merren parasysh prioritetet e banorĂ«ve, nuk ka vlerĂ«â€, thotĂ« Ervis Çota, drejtues i LĂ«vizjes Rinore Egjiptiane Rome, i cili ka ndjekur tĂ« gjitha hapat institucionalĂ« me banorĂ«t pĂ«r tĂ« bĂ«rĂ« realitet kĂ«to investime.

“KĂ«rkesat tona pasqyrohen nĂ« listĂ«, por kur vjen puna te fondet, na thuhet se nuk ka plan pĂ«r investime ose se do tĂ« ketĂ« financime nga fonde tĂ« tjera dhe jo nga buxheti i bashkisĂ«.”

Ai ka shoqëruar banorët në disa procese vendimmarrjeje, por tashmë bashkë me ta shprehet i zhgënjyer për mungesën e finalizimit të investimit.

Në Rrapishtë, infrastruktura nuk është luks, por nevojë bazike: rrugë të shtruara që të mos përmbyten sa herë bie shi.

“Edhe ne njerĂ«z jemi”, thotĂ« Nazmi Kallku, njĂ« burrĂ« i moshuar, duke parĂ« fĂ«mijĂ«t qĂ« luajnĂ« pranĂ« njĂ« pellgu balte. “Nuk duhet tĂ« vuajmĂ« kĂ«shtu.”

Ndërsa kërkojnë rrugë të shtruara dhe kanalizime funksionale, banorët e komunitetit rom në lagjen Rrapishtë ngrenë shqetësime edhe për shkollën e zonës.

Godina arsimore ndodhet në gjendje të degraduar, me infrastrukturë të amortizuar dhe kushte që, sipas tyre, nuk garantojnë një mjedis dinjitoz për fëmijët. Deri më tani nuk ka pasur investim konkret për rikonstruksionin.

Nga ana tjetër, bashkia deklaron se investimet për lagjen Rrapishtë pritet të mbulohen nga Fondi Shqiptar i Zhvillimit dhe se së shpejti do të ketë një përgjigje konkrete për ndërhyrjet e planifikuara. Banorët mbeten në pritje, me shpresën se premtimet do të përkthehen në investime reale që do të përmirësojnë jetesën dhe kushtet e arsimimit.

Dhe sa herë bie shi, Rrapishta rikujton se premtimet, pa asfalt dhe pa kanalizime, nuk thahen kurrë.

Lexo gjithashtu:

The post “Edhe ne njerĂ«z jemi,” lagjja RrapishtĂ« nĂ« Elbasan kĂ«rkon rrugĂ« dhe kushte dinjitoze appeared first on Citizens.al.

Paradoksi i zhvillimit të qendrës së Tiranës: Shumë ndërtime, pak banorë

✇Citizens.al
By: Citizens.al
15 April 2026 at 13:00

Autor: Xhevahir Zhabina | Citizens.al

Prej më shumë se një dekade në Tiranë ndërtohet me ritëm shumë të lartë. Qyteti është kthyer në një kantier të përhershëm me miliona metra katrorë të rinj çdo vit.

Kullat shumëkatëshe dhe komplekset rezidenciale kanë ndryshuar fizionominë e kryeqytetit, ndërsa ndërtimi është bërë një nga motorët kryesorë të ekonomisë lokale.

Por përtej këtij zhvillimi, të dhënat e censit 2023 tregojnë një realitet më kompleks. Popullsia brenda bashkisë Tiranë ka rënë me rreth 30 mijë persona, duke ngritur pyetjen: për kë dhe për çfarë ndërtohet në këtë zonë?

Vetëm 8% e qarkut jeton në banesa të reja

Sipas Censit 2023, qarku Tiranë, ku përfshihen bashkia Tiranë, Kamëz, Vorë, Kavajë dhe Rrogozhinë, ka 321,821 njësi banimi, nga të cilat 85,475 janë bosh.

Pjesën më të madhe të banesave bosh e ka Tirana me 52,871 të tilla, më pas Kavaja me 21,765, Kamza me 4,151, Rrogozhina me 4,872 dhe Vora me 1,798 banesa bosh.

Nga totali prej 236,364 njësish të banuara në rang qarku, pjesa më e madhe e apartamenteve dhe shtëpive ku jetohet janë ndërtuar në periudhën 1981-2010. Në njësitë e ndërtuara pas vitit 2016 jetojnë vetëm 18,474 banorë, ose rreth 7.8% e totalit.

Lexo: Më shumë kulla, më pak njerëz: Për kë ndërtohet në Shqipëri?

Për ekspertin e ekonomisë Pano Soko kjo shpjegohet me çmimet e larta të ndërtimit të ri, që e mbajnë të papërballueshëm për pjesën më të madhe të popullsisë.

“Çmimet e larta kanĂ« shĂ«rbyer si njĂ« seleksionues natyror, ku shumica kanĂ« mbetur jashtĂ«â€, thotĂ« Soko.

Censi i vitit 2023 përveç numrit të banesave të banuara dhe bosh jep edhe vjetërsinë e ndërtesave, por Instituti i Statistikave e ka publikuar këtë informacion vetëm në nivel qarku.

Citizens.al i kërkoi INSTAT-it të dhëna në nivel bashkie dhe njësie administrative, por pas komunikimeve me institutin dhe Komisionerin për të Drejtën e Informimit, na u tha se të dhënat janë ende në përpunim dhe se do të na vihen në dispozicion vetëm pasi ky proces do të ketë përfunduar.

Kërkuam gjithashtu informacion mbi vendndodhjen dhe periudhën e ndërtimit të banesave bosh, por edhe ky informacion nuk u vu në dispozicion me të njëjtin argument.

Censi rrëzoi propagandën

Në dekadën e fundit në Tiranë janë miratuar rreth 10 milionë metra katrorë ndërtim, duke e kthyer kryeqytetin në një kantier të madh dhe ekonominë e saj të varur nga industria e ndërtimit.

Në vitin 2015, pak para se të zgjidhej kryetar bashkie, Erion Veliaj deklaronte si ambicie personale:

“Nuk kam ndĂ«rmend tĂ« hyj nĂ« histori si njĂ« njeri qĂ« dha pallate; dua tĂ« mbahem mend si njĂ« njeri qĂ« punoi pĂ«r ta kthyer qytetin nĂ« normalitet dhe si njeri qĂ« ndĂ«rtoi mĂ« shumĂ« parqe sesa pallate.”

Lexo: Gara e kullave: 10 gjigandët e betonit që po pushtojnë Tiranën

Por sot, shifrat janë kokëforte, kantiere ndërtimi hapen thuajse çdo ditë në çdo njësi administrative të Tiranës, duke ngritur pikëpyetje mbi nevojën reale të këtij ritmi ndërtimi.

Argumenti i kryetarit tĂ« BashkisĂ« – i cili prej shkurtit 2025 ndodhet nĂ« paraburgim si i pandehur pĂ«r korrupsion dhe pastrim parash – ka qenĂ« se Tirana shtohej me 20-25 mijĂ« banorĂ« çdo vit dhe se ndĂ«rtimi ishte i domosdoshĂ«m pĂ«r tĂ« frenuar rritjen e çmimeve.

Në kulmin e këtij debati, në vitin 2023, Veliaj do të shprehej se lejet jepeshin bazuar mbi kërkesat e tregut.

“Numri i metrave katrorĂ« tĂ« ndĂ«rtuara nĂ« TiranĂ«, pĂ«rputhet proporcionalisht me numrin e rritjes sĂ« banorĂ«ve tĂ« TiranĂ«s,” theksonte Veliaj, “Ka kĂ«rkesĂ«, por ka edhe ofertĂ«, tĂ« dyja duhet tĂ« ecin paralelisht.”

“TiranĂ«s nuk i vĂ«mĂ« dot traun pĂ«r kĂ«ta 20-25 mijĂ« qytetarĂ« qĂ« na bashkohen çdo vit, as s’e ndajmĂ« dot nĂ« vendas dhe tĂ« ardhur, sepse ajo Ă«shtĂ« gjuhĂ« raciste e viteve ’90 qĂ« nuk duhet tĂ« ekzsitojĂ« mĂ«,” shprehej Veliaj pĂ«r idenĂ« e “njĂ« qyteti tĂ« mirĂ« pĂ«r tĂ« gjithĂ«.”

Por paradoksalisht çmimet e banesave janë rritur pavarësisht rritjes së sipërfaqes së dhënë për ndërtim.

Sipas Pano Sokos, prirja nuk lidhet më me nevojat e tregut, por me ekonominë informale:

“Pastrimi i parave e la kĂ«rkesĂ«n natyrore pĂ«r apartamente tĂ« qytetarĂ«ve tĂ« paplotĂ«suar, jo pĂ«r shkak tĂ« mungesĂ«s sĂ« ofertĂ«s, por pĂ«r shkak tĂ« çmimeve tĂ« larta,” thotĂ« ai.

Sa banorë shtohen dhe sa apartamente ndërtohen

Deklaratat e kryebashkiakut Veliaj për flukset e zhvendosjeve rezidenciale në Tiranë me nga 20-25 mijë qytetarë, ndodhnin në një kohë kur nuk kishte të dhëna të pavarura.

INSTAT-i botoi të dhënat e censit vetëm në vitin 2023. Këto të dhëna krahasuar me vitin 2011 tregojnë se popullsia e bashkisë Tiranë është rritur me rreth 40 mijë banorë.

Kjo do tĂ« thotĂ« njĂ« mesatare prej rreth 3,500 banorĂ« nĂ« vit. Me njĂ« mesatare familjare, rreth 1,500 apartamente nĂ« vit do tĂ« mjaftonin pĂ«r akomodimin e tyre – totali nĂ« 10 vite, rreth 15,000 apartamente.

Lexo: Gjysma e banesave në Durrës dhe Vlorë janë bosh

Por për këtë periudhë nga censi rezulton se janë shtuar rreth 51,854 njësi banimi të reja. Prej tyre 38 mijë janë të banuara dhe rreth 13,800 bosh.

Kështu, në praktikë, për çdo banor të ri që i është shtuar Tiranës është ndërtuar diçka më shumë se një apartament.

Ilustrim grafik të kullave rreth qendrës dhe lartësitë e tyre.

Bie popullsia në qendër, rritet në periferi

Presioni më i madh i ndërtimit në kryeqytet është përqendruar në katër zona: Tirana brenda Unazës së Madhe, Kashari, Dajti dhe Farka.

Që nga viti 2011, Dajti është rritur me rreth 15 mijë banorë, Kashari me rreth 46 mijë dhe Farka me rreth 14 mijë banorë.

Kashari dhe Dajti konsiderohen si zonat periferike me çmime më të arsyeshme, ku zhvendosen familjet me të ardhura të mesme dhe të ulëta. Ndërsa Farka, përkundrazi, është kthyer në zonë elitare rezidenciale me vila dhe rezidenca luksoze.

Sipas Pano Sokos, qytetarët po shkojnë drejt periferisë për shkak të çmimeve dhe përpjekjes për të gjetur një jetë më të qetë në kryeqytet.

Por, ndĂ«rkohĂ«, popullsia e TiranĂ«s brenda zonĂ«s qendrore tĂ« saj – ish-bashkia e vjetĂ«r deri nĂ« reformĂ«n e vitit 2014, e njohur rĂ«ndomtĂ« si vija e verdhĂ«, – ka rĂ«nĂ« me 29,172 banorĂ«.

Pra, pikërisht në zonën ku po ndërtohen më shumë kulla, numri i banorëve po zvogëlohet.

Kjo ngre pyetjen thelbësore: kush po blen dhe për kë po ndërtohet në qendër kur zona është zbrazur me rreth 30 mijë qytetarë në 12 vitet e fundit?

“NdĂ«rtimi nĂ« qendĂ«r duket se Ă«shtĂ« vĂ«nĂ« nĂ« funksion tĂ« pastrimit tĂ« parasĂ« gri. Nuk ka mĂ« kĂ«rkesĂ« natyrore pĂ«r strehim; ka kĂ«rkesĂ« pĂ«r kthimin e parave ‘cash’ nĂ« beton sepse besojnĂ« se janĂ« mĂ« tĂ« sigurta ashtu,” thotĂ« Soko.

Lexoni gjithashtu:

The post Paradoksi i zhvillimit të qendrës së Tiranës: Shumë ndërtime, pak banorë appeared first on Citizens.al.

“Paketa e Maleve”, marrĂ«veshja €1 kĂ«rcĂ«non Parqet KombĂ«tare tĂ« Ballkanit

✇Citizens.al
By: Citizens.al
20 February 2026 at 16:47

AutorĂ«: Ola Mitre; Aida Ciro; Kristi Bashmili dhe Nemanja Ćœivaljević.

NĂ« korrik tĂ« vitit 2025, fadromat hynĂ« nĂ« Theth dhe brenda pak ditĂ«sh, disa ndĂ«rtime u shembĂ«n nĂ« zemĂ«r tĂ« Alpeve Shqiptare, nĂ« njĂ« aksion qĂ« autoritetet e cilĂ«suan si “rikthim i ligjshmĂ«risĂ«â€.

VetĂ«m njĂ« vit mĂ« parĂ«, gjatĂ« fushatĂ«s pĂ«r zgjedhjet parlamentare tĂ« 30 qershorit, kryeministri Edi Rama nxiti banorĂ«t tĂ« ktheheshin nĂ« fshatin e tyre turistik, tĂ« investonin dhe t’i kthenin tokat e tyre nĂ« mundĂ«si zhvillimi. Premtimi ishte se pronat e brezave do tĂ« pajiseshin me dokumente pronĂ«sie dhe se “Paketa e Maleve” do ishte mjeti i rikthimit dhe i mirĂ«qenies sĂ« zonave alpine.

“Gjobat pĂ«r ndĂ«rtim pa leje, nĂ« kĂ«tĂ« zonĂ« do t’i fshijmĂ« tĂ« gjitha. Ju keni ndĂ«rtuar pa leje sepse nuk keni pasur mundĂ«si tĂ« merrni certifikatĂ«n e tokĂ«s qĂ« u takon,” iu pĂ«rgjigj Rama shqetĂ«simit tĂ« banorĂ«ve tĂ« Thethit, duke njoftuar dhe planet pĂ«r miratimin e ligjit.

“Na thanĂ« tĂ« investonim. Kthehuni, ndĂ«rtoni! Dhe ne ndĂ«rtuam mĂ« lehtĂ« se çdo vit tjetĂ«r se ishin votimet,” thotĂ« Kristian Gurra, 27 vjeç.

Kristiani ka mbi dhjetë vite që zhvillon një biznes familjar në Theth. Filloi me një lokal të vogël, ndërsa tani ka një restorant dhe 16 dhoma për turistë, që mbajnë familjen e tij dhe disa punëtorë sezonalë. Investimi i fundit, i menduar për turizëm dimëror, u financua me kredi bankare rreth 100 mijë euro, por u shemb gjatë aksionit të korrikut.

“Sot paguaj kredinĂ« çdo muaj dhe kam edhe gjobĂ«. ShtĂ«pinĂ« nĂ« ShkodĂ«r e kam lĂ«nĂ« kolateral, sepse kĂ«tu nuk kam tapi”, thotĂ« ai.

Rasti i tij Ă«shtĂ« tipik pĂ«r zonat veriore nĂ« ShqipĂ«ri, ku tokat trashĂ«gohen brez pas brezi pa dokumente pronĂ«sie, njĂ« problem historik qĂ« institucionet nuk e kanĂ« zgjidhur kurrĂ«. “Paketa e Maleve”, e miratuar nĂ« mars 2025, synon tĂ« anashkalojĂ« kĂ«tĂ« ngĂ«rç, duke u dhĂ«nĂ« banorĂ«ve mundĂ«sinĂ« tĂ« ndĂ«rtojnĂ« dhe tĂ« zhvillojnĂ« pronĂ«n edhe nĂ« mungesĂ« tĂ« titullit tĂ« qartĂ« pronĂ«sor.

Por aksioni i prishjeve, i ndĂ«rmarrĂ« menjĂ«herĂ« pas miratimit tĂ« ligjit, goditi pikĂ«risht atĂ« qĂ« kjo “paketĂ«â€ pretendon tĂ« mbĂ«shtesĂ«: investimet e banorĂ«ve nĂ« pronat e tyre tĂ« trashĂ«guara.

NdĂ«rkohĂ«, tĂ« dhĂ«nat tregojnĂ« se arkitektura ligjore favorizon investime tĂ« mĂ«dha turistike dhe energjetike, shumĂ« larg modelit familjar tĂ« premtuar, duke mos pĂ«rjashtuar as Parkun “Alpet e ShqipĂ«risĂ«â€, njĂ« territor kyç pĂ«r iniciativat ndĂ«rkufitare tĂ« mbrojtjes sĂ« natyrĂ«s, pjesĂ« e Alpeve Dinarike dhe e Brezit tĂ« GjelbĂ«r Evropian.

Alpet Shqiptare përbëjnë një ekosistem të pandashëm me parkun Prokletije në Malin e Zi, por standardet e mbrojtjes janë ndjeshëm të ndryshme sa i përket aktiviteteve të lejuara brenda tyre. Për më tepër, ligji hap rrugë edhe tjetërsimit të pyjeve, kullotave dhe livadheve, duke lejuar ndryshimin e përdorimit të tokës nga natyrore, në urbane apo industriale, çka jo vetëm dobëson mbrojtjen e burimeve natyrore, por cenon vetë funksionin ekologjik të territorit.

Ekspertët paralajmërojnë se qasja e ligjit shqiptar rrezikon pasoja të pakthyeshme për ekosistemin alpin dhe bie ndesh me parimet e zhvillimit të qëndrueshëm, ndërsa centralizimi i vendimmarrjes në nivel qendror hap shteg që përfitimet të shkojnë te subjekte jorezidente dhe jo te komunitetet vendase.

Paketa e Maleve

NĂ« prezantimin publik, “Paketa e Maleve” u shfaq si njĂ« instrument pĂ«r t’u ardhur nĂ« ndihmĂ« banorĂ«ve tĂ« zonave malore, qĂ« prej dekadash jetojnĂ« dhe investojnĂ« nĂ« toka pa tituj pronĂ«sie. Zgjidhja e kĂ«tij problemi u lidh me zhvillimin e strukturave agroturistike, qĂ« janĂ« miqĂ«sore me mjedisin, si dhe mbajtjen e komuniteteve nĂ« territor, nĂ« njĂ« kohĂ« qĂ« shumĂ« zona malore nĂ« ShqipĂ«ri janĂ« zbrazur si pasojĂ« e emigrimit.

Ligji i miratuar parashikon njĂ« seri mekanizmash qĂ«, nĂ« dukje, synojnĂ« t’u japin banorĂ«ve tĂ« zonave malore siguri juridike dhe mundĂ«si zhvillimi. Ai u lejon individĂ«ve tĂ« njohur si posedues jopronar qĂ«, me pĂ«rmbushjen e disa kritereve, tĂ« blejnĂ« tokĂ«n shtetĂ«rore me çmimin simbolik prej 1 euro, tĂ« pĂ«rfitojnĂ« pĂ«rjashtime nga disa taksa pĂ«r njĂ« periudhĂ« 10-vjeçare, si dhe tĂ« kenĂ« akses tĂ« thjeshtuar nĂ« lejet e ndĂ«rtimit.

Por ndërkohë ligji ka përfshirë qartazi edhe investitorët, si persona fizikë apo juridikë të regjistruar, të cilëve iu jepet e drejta të realizojnë projekte investimi, në marrëveshje me poseduesin jopronar.

Përveç kësaj, ligji i miratuar ka krijuar çdo hapësirë ligjore për investime të mëdha turistike dhe energjetike, pasi përcakton se autoriteti kompetent për miratimin e lejes së zhvillimit dhe ndërtimit do të jetë vetëm Këshilli Kombëtar i Territorit dhe Ujit (KKTU).

Sipas ligjit “PĂ«r planifikimin dhe zhvillimin e territorit”, KKTU-ja, njĂ« institucion qĂ« drejtohet nga kryeministri, Ă«shtĂ« autoritet pĂ«rgjegjĂ«s pĂ«r vendimmarrjen vetĂ«m pĂ«r zhvillime komplekse. Ky dikaster, miraton leje zhvillimi pĂ«r projektet strategjike nĂ« territor, nga resorte tĂ« mĂ«dha turistike deri te struktura energjetike dhe infrastrukturore. Po ashtu, legjislacioni specifikon se KKTU-ja mund tĂ« miratojĂ« leje ndĂ«rtimi vetĂ«m pĂ«r objekte tĂ« larta mbi 6 kate.

KĂ«to kompetenca s’kanĂ« asnjĂ« lidhje me natyrĂ«n e agroturizmit apo tĂ« bujtinave familjare.

“Agroturizmi, sipas pĂ«rkufizimit, presupozon iniciativa tĂ« vogla, qĂ« zhvillohen nga familje dhe janĂ« drejtpĂ«rdrejt tĂ« lidhura me ekonominĂ« rurale. ËshtĂ« njĂ« model turizmi rural i lidhur ngushtĂ« me bujqĂ«sinĂ« dhe jetĂ«n nĂ« fshat, ku shĂ«rbimet turistike mbĂ«shtesin dhe plotĂ«sojnĂ« aktivitetin bujqĂ«sor ekzistues, pa e zĂ«vendĂ«suar ose deformuar funksionin tradicional tĂ« territorit”, thotĂ« Doriana Musai, pedagoge e arkitekturĂ«s dhe planifikimit urban.

“NdĂ«rkohĂ«, kĂ«to investime qĂ« cilĂ«sohen strategjike, vijnĂ« me investitorĂ« dhe kompani qĂ« favorizojnĂ« investime me kosto tĂ« lartĂ«. Me pak fjalĂ« agroturizmi pĂ«rdoret si narrativĂ« legjitimuese e politikĂ«s qendrore, ndĂ«rsa rezultati real Ă«shtĂ« turizĂ«m intensiv, i shkĂ«putur nga struktura sociale dhe ekonomike e zonĂ«s”, shton ajo.

Edhe pĂ«r ekspertĂ«t e turizmit “modeli i resorteve tĂ« mĂ«dha nuk Ă«shtĂ« nĂ« pĂ«rputhje me parimet e zhvillimit lokal dhe pĂ«rfshirjes sĂ« komuniteteve”.

“Ai mund tĂ« sjellĂ« investime dhe vende pune, por rrezikon qĂ« pĂ«rfitimet tĂ« pĂ«rqendrohen te investitorĂ«t dhe jo te banorĂ«t vendas”, thotĂ« Ardiola Alikaj, eksperte e lartĂ« e turizmit nĂ« ShqipĂ«ri.

Paralelisht, ekspertët kritikojnë anashkalimin e bashkive në vendimmarrjen për zhvillimet në territorin e tyre, kompetenca që i gëzojnë në ligjin aktual për struktura nën 6 kate, përfshirë agroturizmet.

“Cenohet autonomia e autoriteteve vendore dhe planet e tyre tĂ« territorit”, thotĂ« Erjon Muharremaj, profesor dhe ekspert i tĂ« DrejtĂ«s NdĂ«rkombĂ«tare Publike, tĂ« DrejtĂ«s Mjedisore dhe Proceset e Integrimit nĂ« BE.

NdĂ«rsa sipas Musait, “kur miratimi i projekteve bĂ«het nga lart-poshtĂ«, pra nga niveli qendror, nĂ« formĂ« ekzekutive drejt atij vendor cenohet parimi i zhvillimit lokal dhe i subsidiaritetit”.

“KĂ«shilli KombĂ«tar i Territorit dhe Ujit, si organ qeveritar, duhet tĂ« garantojĂ« koherencĂ« kombĂ«tare tĂ« planifikimit, dhe jo tĂ« zĂ«vendĂ«sojĂ« autoritetet vendore nĂ« vendime qĂ« ndikojnĂ« drejtpĂ«rdrejt komunitetet dhe peizazhin lokal”, argumenton ajo.

Alpet, zonë zhvillimi

 “Paketa e Maleve” nuk zbatohet nĂ« gjithĂ« territorin malor, por vetĂ«m nĂ« ato zona qĂ« shpallen “zona prioritare tĂ« zhvillimit”, tĂ« cilat pĂ«rzgjidhen pĂ«rmes njĂ« procedure tĂ« veçantĂ« qĂ« nis nĂ« nivel vendor dhe finalizohet nĂ« nivel qendror. Bashkia mbledh aplikimet e banorĂ«ve ose identifikon territoret me “potencial ekonomik” dhe i propozon ato si zona qĂ« duhen zhvilluar.

MĂ« pas, relacioni i bashkisĂ« i dĂ«rgohet ministrit pĂ«rgjegjĂ«s pĂ«r pushtetin vendor, i cili vendos nĂ«se propozimi plotĂ«son kriteret pĂ«r t’u çuar mĂ« tej. Vendimi final merret nga KĂ«shilli i Ministrave, i cili shpall zonĂ«n zyrtarisht, duke i hapur rrugĂ« mĂ« pas miratimit tĂ« projekteve.

I gjithĂ« procesi tashmĂ« Ă«shtĂ« finalizuar pĂ«r BashkinĂ« ShkodĂ«r, nĂ« territorin e sĂ« cilĂ«s janĂ« miratuar 5 zona prioritare tĂ« zhvillimit, pĂ«rfshirĂ« edhe fshatin Theth e NdĂ«rlysaj, qĂ« ndodhen brenda parkut kombĂ«tar “Alpet e ShqipĂ«risĂ«â€, nĂ« kufi me Malin e Zi.

NdĂ«rlysaj, Parku KombĂ«tar “Alpet e ShqipĂ«risĂ«â€ Foto: ©Ola Mitre

Interesi pĂ«r tĂ« ndĂ«rtuar nĂ« zonat prioritare ka qenĂ« tejet i lartĂ«, sipas tĂ« dhĂ«nave tĂ« DrejtorisĂ« sĂ« Planifikimit dhe Zhvillimit Territorial tĂ« BashkisĂ« ShkodĂ«r. Pas njĂ« kĂ«rkese pĂ«r informacion, kjo drejtori bĂ«ri me dije se deri mĂ« 9 dhjetor 2025 ishin paraqitur 642 aplikime pĂ«r 5 tipologjitĂ« qĂ« lejonte sistemi i ngritur pĂ«r kĂ«tĂ« qĂ«llim: AgroturizĂ«m, energji e gjelbĂ«r, blegtori, projekte sociale dhe tipologjia “tjetĂ«r”, qĂ« le tĂ« hapur çdo lloj kĂ«rkese pĂ«r investime. Pjesa mĂ« e madhe lidhej me agroturizimin (434), kategoria “tĂ« tjera” kishte 136 aplikime, projektet sociale 35, blegtoria 29 dhe energjia e gjelbĂ«r, pra ndĂ«rtimi i parqeve diellore dhe eolike, 14 aplikime.

Faximile e përgjigjes së Bashkisë Shkodër
Faximile e përgjigjes së Bashkisë Shkodër

Megjithatë, edhe pse interesi fillestar vjen kryesisht nga banorët e zonës për projekte agroturizmi, vetë arkitektura ligjore e orienton procesin drejt zhvillimeve shumë më të mëdha, që kërkojnë kapital dhe miratim qendror. Ky kontrast bëhet edhe më i mprehtë kur këto zhvillime synohen në zona të mbrojtura, brenda një prej ekosistemeve më të ndjeshme të Ballkanit.

Alpet e Shqipërisë dhe Prokletije në Malin e Zi përbëjnë një prej ekosistemeve më të rëndësishme të rajonit, të njohura për larminë e jashtëzakonshme biologjike dhe habitatet e tyre të brishta. Përveç statusit kombëtar të mbrojtjes, territore të veçanta gëzojnë njohje ndërkombëtare. Alpet janë pjesë e rrjetit EMERALD (Zonat me Interes të Veçantë për Mbrojtje për Europën), Thethi njihet si Zonë e Rëndësishme për Shpendët dhe Biodiversitetin (IBA) dhe Zonë Kryesore për Biodiversitetin (KBA), ndërsa Lumi i Gashit, rezervë strikte natyrore deri në vitin 2022 e sot pjesë e Parkut të Alpeve, është pjesë e Trashëgimisë Botërore të Natyrës të UNESCO-s.

TĂ« dhĂ«nat e AgjencisĂ« KombĂ«tare tĂ« Zonave tĂ« Mbrojtura tregojnĂ« njĂ« numĂ«r tĂ« lartĂ« habitatesh sipas listĂ«s sĂ« Natura 2000, me rĂ«ndĂ«si pĂ«r ruajtje. VetĂ«m nĂ« Theth dhe zonat pĂ«rreth janĂ« evidentuar rreth 20 tipe habitatesh, prej tĂ« cilave 4 prioritare. Po ashtu, nĂ« luginĂ«n e Vermoshit dhe LĂ«pushĂ« – Budaçit janĂ« identifikuar rreth 25 tipe habitatesh, prej tĂ« cilave 4 janĂ« prioritare, nĂ« LuginĂ«n e ValbonĂ«s rreth 26 tipe, prej tĂ« cilave 4 prioritare, ndĂ«rsa nĂ« luginĂ«n e Lumit tĂ« Gashit – DobĂ«rdoll, rreth 14 tipe habitatesh, nga tĂ« cilat 2 janĂ« prioritare dhe kĂ«rkojnĂ« masa specifike pĂ«r ruajtje. Parku pĂ«rfshin edhe njĂ« florĂ« tĂ« pasur me rreth 1,500 lloje bimĂ«sh, 40% e tĂ« cilave janĂ« endemike tĂ« ShqipĂ«risĂ«, duke i bĂ«rĂ« ato veçanĂ«risht tĂ« ndjeshme ndaj ndryshimeve dhe zhvillimeve tĂ« mundshme. Ahu, rrobulli, bredhi i bardhĂ« dhe arneni janĂ« disa prej llojeve tĂ« florĂ«s qĂ« takohen nĂ« zonĂ«.

Po aq e pasur është fauna. Trupat ujorë dhe zonat përreth strehojnë lloje të rralla e të rrezikuara të peshqve, amfibëve dhe zvarranikëve; rreth 155 lloje shpendësh dhe mbi 60 gjitarë, përfshirë rrëqebullin e Ballkanit, ariun, ujkun, kaprollin, vidrën, shkabën, shqiponjën e maleve dhe gjelin e egër. Një pjesë e madhe e tyre figuron në Shtojcat e Direktivës së Habitateve, Direktivës së Shpendëve, në listat e kuqe të IUCN dhe Shqipërisë, duke e bërë këtë zonë kritike për ruajtjen e biodiversitetit. Edhe në anën malazeze të Prokletijes janë evidentuar mbi 2,000 lloje bimësh, 60 prej të cilave të mbrojtura dhe 161 lloje shpendësh. Ndërkohë që kamerat kurth, vitin e kaluar kanë dokumentuar praninë e rrëqebullit, një prej specieve më të rrezikuara në Ballkan.

Ky masiv malor funksionon si një nyje e vetme ekologjike brenda Alpeve Dinarike dhe Brezit të Gjelbër Evropian, çka e bën mbrojtjen e tij një prioritet rajonal dhe evropian.

“Çdo ndĂ«rhyrje nĂ« ShqipĂ«ri ka ndikim edhe nĂ« Mal tĂ« Zi dhe anasjelltas”, thotĂ« biologu dhe aktivisti qytetar Vuk Iković, duke kujtuar se zona pĂ«rfshin edhe shtegun e njohur ndĂ«rkufitar “Majat e Ballkanit”.

Por, megjithĂ«se rĂ«ndĂ«sia ekologjike e Alpeve tĂ« Ballkanit Ă«shtĂ« e dokumentuar gjerĂ«sisht nĂ« nivel kombĂ«tar dhe ndĂ«rkombĂ«tar, kjo nuk e pengoi BashkinĂ« ShkodĂ«r dhe qeverinĂ« shqiptare t’i pĂ«rfshinin nĂ« zonat prioritare tĂ« zhvillimit.

NĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n kohĂ«, ndryshimet nĂ« udhĂ«zimin qĂ« pĂ«rcakton procedurĂ«n e shpalljes sĂ« kĂ«tyre zonave tregojnĂ« njĂ« largim tĂ« qartĂ« nga standardet e mbrojtjes sĂ« mjedisit. UdhĂ«zimi i parĂ«, i qershorit 2025, kĂ«rkonte mbledhjen dhe analizimin e tĂ« dhĂ«nave socio-ekonomike, mjedisore dhe gjeografike. Por vetĂ«m katĂ«r muaj mĂ« vonĂ«, njĂ« udhĂ«zim i ri i shfuqizoi tĂ« gjitha kĂ«to kritere, duke e reduktuar procesin nĂ« njĂ« procedurĂ« qĂ« bazohet vetĂ«m nĂ« “potencialin ekonomik, industrial apo turistik tĂ« zonĂ«s”.

Sipas profesor Erjon Muharremajt, ky ndryshim kaq i shpejtë dhe kalimi nga një dokument 70-paragrafësh në një udhëzim me vetëm 30 paragrafë, ngre pikëpyetje serioze.

“PĂ«r tĂ« shfuqizuar njĂ« akt kaq tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m pas vetĂ«m katĂ«r muajsh do duhej tĂ« kishte pasur ndryshime rrĂ«njĂ«sore tĂ« rrethanave. Por, edhe nĂ«se do tĂ« kishte arsye, duhej bĂ«rĂ« amendimi i udhĂ«zimit, jo shfuqizimi i tij i plotĂ«â€, thotĂ« ai.

“Legjislacioni pasues zakonisht bĂ«het mĂ« i hollĂ«sishĂ«m. NĂ« fakt, ka ndodhur e kundĂ«rta, çka pĂ«rgjithĂ«sisht, nuk Ă«shtĂ« tregues i vullnetit pĂ«r pĂ«rmirĂ«simin e legjislacionit, por ka arsye tĂ« tjera”, shton mĂ« tej eksperti.

NjĂ« tjetĂ«r element shqetĂ«sues i ligjit lidhet me ndryshimin e statusit tĂ« pasurive natyrore. PĂ«r herĂ« tĂ« parĂ«, “Paketa e Maleve” i hap rrugĂ« tjetĂ«rsimit tĂ« kategorive qĂ« deri mĂ« sot kanĂ« qenĂ« tĂ« paprekshme: pyjeve, kullotave dhe livadheve.

Neni 8 i ligjit pĂ«rcakton se kĂ«to pasuri nuk konsiderohen mĂ« pronĂ« publike e patjetĂ«rsueshme, duke u lejuar t’u nĂ«nshtrohen procedurave tĂ« kalimit tĂ« pronĂ«sisĂ« dhe zhvillimit. Kjo do tĂ« thotĂ« se sipĂ«rfaqet pyjore, kullosore apo livadhe mund tĂ« humbin statusin natyror dhe tĂ« shndĂ«rrohen me lehtĂ«si nĂ« zona urbane, turistike ose industriale, duke shmangur dhe çdo dokument planifikimi territoral, qĂ« ka kaluar edhe nĂ« filtra mjedisore.

“Kur zona apo projekte shpallen si “strategjike” ato shpesh anashkalojnĂ« Planet e PĂ«rgjithshme Vendore dhe Planet e Menaxhimit tĂ« Zonave tĂ« Mbrojtura, pasi qĂ«llimi Ă«shtĂ« tĂ« pĂ«rshpejtojnĂ« zhvillimin ekonomik, duke thjeshtuar procedurat administrative dhe pĂ«rqendruar vendimmarrjen”, thotĂ« Musai.

“Kjo krijon njĂ« sistem paralel vendimmarrjeje, ku planifikimi afatgjatĂ« humbet peshĂ«n e tij dhe reduktohet nĂ« formalitet, ku nuk Ă«shtĂ« mĂ« plani qĂ« drejton zhvillimin, por e kundĂ«rta”, shpjegon mĂ« tej ajo.

Sipas Muharremajt, kĂ«to zhvillime nuk mund tĂ« kuptohen pa parĂ« edhe ndryshimet e vitit 2024 nĂ« ligjin “PĂ«r zonat e mbrojtura”, tĂ« cilat dobĂ«sojnĂ« nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« ndjeshme mbrojtjen e kategorive mĂ« tĂ« larta natyrore. Ndryshimet lejojnĂ« zhvillime urbane dhe struktura turistike me pesĂ« yje brenda parqeve kombĂ«tare, madje edhe nĂ« nĂ«nzonĂ«n qendrore, qĂ« teorikisht duhet tĂ« jetĂ« zonĂ« me mbrojtje strikte.

“KĂ«to janĂ« pasojat katastrofike tĂ« ndryshimeve tĂ« vitit 2024”, thotĂ« ai.

Ai kritikon edhe vendimin e Gjykatës Kushtetuese të vitit 2025, e cila rrëzoi kërkesën e organizatave mjedisore për shfuqizim të ndryshimeve.

“Ky vendim regresiv i lejon ekzekutivit dorĂ« tĂ« lirĂ« pĂ«r tĂ« miratuar leje zhvillimi apo ndĂ«rtimi nĂ« zonat e mbrojtura”, shprehet profesori.

Pasoja serioze

Kombinimi i zonave prioritare të zhvillimit me dobësimin e kuadrit të mbrojtjes së mjedisit e vendos në pikëpyetje të ardhmen ekologjike të Alpeve. Zhvillimet e lejuara brenda parkut, pa konsultime publike, pa Vlerësime Strategjike Mjedisore dhe pa verifikim të përputhshmërisë me dokumentet e planifikimit dhe menaxhimit, krijojnë një rrezik real për fragmentimin e habitateve, ndryshimin e përdorimit të tokës dhe humbjen e vlerave natyrore që e bëjnë këtë territor unik në Ballkan.

Situata bĂ«het edhe mĂ« shqetĂ«suese kur merret parasysh se rreth 72 % e sipĂ«rfaqes sĂ« zonĂ«s sĂ« shpallur pĂ«r zhvillim mbivendoset me nĂ«nzonĂ«n Qendrore B tĂ« Parkut KombĂ«tar “Alpet e ShqipĂ«risĂ«â€, duke rrezikuar drejtpĂ«rdrejt tĂ«rĂ«sinĂ« ekologjike tĂ« parkut dhe ruajtjen e specieve tĂ« florĂ«s dhe faunĂ«s.

Zonat prioritare tĂ« zhvillimit brenda Parkut KombĂ«tar “Alpet e ShqipĂ«risĂ«â€ Ilustrim grafik: ©Kristi Bashmili

Ndikimet e mundshme negative nuk kufizohen vetëm brenda kufijve administrativë të parkut, por prekin biodiversitetin, lloje dhe habitate me interes për BE-në, ekosistemet ujore dhe korridoret ekologjike ndërkufitare, si edhe objektivat e iniciativave ndërkombëtare si Alpet Dinarike dhe Brezi i Gjelbër Evropian.

NĂ« kĂ«tĂ« kontekst, çdo zhvillim i pakontrolluar brenda Parkut KombĂ«tar “Alpet e ShqipĂ«risĂ«â€ mund tĂ« komprometojĂ« funksionin e tij ekologjik dhe rolin e tij si nyje kyçe e ruajtjes sĂ« biodiversitetit nĂ« rajon.

Në anën malazeze, Parku Kombëtar Prokletije administrohet me kritere të rrepta: ndërtimet janë të kufizuara dhe çdo projekt i nënshtrohet filtrave të fortë mjedisorë dhe ndërkufitarë. Por në Shqipëri, ligji i ri hap rrugë zhvillimeve të mëdha turistike e energjetike, pa asnjë proces të dukshëm koordinimi me autoritetet e Malit të Zi, pavarësisht se bëhet fjalë për të njëjtin ekosistem.

“Nuk kemi absolutisht asnjĂ« informacion”, thotĂ« kryetari i KomunĂ«s sĂ« GucisĂ«, Sanel Balić.

“Gjithçka qĂ« ndodh pĂ«rgjatĂ« kufirit duhet ta dijĂ« qeveria malazeze dhe komunat qĂ« kufizohen me kĂ«tĂ« zonĂ«. ÇfarĂ«do qĂ« ndĂ«rtohet atje mund tĂ« ndikojĂ« edhe tek ne”, theksoi ai.

Edhe Marinela Đuretić, drejtoresha e NdĂ«rmarrjes Publike tĂ« Parqeve KombĂ«tare tĂ« Malit tĂ« Zi, nuk ishte nĂ« dijeni se Prokletije nĂ« anĂ«n shqiptare mund tĂ« jetĂ« nĂ«n presion tĂ« investitorĂ«ve. Ajo beson se kjo Ă«shtĂ« njĂ« çështje komplekse qĂ« kĂ«rkon pĂ«rfshirje nĂ« nivel shtetĂ«ror.

Ministria e Ekologjisë, Zhvillimit të Qëndrueshëm dhe Zhvillimit të Veriut nuk u përgjigj nëse është në dijeni të planeve të Shqipërisë apo nëse planifikon të kontaktojë homologët në Tiranë.

Ndryshe nga autoritetet malazeze, Marija Lekić nga Qendra pĂ«r Mbrojtjen dhe Studimin e Zogjve (CZIP) Ă«shtĂ« e informuar pĂ«r zhvillimet e reja ligjore nĂ« vendin fqinj. Edhe pse nuk dihet shkalla e projekteve, Lekić thekson se mund tĂ« ketĂ« prerje tĂ« pyjeve, ndĂ«rtim rrugĂ«sh dhe vendosje linjash tĂ« transmetimit, aktivitete qĂ« bien nĂ«n veprimin e KonventĂ«s sĂ« Espoos.

Ajo thekson se Shqipëria, si palë që nga viti 1991 është e detyruar të njoftojë në kohë shtetet fqinje për projekte që mund të kenë ndikime përtej kufirit.

Në Shqipëri, Ministria e Mjedisit dhe Agjencia Kombëtare e Zonave të Mbrojtura nuk kthyen përgjigje ndaj një kërkese për koment, duke lënë pa sqarim se si do të mbrohen parqet kombëtare dhe korridoret ekologjike nga zhvillime intensive.

Ndërsa Agjencia Kombëtare e Mjedisit konfirmoi se nuk është pjesë e procesit të përcaktimit të zonave prioritare të zhvillimit. Në një përgjigje me shkrim AKM tha se roli i saj nis vetëm më pas, në fazën e Vlerësimit të Ndikimit në Mjedis për projektet individuale.

Integrimi dhe projektet ndërkufitare, në pikëpyetje

Standardi i dyfishtë i mbrojtjes për Alpet Dinarike rrezikon jo vetëm natyrën, por edhe bashkëpunimin ndërkufitar dhe aksesin në fondet evropiane për projekte të përbashkëta. Drejtoresha e Parqeve të Malit të Zi thekson se BE-ja nuk mbështet politika që lejojnë ndërtim në zona të mbrojtura.

Edhe Progres-Raporti i Komisionit Europian pĂ«r ShqipĂ«rinĂ« ngriti shqetĂ«sime, duke vlerĂ«suar se ligji “Paketa e Maleve” “mund tĂ« ketĂ« ndikime tĂ« rĂ«ndĂ«sishme nĂ« pĂ«rdorimin e tokĂ«s nĂ« nivel lokal dhe nĂ« menaxhimin mjedisor”.

Nisur nga pĂ«rvoja personale dhe nga ky vlerĂ«sim i Komisionit Evropian, sipas profesor Muharremaj, “mungesa e vullnetit pĂ«r zbatimin e standardeve mjedisore do tĂ« jetĂ« pengesĂ« serioze nĂ« rrugĂ«n e anĂ«tarĂ«simit nĂ« Bashkimin Europian”.

Banorët e Thethit, si Kristian Gurra, e shohin këtë realitet me pasiguri.

“ËshtĂ« gjithmonĂ« pĂ«r t’u pasur frikë  nuk po kuptojmĂ« mĂ« se çfarĂ« po ndodh. BanorĂ«t janĂ« stepur. NevojĂ« ka pĂ«r investime, por jo nĂ« njĂ« klimĂ« ku çdo gjĂ« Ă«shtĂ« e paparashikueshme”, thotĂ« ai.

Kjo ndjesi pasigurie në terren përkon me paralajmërimet e ekspertëve në të dy anët e kufirit, të cilët frikësohen për ndikime të mundshme negative në mjedisin e Alpeve të Ballkanit dhe kërkojnë reagim të menjëhershëm.

“Podgorica zyrtare duhet tĂ« reagojĂ«â€, thotĂ« biologu dhe aktivisti qytetar Vuk Iković.

PĂ«r eksperten e lartĂ« tĂ« turizmit Ardiola Alikaj, “pĂ«r tĂ« shmangur skenarin e pasojave tĂ« pakthyeshme nevojitet njĂ« qasje e kujdesshme, qĂ« vendos nĂ« qendĂ«r kapacitetin mbajtĂ«s tĂ« zonĂ«s sĂ« Alpeve, pĂ«rfshirjen reale tĂ« komuniteteve lokale dhe modele turistike mĂ« tĂ« shpĂ«rndara e tĂ« qĂ«ndrueshme”.

“Me resortet standarde, traditat dhe kulturat vendase shtypen, zhduken ose deformohen, duke u shndĂ«rruar nĂ« mjete tĂ« turizmit dhe jo nĂ« gjenerues tĂ« njĂ« modeli tĂ« qĂ«ndrueshĂ«m”, pĂ«rfundon Musai.

*Ky investigim u realizua me mbështetjen e Journalismfund Europe.

The post “Paketa e Maleve”, marrĂ«veshja €1 kĂ«rcĂ«non Parqet KombĂ«tare tĂ« Ballkanit appeared first on Citizens.al.

“Migrant Stories”: Migracioni si pĂ«rvojĂ« njerĂ«zore

✇Citizens.al
By: Citizens.al
20 February 2026 at 13:41

“Histori Emigrimi” (En. Migrant Stories), Ă«shtĂ« njĂ« nismĂ« e Citizens.al qĂ« synon tĂ« transformojĂ« narrativĂ«n mbi migracionin duke vendosur nĂ« qendĂ«r njerĂ«zit.

Përmes gazetarisë, punës kërkimore dhe rrëfimit multimedial, nisma dokumenton se si migracioni formëson jetën e përditshme në Shqipëri: të rinj që përballen me zgjedhje të vështira për të ardhmen, gra që mbajnë barrën e ndarjes familjare, të moshuar të lënë pas në komunitete që po tkurren, si dhe punëtorë të huaj që kërkojnë një fillim të ri në Shqipëri.

Gjatë zbatimit, janë prodhuar:  

  • 25 artikuj tĂ« thelluar dhe investigime tĂ« thelluara;
  • 8 episode tĂ« podcastit “Pezull”;
  • 4 dokumentarĂ« tĂ« shkurtĂ«r;
  • Studimi: “ShoqĂ«ri nĂ« Ikje: NjĂ« antropologji e Migrimit”
  • Mbi 80 publikime, pjesĂ« e fushatĂ«s “Migrant Stories”  informuese online;

Podcast: “Pezull”

Kliko mbi foto për të dëgjuar podcastet

Podcasti “Pezull” trajton pĂ«rvojat e migrimit pĂ«rmes bisedave tĂ« thelluara me studiues, ekspertĂ« dhe persona tĂ« prekur drejtpĂ«rdrejt, duke eksploruar dimensione tĂ« ndryshme si pasiguritĂ«, pĂ«rvojat pozitive, rikthimet dhe zgjedhjet sfiduese qĂ« shoqĂ«rojnĂ« kĂ«to procese.

DokumentarĂ« – Histori Emigrimi

Seria dokumentare “Migrant Stories” sjell nĂ« qendĂ«r njerĂ«zit mĂ« tĂ« prekur nga migrimi, duke treguar pĂ«rvojat e grave dhe tĂ« moshuarve nĂ« komunitete tĂ« shpopulluara. Ajo nxjerr nĂ« pah koston sociale tĂ« depopullimit, duke theksuar dinjitetin, qĂ«ndrueshmĂ«rinĂ« dhe tĂ« drejtat e shpesh anashkaluara nĂ« debatet publike mbi migracionin.

Studim: “ShoqĂ«ri nĂ« ikje”

Studimi “ShoqĂ«ri nĂ« Ikje”, i udhĂ«hequr nga Prof. Dr. Nebi Bardhoshi me metodologji etnografike dhe analiza tĂ« Censit 2023, shqyrton se si migrimi po transformon strukturat sociale, ekonomike dhe familjare nĂ« ShqipĂ«ri, duke dokumentuar shpopullimin rural, plakjen demografike dhe zhdukjen graduale tĂ« shĂ«rbimeve bazĂ«.

https://online.pubhtml5.com/kkuuz/zlul

“Migrant Stories” mbĂ«shtetur nga Ambasada e MbretĂ«risĂ« sĂ« HolandĂ«s nĂ« ShqipĂ«ri nĂ« kuadĂ«r tĂ« programit MATRA. Opinionet, gjetjet dhe rekomandimet e shprehura nĂ« kĂ«tĂ« publikim i pĂ«rket autorit dhe nuk pĂ«rfaqĂ«sojnĂ« detyrimisht qĂ«ndrimet e AmbasadĂ«s sĂ« MbretĂ«risĂ« sĂ« HolandĂ«s nĂ« TiranĂ«

The post “Migrant Stories”: Migracioni si pĂ«rvojĂ« njerĂ«zore appeared first on Citizens.al.

Studim: “ShoqĂ«ri nĂ« Ikje”

✇Citizens.al
By: Citizens.al
20 February 2026 at 13:05

Ky studim eksploron mënyrën se si migrimi riformëson jetën sociale, ekonomike dhe kulturore në Shqipëri. I udhëhequr nga Prof. Dr. Nebi Bardhoshi, asistuar nga Oksana Vata dhe Lorna Capo, studimi është realizuar me metodologji etnografike, një kërkimi kombinon intervista të thelluara, ekspedita në terren në Mat dhe Përmet, si dhe analizë të të dhënave demografike, përfshirë Censin 2023.

Studimi pĂ«rfshin pĂ«rvoja tĂ« grave migrante, tĂ« rikthyerve, azilkĂ«rkuesve dhe komuniteteve tĂ« prekura nga shpopullimi.  “ShoqĂ«ri nĂ« Ikje” dokumenton rĂ«nien drastike tĂ« popullsisĂ« nĂ« zonat rurale, plakjen e popullsisĂ«, transformimin e strukturave familjare dhe zhdukjen graduale tĂ« shĂ«rbimeve thelbĂ«sore si shkollat, veçanĂ«risht nĂ« periferi.

“ShoqĂ«ri nĂ« Ikje” ofron njĂ« analizĂ« tĂ« thelluar mbi ndikimin afatgjatĂ« tĂ« migrimit, duke lidhur tĂ« dhĂ«nat demografike me pĂ«rvojat konkrete tĂ« njerĂ«zve dhe duke ofruar njĂ« kuptim tĂ« plotĂ« antropologjik tĂ« ndryshimeve qĂ« po kalon shoqĂ«ria shqiptare.

* Ky publikim Ă«shtĂ« prodhuar nga Citizens Channel si pjesĂ« e Projektit “Migrant Stories” mbĂ«shtetur nga Ambasada e MbretĂ«risĂ« sĂ« HolandĂ«s nĂ« ShqipĂ«ri nĂ« kuadĂ«r tĂ« programit MATRA. Opinionet, gjetjet dhe rekomandimet e shprehura nĂ« kĂ«tĂ« publikim i pĂ«rket autorit dhe nuk pĂ«rfaqĂ«sojnĂ« detyrimisht qĂ«ndrimet e AmbasadĂ«s sĂ« MbretĂ«risĂ« sĂ« HolandĂ«s nĂ« TiranĂ«

The post Studim: “ShoqĂ«ri nĂ« Ikje” appeared first on Citizens.al.

Kulla të zbrazëta: Brenda bumit të çmendur të ndërtimit në Tiranë

✇Citizens.al
By: Citizens.al
17 February 2026 at 15:10

Kryeqyteti shqiptar po përjeton (dhe po vuan) një transformim urban jashtëzakonisht të shpejtë, që përfshin aktorë të mëdhenj të arkitekturës bashkëkohore. Kundër çdo logjike, çmimet kanë shpërthyer, ndërsa shumica e ndërtesave mbeten të zbrazëta.

Nga Francesca Barca, Federico Caruso

Qendra e Tiranës është e ngjeshur përplot me njerëz, makina, biçikleta, skuterë, dhe një gamë të gjerë formash arkitekturore.

GjatĂ« orĂ«ve tĂ« pikut, zona Ă«shtĂ« aq e mbushur me lĂ«vizje sa Ă«shtĂ« e vĂ«shtirĂ« tĂ« matet gjerĂ«sia e bulevardeve. Stilet arkitekturore nga periudha tĂ« ndryshme historike bashkohen, por janĂ« qiellgĂ«rvishtĂ«sit e shumtĂ« qĂ« spikasin – tĂ« gjithĂ« tĂ« rinj, tĂ« gjithĂ« imponues, tĂ« gjithĂ« mĂ« shumĂ« a mĂ« pak tĂ«rheqĂ«s.

Horizonti i Tiranës nga ndërtesa Piramida. | Foto: ©FB

KĂ«to janĂ« projektet e tĂ« ashtuquajturve “archistars”: emra tĂ« tillĂ« si Stefano Boeri (mĂ« i njohur nĂ« Itali, pĂ«r Pyllin Vertikal nĂ« Milano), Marco Casamonti, studioja holandeze MVRDV, dhe studioja belge 51N4E.

Këta janë emra të mëdhenj dhe prestigjiozë, që ndërtojnë projekte inovative dhe të vetëdijshme për mjedisin, ose të paktën këtë pretendojnë.

Skulptura metalike në qendër të Tiranës. | Foto: ©FB

Këta emra po përdoren nga Kryeministri Edi Rama për të shtuar një ndjesi legjitimiteti në valën më të fundit të zhvillimeve, thotë Erblin Vukaj, gazetar për median e pavarur Citizens.al, ndërsa qëndrojmë në një kryqëzim që është emblemë e kësaj perspektive.

Jemi në distriktin qendror të Bllokut, ku shëtitja jonë fillon në shoqërinë e Vukajt dhe koleges së tij, gazetares Elira Kadriu, midis Rrugës Brigada e VIII dhe Rrugës Vaso Pasha.

E njĂ«jta zonĂ« pĂ«rfshin vila tĂ« vogla qĂ« ndoshta i pĂ«rkisnin liderĂ«ve tĂ« partisĂ« gjatĂ« regjimit socialist (1944–1991), ndĂ«rtesa tĂ« ndĂ«rtuara pas rĂ«nies sĂ« regjimit, dhe struktura mĂ« imponuese si “Cube of Blloku” i Stefano Boerit, selia e Banka Credins e dizajnuar nga studioja shqiptare Atelier 4, dhe dy qiellgĂ«rvishtĂ«s tĂ« tjerĂ« nĂ« ndĂ«rtim, tĂ« dizajnuar nga studioja e Marco Casamonti.

NjĂ« banderolĂ« e madhe qĂ« sulmon politikat e qeverisĂ« pĂ«r ndĂ«rtimet varet nga njĂ«ra prej ndĂ«rtesave mĂ« tĂ« vjetra. Pak mĂ« tej, Vukaj tregon njĂ« ndĂ«rtesĂ« qĂ« do tĂ« shembet pĂ«r t’i hapur rrugĂ« njĂ« kulle tjetĂ«r. Nuk ka asnjĂ« shenjĂ« tĂ« parqeve apo pistave pĂ«r biçikleta nĂ« zonĂ«n pĂ«rreth.

“Po kĂ«rkoj tĂ« blej njĂ« apartament, pagesa nĂ« dorĂ«â€ – NjĂ« reklamĂ« nĂ« qendĂ«r tĂ« TiranĂ«s. | Foto: ©FB

Prapa kësaj fasade arkitekturore imponuese, megjithatë, ka një boshllëk. Sipas të dhënave të Institutit Shqiptar të Statistikave (INSTAT), në vitin 2023 një në tre apartamente në Shqipëri ishte i pashfrytëzuar.

NĂ« vitin 2024, gazetarja Ola Xama raportoi se nĂ« provincĂ«n e TiranĂ«s kishte mbi 85,000 shtĂ«pi tĂ« zbrazĂ«ta, 52,000 prej tĂ« cilave nĂ« kryeqytet. Me ritmin aktual tĂ« rritjes sĂ« popullsisĂ«, “do tĂ« duheshin 45 vjet” pĂ«r tĂ« mbushur kĂ«to apartamente, shpjegon Xama.

Kjo shifër është shumë më e lartë se në regjistrimin e mëparshëm (2011), kur një në pesë (21,6%) apartamente ishte i pashfrytëzuar.

Pas këtyre shifrave fshihet një vend që po zbrazet: midis viteve 2011 dhe 2023, Shqipëria humbi gati 500,000 njerëz.

Megjithatë, ndërtimi vazhdon pa pushim. Në vitin 2015, u dhanë leje për ndërtimin e ndërtesave të reja banimi që mbulonin një sipërfaqe prej 50,000 m2; në vitin 2022 ky numër u rrit, më shumë se 40 herë, në 2.071 million m2, dhe kjo tendencë ka vazhduar vetëm në vitet që pasuan.*

Rritja e ofertës, e shoqëruar me një ulje të kërkesës, do të pritej të shkaktonte një ulje të çmimeve. Përkundrazi, çmimet e shtëpive kanë vazhduar të rriten, ndërsa e njëjta gjë nuk mund të thuhet për pagat.

Një zonë ndërtimi pak jashtë qendrës së Tiranës. | Foto: ©FB

Në Tiranë, sipas të dhënave të Bankës së Shqipërisë, çmimet e shtëpive u rritën me 5,1% në gjashtë muajt e parë të vitit 2025, dhe me 32,6 % në bazë vjetore.

NĂ« vitin 2011, njĂ« apartament nĂ« zonat mĂ« qendrore tĂ« qytetit mund tĂ« kushtonte midis 700 dhe 2,500 euro pĂ«r metĂ«r katror; sot, diapazoni ka ndryshuar nĂ« 2,500–4,500 euro pĂ«r metĂ«r katror.

Detaj i Blloku Cube të Stefano Boerit në qendër të Tiranës. | Foto: ©Federico Caruso

Të ardhurat mesatare mujore bruto në Shqipëri janë rreth 82,000 lekë (850 euro). Në janar 2026, paga minimale mujore u rrit nga 40,000 në 50,000 lekë (518 euro), duke e bërë vendin me pagën minimale më të ulët në Evropë pas Moldavisë dhe Ukrainës.

NĂ« TiranĂ«, tani Ă«shtĂ« shumĂ« e vĂ«shtirĂ«, nĂ«se jo e pamundur, tĂ« gjesh njĂ« apartament me dy dhoma pĂ«r t’u marrĂ« me qira pĂ«r mĂ« pak se 600 euro.

Euforia e ndĂ«rtimit u shkaktua nga njĂ« politikĂ« e nisur gjatĂ« mandatit tĂ« kryetarit tĂ« BashkisĂ« Edi Rama nĂ« periudhĂ«n 2000–2011 – i cili u bĂ« kryeministĂ«r nĂ« 2013 – nga Partia Socialiste, dhe mĂ« pas vazhdoi nga pasardhĂ«si dhe kolegu i tij i partisĂ«, Erion Veliaj (tani nĂ« burg me akuza pĂ«r korrupsion dhe pastrim parash).

NĂ« vitin 2017, u miratua plani urban Tirana 2030 – 2030 Ă«shtĂ« viti nĂ« tĂ« cilin ShqipĂ«ria synon tĂ« bĂ«het shtet anĂ«tar i BE-sĂ«. I dizajnuar nga Stefano Boeri Architetti, plani prezanton idenĂ« e zhvillimit vertikal pĂ«r tĂ« liruar hapĂ«sirĂ« pĂ«r sheshe dhe zona tĂ« gjelbra, dhe pĂ«r tĂ« lehtĂ«suar trafikun pĂ«rmes zhvillimit tĂ« transportit publik dhe pistave pĂ«r biçikleta.

Fatkeqësisht, realiteti është shumë ndryshe nga vizualizimet arkitekturore.

Planet urbane italiane për Tiranën

“Plani Tirana 2030 ka hapur qytetin ndaj ndĂ«rtimit dhe dendĂ«simit,” shpjegon arkitektja dhe studiuesja Dorina Pllumbi, e cila ka reflektuar gjatĂ« mbi kĂ«tĂ« çështje. “MĂ« parĂ«, ndĂ«rtesat mund tĂ« shkonin deri nĂ« shtatĂ« kate, nĂ«ntĂ« maksimumi.” Sot, ndĂ«rtesa mĂ« e lartĂ« e pĂ«rfunduar Ă«shtĂ« Downtown One me 40 kate, por kjo pritet tĂ« zbehet nga projektet e miratuara qĂ« kalojnĂ« 70 kate.

“Nuk kishte kujdes pĂ«r ndĂ«rtesat historike,” vazhdon Pllumbi, “kishte vila tĂ« bukura qĂ« u shembĂ«n pa asnjĂ« skrupull. Qyteti, duke u ndryshuar me njĂ« ritĂ«m shumĂ« tĂ« shpejtĂ« dhe njerĂ«zit kanĂ« probleme tĂ« njohin lagjen e tyre dhe fqinjĂ«t.”

NdĂ«rsa xhentrifikimi Ă«shtĂ« njĂ« fenomen tashmĂ« i njohur nĂ« shumĂ« qytete evropiane, nĂ« TiranĂ« ka njĂ« nuancĂ« tjetĂ«r. Jemi mĂ«suar tĂ« shohim qytetet tĂ« humbasin pjesĂ« tĂ« popullsisĂ« pĂ«r t’i hapur rrugĂ« njĂ« klase tjetĂ«r shoqĂ«rore ose ndoshta edhe turistĂ«ve – por rasti i TiranĂ«s Ă«shtĂ« ndryshe. PĂ«r kĂ« po ndĂ«rtohet qyteti?

Tirana e mbushur me vizualizime dhe kantierë ndërtimi. | Foto: ©FB

“Impresioni im Ă«shtĂ« se Rama dĂ«shiron tĂ« ndryshojĂ« fytyrĂ«n e kĂ«tij qyteti, tĂ« ‘lĂ«rĂ« gjurmĂ«n e tij,” na tha Vukaj ndĂ«rsa na tregonte qendrĂ«n e qytetit. “ËshtĂ« njĂ« problem egoje – asnjĂ« plan urban i vĂ«rtetĂ«, asnjĂ« kujdes pĂ«r balancĂ«n estetike, duke shkatĂ«rruar kujtesĂ«n tonĂ« kolektive. TĂ« gjitha kĂ«to ndĂ«rkohĂ« qĂ« lehtĂ«sohet pastrimi i parave.”

Akuzat për pastrim parash dolën në të gjitha bisedat që zhvilluam në Tiranë, por askush nuk dha prova konkrete.

NĂ« shtatorin e kaluar, u publikua njĂ« raport nga Friedrich Ebert Foundation me titullin emblematik “Pastrimi i parave nĂ« sektorin e pasurive tĂ« paluajtshme: ndikimi i tij nĂ« jetĂ«n socio-ekonomike nĂ« ShqipĂ«ri.”

Raporti, bazuar nĂ« tĂ« dhĂ«na qĂ« nuk mund tĂ« verifikohen gjithmonĂ«, vlerĂ«son se korrupsioni dhe shmangia fiskale nĂ« ShqipĂ«ri kanĂ« gjeneruar “tĂ« paktĂ«n 8.168 miliardĂ« euro tĂ« ardhura pĂ«r periudhĂ«n 2015–2024”, kryesisht nĂ« sektorin e ndĂ«rtimit.

“NĂ« vitet e fundit, tregu i pasurive tĂ« paluajtshme nĂ« ShqipĂ«ri ka prodhuar njĂ« situatĂ« qĂ« nuk mund tĂ« shpjegohet nga mekanizmat normalĂ« tĂ« njĂ« tregu tĂ« lirĂ« dhe konkurrues,” thuhet nĂ« raport.

“Çmimet e pasurive tĂ« paluajtshme janĂ« rritur me njĂ« ritĂ«m mĂ« tĂ« shpejtĂ« gjatĂ« 10 viteve tĂ« fundit, veçanĂ«risht midis 2021 dhe 2024. Teoretikisht dhe logjikisht, njĂ« rritje e tillĂ« çmimesh, ndĂ«rkohĂ« qĂ« oferta nĂ« treg rritet, ndodh kur tregu Ă«shtĂ« i ndikuar nga faktorĂ« kaq tĂ« fuqishĂ«m sa deformojnĂ« marrĂ«dhĂ«niet tipike midis kĂ«rkesĂ«s, ofertĂ«s dhe çmimit.”

Në shumë raste, shtëpitë e vjetra rrethohen nga ndërtesa të reja. | Foto: ©FB

Gati një shekull më parë, në vitin 1925, u lançua një plan zhvillimi për qendrën e qytetit të Tiranës, duke përfshirë arkitektë dhe urbanistë italianë të dërguar nga regjimi fashist.

Emrat e Armando Brasini dhe Gherardo Bosio janë të njohur mirë në këtë qytet. Duke ecur në rrugë, nuk është aspak sfidë të njihet stili arkitekturor i asaj periudhe, në zyrën e Kryeministrit, Sheshin Nënë Tereza (më parë Sheshi Vittorio Emanuele III) ose Universitetin Politeknik (më parë Casa del Fascio). Të gjitha janë dizajnuar nga Bosio, dhe ndodhen vetëm disa hapa larg njëra-tjetrës.

Sot, historia po pĂ«rsĂ«ritet, dhe jo pa njĂ« ironi tĂ« caktuar, siç vĂ« nĂ« dukje Vukaj. PĂ«r Dorina Pllumbin, kjo Ă«shtĂ« njĂ« formĂ« “e njĂ« lloj kolonializmi, [
] jo nĂ« kuptimin klasik, natyrisht, por njĂ« ‘kolonialitet i pushtetit’ mĂ« i butĂ«, qĂ« vepron sot midis vendeve.”

GjatĂ« bisedĂ«s sonĂ«, Pllumbi i referohet njĂ« “inferioriteti tĂ« internalizuar” qĂ« ShqipĂ«ria ka zhvilluar ndaj tĂ« huajve, veçanĂ«risht “PerĂ«ndimorĂ«ve.”

Një shembull i këtij fenomeni është pavijoni në Bienalen e Venecias 2025. I dedikuar arkitekturës shqiptare, ai u kurua nga studiuesja zvicerane Anneke Abhelakh dhe përfshinte gjithçka përveç kontributeve nga arkitektët shqiptarë.

Pavijoni kishte titullin “Building Architecture Culture”, “Si tĂ« mos ekzistonte arkitekturĂ« nĂ« ShqipĂ«ri, si tĂ« mos kishte asgjĂ« atje, si tĂ« ishte gjithçka tabula rasa.”

Kartolina nga festivali i arkitekturës Bukë dhe Zemër. | Foto: ©Federico Caruso

Në fund të ecjes sonë, Vukaj na tregon disa vizualizime nga festivali i arkitekturës Bukë dhe Zemër (Bread and Heart) për të na dhënë një ide se sa jo-realiste janë këto projekte të pasurive të paluajtshme.

PĂ«rvoja e krijon pĂ«rshtypjen se qyteti, si dhe vendi vetĂ«, janĂ« bĂ«rĂ« njĂ« “lojĂ«â€ pĂ«r kreativitetin (dhe portofolĂ«t) e arkitektĂ«ve dhe ndĂ«rtuesve.

Kryeministri Edi Rama ka deklaruar se vala e fundit e zhvillimit arkitekturor, me hapjen e tregut dhe hyrjen e investitorĂ«ve dhe dizajnerĂ«ve tĂ« huaj, ka tĂ« bĂ«jĂ« me “rikthimin e individualizmit” pĂ«r shqiptarĂ«t. Kjo Ă«shtĂ« njĂ« retorikĂ« qĂ« Dorina Pllumbi e hedh poshtĂ« fuqishĂ«m:

“NĂ« ShqipĂ«ri, ka njĂ« rezistencĂ« pĂ«r tĂ« folur pĂ«r kolektivitetin dhe kolektivizmin sepse Ă«shtĂ« si, ‘oh, ne e provuam atĂ«. Ishte njĂ« katastrofĂ«. DĂ«shtuam’. Dhe tani nuk ka tjetĂ«r rrugĂ« veçse tĂ« shkojmĂ« drejt individualizmit. ÇfarĂ« pĂ«rpiqem tĂ« bĂ«j me punĂ«n time dhe studiues tĂ« tjerĂ« dhe aktivistĂ«, pĂ«rfshirĂ« grupin ATA, pĂ«r shembull Ă«shtĂ« tĂ« sfidojmĂ« kĂ«tĂ« narrativĂ« dominante. Ajo qĂ« pĂ«rjetuan prindĂ«rit tanĂ« ishte nĂ« fakt kolektivizmi shtetĂ«ror. Shteti pĂ«rdori ideologjinĂ« e kolektivizmit pĂ«r tĂ« imponuar fuqinĂ« e tij mbi popullsinĂ«, mbi vendin dhe mbi çdo aspekt tĂ« jetĂ«s sĂ« pĂ«rditshme. Por mĂ«nyrat komunitare dhe mĂ« tĂ« vĂ«rteta tĂ« organizimit kolektiv tĂ« vetvetes gjithashtu pĂ«suan, pasi u pĂ«rthithĂ«n dhe u kapĂ«n brenda kĂ«saj ombrelle ideologjike tĂ« madhe tĂ« kolektivizmit shtetĂ«ror. PĂ«r kĂ«tĂ« arsye, duhet tĂ« praktikojmĂ« kĂ«to mĂ«nyra mĂ« tĂ« vĂ«rteta pĂ«r tĂ« pretenduar qytetin, jo si njĂ« forcĂ« totalizuese qĂ« vjen nga lart, por si akte kolektive tĂ« pĂ«rditshme.”

Qasja “muskulare” ndaj zhvillimit urban e imponuar nga Partia Socialiste po ndryshon fytyrĂ«n e qytetit, por nuk po zgjidh problemet e tij tĂ« rrĂ«njosura thellĂ«.

Pllumbi jep shembullin e depozitave tĂ« ujit qĂ« duken nĂ« fasadat e tĂ« gjitha shtĂ«pive, qĂ« tregojnĂ« mungesat e shpeshta tĂ« ujit nĂ« qytet. PĂ«r Pllumbin, kjo Ă«shtĂ« njĂ« “protestĂ« e pĂ«rhershme.”

“NĂ«se njĂ« planifikues do tĂ« donte vĂ«rtet tĂ« shihte problemet nĂ« qytet, Ă«shtĂ« kaq e dukshme. NĂ«se nuk adreson trafikun, nĂ«se nuk adreson shĂ«rbimet dhe çdo gjĂ« qĂ« njerĂ«zit kanĂ« nevojĂ« pĂ«r tĂ« jetuar nĂ« njĂ« qytet normal, atĂ«herĂ« nuk ke bĂ«rĂ« shumĂ«.”

Armen Sula. | Foto: ©Federico Caruso

Burimet pĂ«r ti rezistuar kĂ«tij procesi mungojnĂ«: “Protestat kanĂ« qenĂ« shumĂ« tĂ« rralla kĂ«tu. Sepse kĂ«shtu na mĂ«sojnĂ«: mos shko nĂ« protesta. Prandaj ne merreni me tĂ« shkuarĂ«n.”

Arnen Sula Ă«shtĂ« aktivist me organizatĂ«n “Tek Bunkeri”, i cila menaxhon njĂ« hapĂ«sirĂ« nĂ« qendĂ«r tĂ« TiranĂ«s ku zhvillohen shfaqje filmash, debate, koncerte dhe punĂ«tori teatrore, tĂ« gjitha tĂ« fokusuara nĂ« pĂ«rpunimin e tĂ« kaluarĂ«s sĂ« pĂ«rbashkĂ«t tĂ« vendit dhe reflektimin mbi historinĂ« e diktaturĂ«s.

Duhet gjithashtu tĂ« theksohet se lĂ«vizje protestash ndodhĂ«n nĂ« universitetet shqiptare nĂ« vitet 2018–19, dhe u realizua njĂ« mobilizim i rĂ«ndĂ«sishĂ«m nĂ« pĂ«rpjekje pĂ«r tĂ« shpĂ«tuar Teatrin KombĂ«tar nĂ« TiranĂ«, i cili u shemb nĂ« vitin 2020.

Pamja nga terasa e Tek Bunkeri. | Foto: ©Federico Caruso

Shoqata aktualisht ka njĂ« kontratĂ« qiraje pĂ«r njĂ« vilĂ« tĂ« rrethuar nga ndĂ«rtesa mĂ« tĂ« larta. AktivistĂ«t nuk e dinĂ« sa gjatĂ« do tĂ« mund tĂ« qĂ«ndrojnĂ«. “Kontrata jonĂ« skadon pas dy vitesh,” thotĂ« Sula, “dhe nuk e dimĂ« nĂ«se do tĂ« rinovohet, sepse pronari dĂ«shiron tĂ« ndĂ«rtojĂ« diçka mĂ« tĂ« lartĂ«. Ne investuam shumĂ« nĂ« kĂ«tĂ« vend, ishte gjithĂ« baltĂ« kur erdhĂ«m.”

Shpresa e vetme, na tregon ai me ironi tĂ« hidhur, Ă«shtĂ« “qĂ« kryeministri tĂ« shkojĂ« nĂ« burg pĂ«r tĂ« paktĂ«n pesĂ« vjet, nĂ« mĂ«nyrĂ« qĂ« ndĂ«rtimi tĂ« ndalet dhe ne tĂ« mund tĂ« mbijetojmĂ« kĂ«tu.”

Evropa në 2030

NĂ« kĂ«tĂ« kontekst, pĂ«r shumĂ« shqiptarĂ«, anĂ«tarĂ«simi nĂ« Bashkimin Evropian Ă«shtĂ« “rruga e vetme”, sipas antropologut Nebi Bardhoshi, tĂ« cilin e takuam nĂ« KamzĂ«, njĂ« qytet shtatĂ« kilometra larg kryeqytetit.

Sigurisht, shqiptarĂ«t nuk kanĂ« iluzionin se anĂ«tarĂ«simi nĂ« BE zgjidh çdo problem. “Ne njohim dobĂ«sitĂ« e Bashkimit Evropian, nuk jemi naivĂ«,” vazhdon Bardhoshi.

“NjerĂ«zit nĂ« margjina nuk janĂ« kurrĂ«: ata kanĂ« njĂ« perspektivĂ« qĂ« u lejon tĂ« shohin shoqĂ«rinĂ« ndryshe. NĂ« njĂ« shikim tĂ« parĂ«, konsiderohen inferiorĂ«, por perspektiva e tyre Ă«shtĂ« shumĂ« mĂ« reale.”

“Ne duam tĂ« bĂ«hemi pjesĂ« e Bashkimit Evropian,” pĂ«rsĂ«rit Sula. “Na Ă«shtĂ« premtuar se do ta bĂ«jmĂ« kĂ«tĂ« nĂ« 2030. Por nuk mendoj se Ă«shtĂ« e mundur pĂ«r ne si shoqĂ«ri – nuk jemi tĂ« pĂ«rgatitur. Edhe nĂ« nivel institucional”.

Sula sheh dy pengesa kryesore: çështjen e pazgjidhur tĂ« drejtĂ«sisĂ« tranzicionale, qĂ« lidhet me mĂ«nyrĂ«n se si kujtohet dhe trajtohet regjimi socialist dhe korrupsionin, i cili Ă«shtĂ« “shumĂ« masiv.”

Dorina Pllumbi ndan këtë qëndrim:

“BE mund tĂ« jetĂ« njĂ« tjetĂ«r imponim i pushtetit, por mund tĂ« jetĂ« edhe e kundĂ«rta. Mund tĂ« jetĂ« njĂ« mundĂ«si pĂ«r, le tĂ« themi, njĂ« nivel tjetĂ«r tĂ« angazhimit politik. MegjithatĂ«, nĂ« praktikĂ«, ne shohim qĂ« BE shpesh duket se ka humbur kompasin me vetĂ« parimet e saj, kĂ«shtu qĂ« nuk e di nĂ«se mund tĂ« vendosĂ«sh kaq shumĂ« shpresa tek Bashkimi Evropian. NĂ«se ShqipĂ«ria pĂ«rfundon si njĂ« koloni e kĂ«tyre fuqive tĂ« mĂ«dha, gjĂ« qĂ« shumĂ« shpesh duket se ndodh, siç ishte rasti me ndĂ«rtimin e qendrave tĂ« paraburgimit pĂ«r emigrantĂ«t nĂ« GjadĂ«r, atĂ«herĂ« jemi tĂ« dĂ«nuar. Por nĂ«se ne, pĂ«rtej politikanĂ«ve, i kushtojmĂ« vĂ«mendje serioze demokracisĂ« dhe zĂ«ri dhe pozicioni ynĂ« merren seriozisht, atĂ«herĂ« do tĂ« thoja qĂ« Ă«shtĂ« njĂ« mundĂ«si pĂ«r ShqipĂ«rinĂ«.”

Ky artikull Ă«shtĂ« pjesĂ« e projektit PULSE, dhe bĂ«n pjesĂ« nĂ« njĂ« seri mbi zonat “periferike” nĂ« EvropĂ«, nĂ« bashkĂ«punim me Il Sole 24 Ore, Obc Transeuropa, dhe El Confidencial. Ne dĂ«shirojmĂ« tĂ« falĂ«nderojmĂ« Elira Kadriu nga Citizens Channel pĂ«r mbĂ«shtetjen e saj nĂ« prodhimin e kĂ«tij raporti.

Ky artikull është gjithashtu pjesë e një serie prej tre reportazhe nga Shqipëria:

Nga

Në vitin 2015, u dhanë leje për ndërtimin e ndërtesave të reja banimi që mbulonin një sipërfaqe prej 50,000 m2 ; në vitin 2022 ky numër u rrit, më shumë se 40 herë, në 2.071 million m2 , dhe kjo tendencë ka vazhduar vetëm në vitet që pasuan.*

NĂ«

Në vitin 2015, u dhanë leje për ndërtimin e ndërtesave të reja banimi që mbulonin një sipërfaqe prej 50,000 m2; në vitin 2022 ky numër u rrit, më shumë se 40 herë, në 2.071 million m2, dhe kjo tendencë ka vazhduar vetëm në vitet që pasuan.

The post Kulla të zbrazëta: Brenda bumit të çmendur të ndërtimit në Tiranë appeared first on Citizens.al.

❌
❌